Δεν υπάρχουν πολλά σπίτια που αποκαλύπτονται ήδη από την εξώπορτα. Εδώ όμως συμβαίνει ακριβώς αυτό. Προτού ακόμη φανεί η κατοικία, συναντάς μια μεγάλη μεταλλική καγκελόπορτα, που δεν λειτουργεί απλώς ως όριο ανάμεσα στον δρόμο και τον κήπο· είναι ένα έργο τέχνης.
Μορφές ζώων, μυθικά πλάσματα, φυτικά μοτίβα και οργανικές γραμμές συνθέτουν μια σχεδόν θεατρική είσοδο, που μαρτυρά ότι πίσω της δεν βρίσκεται απλώς ένα σπίτι αλλά ένα ιδιαίτερο σύμπαν.
Τίποτα δεν μοιάζει τυχαίο, αλλά και τίποτα δεν δείχνει επιτηδευμένο. Είναι σαν ο χρόνος να πρόσθετε κάθε τόσο ένα καινούργιο έργο, μια καινούργια ιστορία, μια καινούργια μνήμη. Βρισκόμαστε στο Νέο Ηράκλειο και μολονότι η περιοχή είναι πυκνοκατοικημένη, εδώ έχεις έντονα την αίσθηση της εξοχής. Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο αρχιτέκτονας Κίμωνας Σκάσης σχεδίασε μια κατοικία που ακόμη και σήμερα μοιάζει να προηγείται της εποχής της. Η εικαστικός Κατερίνα Σκάση εξηγεί:
«Τα έργα δεν τα έχουμε για να τα κοιτάμε από απόσταση. Ζουν μαζί μας. Είναι δίπλα μας ενώ πίνουμε καφέ, διαβάζουμε ένα βιβλίο ή κάνουμε μια βόλτα στον κήπο».
«Το σπίτι αυτό είναι η πιο ζωντανή ανάμνηση από τον πατέρα μου. Ήταν ένας εξαιρετικά ταλαντούχος αρχιτέκτονας, αλλά δυστυχώς πέθανε όταν ήμουν μόλις τεσσάρων μηνών. Δεν πρόλαβα να τον γνωρίσω. Μεγάλωσα όμως μέσα σε ένα σπίτι που κουβαλά τη σκέψη και την προσωπικότητά του», λέει, και αμέσως το σπίτι αποκτά συναισθηματική διάσταση. Έτσι κι αλλιώς, το σκηνικό μοιάζει παραμυθένιο, ενώ έχει και κάτι από τις «Μεγάλες Προσδοκίες» του Ντίκενς.
Η ιστορία του σπιτιού ξεκινά από έναν χώρο που παλαιότερα λειτουργούσε ως γκαράζ, λέει η Κατερίνα. Εκεί ο μπαμπάς της φαντάστηκε μια κατοικία διαφορετική, όχι συμβατική. Η μελέτη βασίστηκε σε μεταλλικό σκελετό, με τρόπο που επιτρέπει στην οροφή να μοιάζει σχεδόν αιωρούμενη. Ακόμη και το εντυπωσιακό τζάκι στο κέντρο του καθιστικού, που εύκολα θα υπέθετε κανείς πως αποτελεί δομικό στοιχείο, στην πραγματικότητα δεν στηρίζεται πουθενά, είναι μια γλυπτική παρουσία μέσα στον χώρο. Η επιλογή αυτή δεν ήταν μόνο αισθητική αλλά και τεχνική. Χρόνια αργότερα, όταν η περιοχή δοκιμάστηκε από ισχυρούς σεισμούς, το σπίτι δεν υπέστη καμία ζημιά, επιβεβαιώνοντας την ποιότητα της αρχικής μελέτης.
Η κατοικία ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του ’90 και αποτέλεσε ένα από τα έργα για τα οποία ο πατέρας της τιμήθηκε μετά θάνατον. Ήταν μία ακόμη επιβεβαίωση της αρχιτεκτονικής του ματιάς, που συνδύαζε τη λειτουργικότητα με μια σχεδόν ποιητική αντίληψη του χώρου, όπως μου λέει η Κατερίνα.
Το πρώτο πράγμα που παρατηρείς στο εσωτερικό δεν είναι κάποιο εντυπωσιακό έπιπλο, ούτε κάποια μεγάλη συλλογή έργων τέχνης, αλλά το ίδιο το κέλυφος του σπιτιού. Η ξύλινη στέγη με τις εμφανείς δοκούς, οι μεταλλικές ενισχύσεις που παραμένουν ορατές, τα μεγάλα υαλοστάσια που φτάνουν σχεδόν μέχρι το δάπεδο και το κυκλικό τζάκι στο κέντρο συνθέτουν ένα ιδιαίτερο και καθόλου συμβατικό καθιστικό.
Οι τοίχοι σχεδόν εξαφανίζονται. Το βλέμμα ταξιδεύει αδιάκοπα προς τα έξω. Το πράσινο γίνεται κομμάτι του εσωτερικού. Η αρχιτεκτονική εδώ λειτουργεί με αυτοπεποίθηση αλλά αθόρυβα, δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Δημιουργεί απλώς τις ιδανικές συνθήκες για να συμβούν όλα τα υπόλοιπα.
Το ίδιο διακριτική είναι και η επιλογή των επίπλων. Μαύρες δερμάτινες πολυθρόνες Le Corbusier, ένα χαμηλό ξύλινο τραπέζι, σχεδιασμένο κι αυτό, λιγοστά αντικείμενα και άπλετος ελεύθερος χώρος. Τίποτα περιττό. Το στοιχείο που πρωταγωνιστεί πραγματικά είναι το φως.
Καθώς ο ήλιος κινείται, οι ξύλινες περσίδες φιλτράρουν τις ακτίνες του, ρίχνοντας σκιές στα κεραμικά πλακάκια του δαπέδου. Έτσι, το σπίτι αλλάζει πρόσωπο από το πρωί μέχρι το βράδυ.
Αυτό το λιτό, σχεδόν αυστηρό αρχιτεκτονικό κέλυφος έρχεται σε απόλυτη αντίθεση με όσα συμβαίνουν στον κήπο. Εκεί, η φαντασία μοιάζει να έχει αφεθεί ελεύθερη.
Μεταλλικά γλυπτά της εικαστικού μητέρας της, Λυδίας Βενιέρη, ξεπροβάλλουν ανάμεσα στα φυτά, παράξενες φιγούρες κρύβονται πίσω από τους θάμνους, ενώ οι ίδιες οι καγκελόπορτες μετατρέπονται σε εικαστικά έργα. Άλλοτε εμφανίζονται μυθολογικά πρόσωπα, άλλοτε πουλιά, άλλοτε γυναικείες μορφές και άλλοτε φανταστικά πλάσματα που μοιάζουν να βγήκαν από κάποιο παιδικό παραμύθι.
«Μεγάλωσα μέσα στην τέχνη της μητέρας μου και για μένα αυτό είναι κάτι μια γλώσσα μέσα από την οποία συνδέομαι μαζί της».
Στον κήπο, οι εκπλήξεις διαδέχονται η μία την άλλη. Ένα μεγάλο οργανικό γλυπτό υψώνεται πάνω στο γρασίδι σαν απολιθωμένος κορμός δέντρου που απέκτησε ανθρώπινη μορφή. Λίγο πιο πέρα, μια μεταλλική σύνθεση μοιάζει άλλοτε με φανάρι και άλλοτε με γλυπτό. Όλα μοιάζουν να έχουν βρει τη θέση τους φυσικά, σαν να βρίσκονταν πάντα εκεί.
Ακόμη και η πισίνα είναι απλώς ένα ακόμη στοιχείο μέσα σε μια αυλή όπου πρωταγωνιστεί το πράσινο. Τα πεύκα προσφέρουν σκιά, οι πορτοκαλιές σκορπούν άρωμα και οι μεγάλες φυτεύσεις δημιουργούν την αίσθηση πως βρίσκεσαι κάπου μακριά από την πόλη.
Ένα γλυπτό μπορεί να βρίσκεται δίπλα στην πισίνα σαν να ήταν πάντα εκεί, ενώ μια μεταλλική σύνθεση μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως φωτιστικό, διακοσμητικό ή ακόμη και ως αρχιτεκτονικό στοιχείο.
«Εδώ ποτέ δεν υπήρχε η λογική του μουσείου», λέει η Κατερίνα. «Τα έργα δεν τα έχουμε για να τα κοιτάμε από απόσταση. Ζουν μαζί μας. Είναι δίπλα μας ενώ πίνουμε καφέ, διαβάζουμε ένα βιβλίο ή κάνουμε μια βόλτα στον κήπο».
Κι αυτή η αίσθηση γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν κατεβαίνεις στο εργαστήριό της, ίσως το πιο δημιουργικό σημείο του σπιτιού. Αν το καθιστικό αποκαλύπτει τη φιλοσοφία του, το εργαστήριο αποκαλύπτει την ψυχή του.
Δεν πρόκειται για έναν τακτοποιημένο χώρο εργασίας, ούτε για ένα ατελιέ που μοιάζει έτοιμο να φωτογραφηθεί. Το μεγάλο ξύλινο τραπέζι είναι γεμάτο πινέλα, μπογιές, σημειώσεις, χρώματα, σωληνάρια με χρώματα, μικρά αντικείμενα που περιμένουν να μεταμορφωθούν. Γύρω του, δεκάδες κυκλικοί πίνακες ακουμπούν στους τοίχους, στα παράθυρα, ακόμη και στο πάτωμα. Ελάφια, ταύροι, πουλιά, λαγοί, έντομα και μυθικά ζώα συνθέτουν έναν φανταστικό ζωολογικό κήπο, όπου η φύση γίνεται αφήγηση και το παραμύθι αποκτά μορφή.
«Δεν μπορώ να δουλέψω σε έναν αποστειρωμένο χώρο», λέει η Κατερίνα. «Μου αρέσει να βλέπω όλα τα έργα γύρω μου, ακόμη κι εκείνα που δεν έχουν ολοκληρωθεί. Είναι σαν να συνομιλούν μεταξύ τους». Αυτή η δημιουργική ένταση δεν περιορίζεται στο εργαστήριο. Διαχέεται παντού, στον κήπο, στις εισόδους, στις αυλές, ακόμη και στις μεταλλικές καγκελόπορτες που έχουν σχεδιαστεί σαν μεγάλες υπαίθριες συνθέσεις.
«Το αγαπημένο μου σημείο είναι το καθιστικό», λέει η Κατερίνα. «Τον χειμώνα ανάβουμε το τζάκι και βλέπουμε τη βροχή να πέφτει. Το καλοκαίρι ανοίγουν όλα και ο κήπος γίνεται προέκταση του σπιτιού. Δεν αισθάνεσαι ποτέ αποκλεισμένος». Η Κατερίνα μοιράζει τον χρόνο της μεταξύ Νέας Υόρκης και Ελλάδας, γι’ αυτό, όπως μου λέει, το σπίτι είναι για εκείνη κάτι σαν άγκυρα.
Όσο περνά η ώρα, αντιλαμβάνεται κανείς πως εδώ τίποτα δεν είναι στατικό. Οι πίνακες μετακινούνται, νέα έργα εμφανίζονται, άλλα φεύγουν, τα γλυπτά αλλάζουν θέση, ο κήπος μεγαλώνει. Το σπίτι συνεχίζει να εξελίσσεται μαζί με τους ανθρώπους του. Είναι ένα σπίτι που «δουλεύει», λερώνεται με μπογιές, γεμίζει με φίλους, φιλοξενεί συζητήσεις· εκεί γεννιούνται ιδέες, η τέχνη προκύπτει φυσικά.
Γιατί τελικά αυτό το σπίτι δεν αφηγείται μόνο την ιστορία ενός ταλαντούχου αρχιτέκτονα ή μιας οικογένειας καλλιτεχνών. Εξηγεί πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να γίνει το πιο διακριτικό, αλλά και το πιο ουσιαστικό υπόβαθρο για μια ζωή γεμάτη δημιουργία.
