Η Björk δεν ανοίγει απλώς μια έκθεση στο Ρέικιαβικ. Στήνει ξανά, αυτή τη φορά μέσα σε μουσείο, το σύμπαν της.
Στην Εθνική Πινακοθήκη της Ισλανδίας παρουσιάζονται δύο παράλληλες εκθέσεις, η Echolalia και η Metamorphlings, που επιχειρούν να χωρέσουν σε τέσσερις αίθουσες αυτό που η Björk χτίζει εδώ και δεκαετίες: φωνή, φύση, τεχνολογία, πένθος, μάσκα, ύφασμα, σώμα, τελετουργία, εικόνα. Όχι απλώς τραγούδια. Περιβάλλοντα.
Οι δύο εκθέσεις παρουσιάζονται στην Εθνική Πινακοθήκη της Ισλανδίας έως τις 20 Σεπτεμβρίου, στο πλαίσιο του Reykjavík Arts Festival. Η Echolalia, που γίνεται με τη στήριξη της Bottega Veneta, φέρνει στο μουσείο τρία μεγάλης κλίμακας οπτικοακουστικά έργα της Björk. Δύο από αυτά, τα Ancestress και Sorrowful Soil, προέρχονται από την περίοδο του Fossora, του άλμπουμ του 2022 που είχε βαθιά σχέση με το πένθος για τη μητέρα της, Hildur Rúna Hauksdóttir. Το τρίτο, Nerve Bloom, δίνει μια πρώτη γεύση από το επόμενο, ακόμη άτιτλο άλμπουμ της.
Δίπλα στην Echolalia παρουσιάζεται η Metamorphlings, η πρώτη μουσειακή αναδρομή του James Merry, του μακροχρόνιου συνεργάτη της Björk και δημιουργού πολλών από τις πιο αναγνωρίσιμες μάσκες και headpieces της. Περισσότερα από 80 έργα του Merry, πολλά φτιαγμένα για την Björk ή φορεμένα από εκείνη στη σκηνή και στην κάμερα, συγκροτούν ένα δεύτερο, παράλληλο σώμα της έκθεσης: το πρόσωπο ως πεδίο μεταμόρφωσης.
Είναι δύσκολο να μιλήσει κανείς για την Björk με τους κλασικούς όρους της pop. Από ένα σημείο και μετά, δεν έφτιαχνε απλώς άλμπουμ. Έφτιαχνε οικοσυστήματα. Κάθε περίοδος είχε δική της χλωρίδα, δικό της σώμα, δική της αρχιτεκτονική, δικές της μάσκες, δικά της όργανα, δική της τεχνολογία.
Η Biophilia έμοιαζε με εκπαιδευτικό σύμπαν για μουσική και φύση. Η Vulnicura έκανε το τραύμα σχεδόν γλυπτικό. Η Utopia έφτιαξε έναν κόσμο φλάουτων, πουλιών και αέρα. Το Fossora κατέβηκε στη γη, στους μύκητες, στις ρίζες, στην αποσύνθεση και στη μητρική απώλεια.
Η Echolalia μοιάζει να συνεχίζει αυτή τη λογική. Ο τίτλος παραπέμπει στην επανάληψη ήχων και λέξεων, στην ηχολαλιά, αλλά εδώ η έννοια ανοίγει. Δεν αφορά μόνο τη γλώσσα. Αφορά την αντήχηση: ανάμεσα στη μητέρα και την κόρη, στο τραγούδι και στο τοπίο, στο σώμα και στην τεχνολογία, στη φωνή και στη μνήμη. Η Björk δεν εκθέτει απλώς μουσικά βίντεο. Παρουσιάζει τραγούδια σαν χώρους μέσα στους οποίους μπορείς να σταθείς.
Το Ancestress, έργο για τον κύκλο της ζωής, εκτυλίσσεται σε μια ισλανδική κοιλάδα, με μουσικούς και χορευτές σε πομπή. Συμμετέχουν η ίδια η Björk και ο γιος της, Sindri Eldon. Είναι ένα έργο πένθους, αλλά όχι με τον τρόπο της ακινησίας. Το πένθος, στη δική της γλώσσα, σπάνια είναι στατικό. Κινείται, ντύνεται, τραγουδά, αποκτά τελετουργική μορφή.
Το Sorrowful Soil είναι ακόμη πιο άμεσα συνδεδεμένο με τη μητέρα της. Πρόκειται για εννιαμερές χορωδιακό έργο, αφιερωμένο στη Hildur Rúna Hauksdóttir, που παρουσιάζεται μέσα από μια οβάλ εικόνα πάνω στα ηφαιστειακά πεδία του Fagradalsfjall. Τριάντα ηχεία μεταφέρουν τις φωνές της Hamrahlíð choir, με κάθε ηχείο να αντιστοιχεί σε μία φωνή. Ο επισκέπτης δεν ακούει απλώς ένα τραγούδι. Κινείται μέσα σε μια χορωδιακή μνήμη, ανάμεσα στο μεμονωμένο και στο συλλογικό.
Αυτό είναι πολύ Björk: η προσωπική απώλεια δεν μένει προσωπική. Γίνεται γεωλογία, χορωδία, φόρεμα, μάσκα, εικόνα, εγκατάσταση. Το σώμα της μητέρας επιστρέφει ως φωνή και έδαφος. Το πένθος δεν απομονώνεται στο τραγούδι, αλλά απλώνεται σε χώρο.
Το Nerve Bloom, το νέο film and sound installation της έκθεσης, ανοίγει την επόμενη δημιουργική της φάση. Δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τη ζωγράφο Natalia Kleszczewska και τη computer graphics director Natalie Liu, με την Björk σε ρόλο creative director, και συνδέεται με το επόμενο, ακόμη άτιτλο άλμπουμ της.
Η ίδια έχει περιγράψει τη δουλειά της ως μια συνάντηση παλιών πραγμάτων και τεχνολογίας, με στόχο να αποκτήσουν ψυχή και νόημα. «Painting and computer programming can co-exist», έχει γράψει. Η φράση θα μπορούσε να λειτουργεί σχεδόν ως επιγραφή για μεγάλο μέρος της πρόσφατης πορείας της: οργανικό και ψηφιακό, αρχαϊκό και μελλοντικό, χέρι και software, ένστικτο και σύστημα.
Η παράλληλη έκθεση του James Merry είναι απαραίτητη για να καταλάβει κανείς γιατί η Björk δεν μπορεί να παρουσιαστεί μόνο μέσα από τη μουσική. Ο Merry άρχισε να συνεργάζεται μαζί της το 2009, την περίοδο της Biophilia, και σταδιακά έγινε ένας από τους βασικούς συνδημιουργούς της οπτικής της μυθολογίας. Οι μάσκες του δεν είναι απλώς αξεσουάρ. Είναι τρόποι μετάβασης.
Στον κόσμο της Björk, η μάσκα δεν κρύβει το πρόσωπο. Το μεταμορφώνει για να αποκαλύψει κάτι που το γυμνό πρόσωπο δεν θα άντεχε να πει. Μερικές φορές μοιάζει με οργανισμό, άλλοτε με φυτό, με απολίθωμα, με έντομο, με θαλάσσιο πλάσμα, με αρχαιολογικό εύρημα από μέλλον που δεν έχει έρθει ακόμη.
Ο Merry αντλεί από τη φύση, από την αρχαιολογία, από την ανατομία, από υλικά που μοιάζουν εύθραυστα και εξωγήινα μαζί. Οι μάσκες του έχουν φορεθεί από την Björk, αλλά έχουν επίσης συνδεθεί με μορφές όπως η Tilda Swinton και η Iris van Herpen.
Εδώ βρίσκεται και η πιο έξυπνη μουσειακή κίνηση της έκθεσης: δεν παρουσιάζει την Björk μόνο ως φωνή ή ως εικόνα, αλλά ως σώμα που αλλάζει συνεχώς μορφή. Η μουσική της δεν μένει στο αυτί. Περνά στο πρόσωπο, στο ένδυμα, στη σκηνή, στο αντικείμενο. Η Metamorphlings κάνει ορατό αυτό το εργαστήριο μετάλλαξης που για χρόνια υπήρχε γύρω από κάθε της project.
Υπάρχει και ένα ενδιαφέρον ιστορικό υπόβαθρο εδώ. Το 2015, το MoMA είχε επιχειρήσει να παρουσιάσει μια μεγάλη έκθεση για την Björk, όμως η υποδοχή υπήρξε δύσκολη. Αρκετοί κριτικοί θεώρησαν ότι το μουσείο δεν κατάφερε να βρει τη σωστή γλώσσα για την πολυπλοκότητα του έργου της. Η Björk ήταν πολύ pop για την παραδοσιακή μουσειακή σοβαρότητα και ταυτόχρονα πολύ περίπλοκη για ένα απλό celebrity retrospective. Το αποτέλεσμα έμοιαζε, για πολλούς, να μικραίνει αντί να ανοίγει το σύμπαν της.
Δέκα χρόνια μετά, η Εθνική Πινακοθήκη της Ισλανδίας μοιάζει να δοκιμάζει κάτι διαφορετικό. Δεν παίρνει την Björk έξω από το περιβάλλον της για να την εξηγήσει. Τη φέρνει πίσω στο δικό της τοπίο: Ισλανδία, ηφαίστεια, χορωδίες, μάσκες, φύση, τεχνολογία, γλώσσα, πένθος. Η έκθεση δεν προσπαθεί απλώς να αποδείξει ότι η Björk ανήκει στο μουσείο. Προσπαθεί να δείξει ότι το έργο της ήταν πάντα κάπως μουσειακό, με την έννοια ότι δημιουργούσε κόσμους με υλικά, εικόνες, ήχους και σώματα.
Η Bottega Veneta, που στηρίζει την Echolalia, προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο. Δεν εμφανίζεται εδώ απλώς ως χορηγός με λογότυπο, αλλά ως μέρος της ευρύτερης τάσης των μεγάλων οίκων μόδας να διεκδικούν ρόλο πολιτισμικού παραγωγού, στηρίζοντας μουσειακές εκθέσεις, καλλιτέχνες και υβριδικά projects ανάμεσα στη μόδα, την εικόνα, την performance και την τεχνολογία. Στην περίπτωση της Björk, αυτό δεν μοιάζει παράταιρο. Η μόδα υπήρξε πάντα μέρος της γλώσσας της, όχι εξωτερική διακόσμηση. Το ρούχο, η μάσκα, το headpiece, το υλικό πάνω στο σώμα είναι τρόποι σύνθεσης.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η Björk θα στήσει και ένα rave στην ολική έκλειψη ηλίου.
Στις 12 Αυγούστου, στο Víðistaðatún, στο Hafnarfjörður, η Echolalia θα αποκτήσει και τη μορφή one-day festival, καθώς η Ισλανδία θα βρεθεί στην πορεία της ολικής έκλειψης. Η Björk και η Arca θα παίξουν DJ sets, ενώ στο πρόγραμμα συμμετέχουν επίσης η Ronja και οι Sideproject, μεταξύ άλλων. Σύμφωνα με τα στοιχεία του event, το σημείο θα ζήσει πλήρη ολικότητα για λίγο περισσότερο από ένα λεπτό.
Αν υπάρχει μια καλλιτέχνιδα για την οποία ένα rave στην ολική έκλειψη ηλίου δεν μοιάζει με υπερβολή, αυτή είναι η Björk. Γιατί στο δικό της σύμπαν, ένα τραγούδι μπορεί να γίνει έκθεση, ένα πένθος μπορεί να γίνει χορωδία, μια μάσκα μπορεί να γίνει πρόσωπο, ένα ηφαίστειο μπορεί να γίνει σκηνή, και η έκλειψη μπορεί να γίνει μουσικό γεγονός.
Η Björk δεν επιστρέφει στο μουσείο για να χωρέσει επιτέλους σε αυτό. Επιστρέφει για να το αναγκάσει να λειτουργήσει αλλιώς: ως χώρος αντήχησης, μεταμόρφωσης, τελετουργίας, εικόνας και ήχου. Ως τόπος όπου η μουσική δεν ακούγεται μόνο, αλλά κατοικείται.
Στην Echolalia και στη Metamorphlings, η Björk παρουσιάζεται λιγότερο ως pop star και περισσότερο ως καλλιτέχνις οικοσυστημάτων. Δεν φτιάχνει απλώς τραγούδια. Φτιάχνει μορφές ζωής γύρω από αυτά.
Και αυτή τη φορά, το οικοσύστημα έχει μουσείο, Bottega Veneta, 80 μάσκες, ηφαίστεια, ένα νέο τραγούδι και έναν ήλιο που θα σβήσει για λίγο.
με στοιχεία από Hypebeast, Artnet
