Είμαστε μόνοι στη Γη; Μήπως, τελικά, υπάρχει εξωγήινη ζωή; Και αν ναι, τι θα σήμαινε αυτό για τον κόσμο μας; Εδώ και πολλούς αιώνες, οι άνθρωποι κοιτούσαν τον νυχτερινό ουρανό αναζητώντας απαντήσεις σε ερωτήματα που ξεπερνούσαν τα στενά όρια της επιστήμης.
Σήμερα, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας τα ερωτήματα αυτά μετατοπίζονται από τους τομείς της φιλοσοφίας και της φαντασίας στο πεδίο της παρατήρησης και των δεδομένων. Ο Άβι Λεμπ, καθηγητής Αστροφυσικής στο Χάρβαρντ, πρωτοπορεί σε αυτή την προσπάθεια, έχοντας θέσει στο επίκεντρο της έρευνάς του την εξωγήινη ζωή. Στη διάρκεια της επιστημονικής του διαδρομής έχει ασχοληθεί ενδελεχώς με τους μεγαλύτερους και πιο πολύπλοκους γρίφους που αντιμετωπίζει σήμερα η επιστήμη καθώς και με την εξερεύνηση νέων γνωστικών πεδίων.
Για τους επικριτές του, είναι ένας επιστήμονας που ακολουθεί υπερβολικά τολμηρές υποθέσεις. Tον έχουν χαρακτηρίσει αμφιλεγόμενο, τον κατηγορούν ότι του αρέσει να κεντρίζει την προσοχή των άλλων. Για τους υποστηρικτές του, είναι ένας ερευνητής που τολμά να θέσει ερωτήματα τα οποία η επιστημονική κοινότητα συχνά αποφεύγει. Επίσης, είναι ο συγγραφέας του βιβλίου «Interstellar: The search for extraterrestrial life and our future beyond Earth», συνέχεια του μπεστ σέλερ των «New York Times», «Extraterrestrial: Η πρώτη ένδειξη νοήμονος εξωγήινης ζωής».
Το βέβαιο είναι ότι συγκαταλέγεται στους πιο διάσημους καθηγητές του Χάρβαρντ. Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Λεμπ δεν μιλά μόνο για εξωγήινους πολιτισμούς, μυστηριώδη διαστρικά αντικείμενα ή το ενδεχόμενο να μην είμαστε η μοναδική τεχνολογική νοημοσύνη στο κοσμικό μας περιβάλλον. Μιλά για την ανθρώπινη περιέργεια, τα όρια της γνώσης, την αβεβαιότητα και την ανάγκη να βλέπουμε τον εαυτό μας από μια διαφορετική οπτική γωνία. Διότι, όπως υποστηρίζει, το πιο σημαντικό στην περίπτωση ανακάλυψης εξωγήινης νοημοσύνης ίσως να μην είναι αυτά που θα μάθουμε για τους άλλους αλλά αυτά που θα αναγκαστούμε να αναθεωρήσουμε για εμάς τους ίδιους.
Οι «influencers» της επιστήμης, που μας προσφέρουν μια ψευδή αίσθηση βεβαιότητας μέσα από άρθρα ή αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, ενδέχεται να μας κατευθύνουν προς λάθος δρόμους. Οι μεγαλύτερες ανατροπές εμφανίζονται ακριβώς όταν πιστεύουμε ότι τα γνωρίζουμε όλα.
— Ζούμε σε μια εποχή πολέμων, κλιματικής κρίσης, πολιτικής πόλωσης και τεχνολογικής επιτάχυνσης. Ως άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη του σύμπαντος, πώς ερμηνεύετε τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή; Σε τι εποχή πιστεύετε ότι ζούμε;
Βρισκόμαστε κοντά σε μια μεγάλη επανάσταση στην ανθρώπινη ιστορία. Η εκθετική ανάπτυξη των δυνατοτήτων της τεχνητής νοημοσύνης και η πιθανότητα ανακάλυψη; εξωγήινης νοημοσύνης θα μπορούσαν να κάνουν το μέλλον μας εντελώς διαφορετικό από το παρελθόν μας. Η ανακάλυψη ότι δεν είμαστε ο μοναδικός τεχνολογικός πολιτισμός στη γειτονιά μας μέσα στο Σύμπαν είναι σαν να σου χτυπάει την πόρτα ένας γείτονας. Ελπίζω ότι αυτή η εξωτερική οπτική θα καταλαγιάσει τις έντονες διαμάχες μεταξύ των μελών της ανθρώπινης οικογένειας στη Γη. Η συνειδητοποίηση ότι δεν είμαστε μόνοι έχει τη δύναμη να μετατοπίσει τις προτεραιότητές μας από τη σύγκρουση στη συνεργασία. Όλοι βρισκόμαστε στo ίδιο σκάφος όταν αντιμετωπίζουμε διαστρικούς επισκέπτες. Ταυτόχρονα, είναι σημαντικό να διασφαλίσουμε ότι κανένας επιβάτης αυτού του σκάφους δεν θα ενεργήσει ανεύθυνα, καθώς μια τέτοια συμπεριφορά θα επηρεάσει όλους μας.
— Το Galileo Project συμπληρώνει πλέον πέντε χρόνια ζωής. Τι μάθατε που δεν περιμένατε όταν το ξεκινήσατε;
Η ερευνητική ομάδα του Galileo Project έχει παρακολουθήσει εκατομμύρια αντικείμενα στον ουρανό και έχει διαπιστώσει ότι η συντριπτική πλειονότητά τους είναι είτε ανθρώπινα κατασκευάσματα είτε φυσικά φαινόμενα. Εμείς αναζητούμε τις σπάνιες εξαιρέσεις. Ακόμη κι αν ένα μόνο αντικείμενο αποδειχθεί εξωγήινης προέλευσης, θα πρόκειται για τη σημαντικότερη ανακάλυψη που έχει κάνει ποτέ η ανθρωπότητα. Χρειαζόμαστε μόνο ένα. Ένα τέτοιο αντικείμενο θα μπορούσε να μας αποκαλύψει νέα επιστημονικά δεδομένα και τεχνολογία που δεν διαθέτουμε σήμερα, ενώ παράλληλα θα μπορούσε να αναδιαμορφώσει τις γεωπολιτικές μας προτεραιότητες στη Γη και τις φιλοδοξίες μας για το Διάστημα.
— Πρόσφατα ανακοινώσατε ότι το Project μπορεί πλέον να μετρά αποστάσεις αντικειμένων στον ουρανό με ακρίβεια μεγαλύτερη από το 10%, χρησιμοποιώντας πολλαπλά παρατηρητήρια που απέχουν μεταξύ τους 10 χιλιόμετρα. Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για την έρευνά σας;
Η δυνατότητα τριγωνισμού αντικειμένων μέσω παρατήρησης από τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις αποτελεί ένα νέο χαρακτηριστικό που εφαρμόζει το Galileo Project στη Νεβάδα, όπου διαθέτουμε τρεις μονάδες παρατήρησης σε απόσταση 10 χιλιομέτρων μεταξύ τους.
Αυτό μας επιτρέπει να υπολογίζουμε τη θέση, την ταχύτητα και την επιτάχυνση κάθε αντικειμένου στις τρεις διαστάσεις. Από ένα μόνο σημείο παρατήρησης, ένα κοντινό αντικείμενο, όπως ένα έντομο ή μια μέλισσα, μπορεί να φαίνεται μεγάλο ή να διασχίζει γρήγορα τον ουρανό, ενώ στην πραγματικότητα κινείται με σχετικά μικρή ταχύτητα.
Οι φάκελοι για τα UFO που δημοσιοποίησε το Πεντάγωνο τον τελευταίο μήνα δεν περιλαμβάνουν πληροφορίες για τις αποστάσεις των αντικειμένων. Συνεπώς, είναι αδύνατο να καθοριστεί με βεβαιότητα αν κάποιο από αυτά κινείται πέρα από τα όρια απόδοσης των ανθρώπινων τεχνολογιών, όπως τα αερόστατα, τα drones ή τα αεροσκάφη.
— Μετά τη δημοσιοποίηση των φακέλων για τα UFO τον Μάιο του 2026, η ομάδα σας κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κανένα από τα αντικείμενα δεν απαιτεί μια «εξωτική» εξήγηση προέλευσης. Απογοητευτήκατε ή ανακουφιστήκατε;
Θα ήθελα να γνωρίζω τη φύση όλων των ανώμαλων αντικειμένων που παρατηρούνται στον ουρανό. Υπό αυτή την έννοια, απογοητεύτηκα από την έλλειψη επαρκών πληροφοριών που θα επέτρεπαν ένα οριστικό συμπέρασμα. Παραμένουμε σε κατάσταση αβεβαιότητας, χρειαζόμαστε επιστημονικά δεδομένα υψηλότερης ποιότητας.
Τα καλά νέα είναι ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε από την κυβέρνηση να μας πει τι βρίσκεται στον ουρανό. Μπορούμε απλώς να κοιτάξουμε ψηλά. Αυτό ακριβώς κάνει το Galileo Project υπό την ηγεσία μου, αξιοποιώντας τεχνολογία αιχμής και σύγχρονα υπολογιστικά συστήματα.
Η κυβέρνηση διαθέτει σαφώς καλύτερα δεδομένα, για παράδειγμα από τον στόλο δορυφόρων που χρησιμοποιεί για την απεικόνιση της Γης με χωρική ανάλυση λίγων εκατοστών, αλλά αυτά τα δεδομένα δεν έχουν αποχαρακτηριστεί ακόμα.
— Το Oumuamua εξακολουθεί να απασχολεί τη σκέψη σας ή έχετε στραφεί σε άλλες υποθέσεις;
Ως επιστήμονας, καθοδηγούμαι από τα δεδομένα. Τα πιο ενδιαφέροντα δεδομένα είναι εκείνα που περιέχουν ανωμαλίες, οι οποίες ενδέχεται να υποδεικνύουν νέα γνώση. Δυστυχώς, συγκεντρώσαμε περιορισμένα δεδομένα για το πρώτο αναγνωρισμένο διαστρικό αντικείμενο, το 1I/Oumuamua, το οποίο εγκατέλειψε το ηλιακό μας σύστημα το 2017, αφήνοντάς μας σε αβεβαιότητα για τη φύση του. Πιθανότατα επρόκειτο για ένα επίπεδο αντικείμενο με ακραίο σχήμα, καθώς η ποσότητα του ηλιακού φωτός που αντανακλούσε μεταβαλλόταν κατά συντελεστή δέκα καθώς περιστρεφόταν κάθε οκτώ ώρες. Επιπλέον, απομακρυνόταν από τον Ήλιο λόγω μιας μυστηριώδους δύναμης, χωρίς να παρουσιάζει ενδείξεις εκτόξευσης αερίων, όπως συμβαίνει στους κομήτες.
Πρότεινα ότι η δύναμη αυτή ήταν απλώς αποτέλεσμα της πίεσης του ηλιακού φωτός, γεγονός που σήμαινε ότι το αντικείμενο ήταν εξαιρετικά λεπτό. Τρία χρόνια αργότερα ανακαλύφθηκε ένα άλλο αντικείμενο, το 2020 SO, από το ίδιο τηλεσκόπιο στη Χαβάη. Και αυτό επηρεαζόταν από την πίεση του ηλιακού φωτός. Μέσα σε λίγους μήνες ταυτοποιήθηκε ως τμήμα πυραύλου αποστολής σεληνιακής προσεδάφισης της NASA που είχε εκτοξευθεί το 1966. Γνωρίζουμε ότι είναι τεχνολογικής προέλευσης και κατασκευασμένο από λεπτά τοιχώματα, επειδή εμείς το εκτοξεύσαμε. Το ερώτημα είναι: ποιος εκτόξευσε το 1I/Oumuamua;
— Η αποστολή στον Ειρηνικό ανέκτησε υλικό από τον διαστρικό μετεωρίτη IM1 του 2014. Τι ακριβώς βρήκατε και γιατί το θεωρείτε σημαντικό;
Ανακτήσαμε λιωμένα σταγονίδια, μικρότερα από ένα χιλιοστό, από το σημείο πρόσκρουσης του διαστρικού μετεωρίτη IM1 και διαπιστώσαμε ότι περίπου το ένα δέκατο αυτών διαθέτει χημική και ισοτοπική σύσταση που αποκλίνει από τα υλικά του ηλιακού συστήματος και πιθανότατα έχει εξωηλιακή προέλευση.
Αν αυτό επιβεβαιωθεί, θα είναι η πρώτη φορά που επιστήμονες μελετούν σε εργαστήριο υλικό από ένα μεγάλο αντικείμενο εκτός του ηλιακού μας συστήματος.
— Αν αποδεικνυόταν ότι ο IM1 ή το Oumuamua είναι τεχνητής προέλευσης, τι θα άλλαζε για την ανθρωπότητα;
Η ανακάλυψη εξωγήινης τεχνολογίας θα άλλαζε ριζικά την αντίληψή μας για τη θέση μας στο Σύμπαν και θα έφερνε μεγαλύτερες επενδύσεις στην εξερεύνηση του Διαστήματος. Ίσως, μάλιστα, να θελήσουμε να επισκεφθούμε την «πίσω αυλή» εκείνων που έστειλαν ανιχνευτές στη δική μας. Οι θρησκευόμενοι θα συνειδητοποιούσαν ότι ο Θεός δεν είναι ένας γονιός που φροντίζει μόνο ένα παιδί. Ωστόσο, αυτή η εννοιολογική επανάσταση θα χρειαστεί χρόνο για να επηρεάσει τη νοοτροπία όλων των ανθρώπων. Πολλοί πιθανόν να συνεχίσουν για χρόνια την καθημερινότητά τους και την ενασχόλησή τους με τα γήινα ζητήματα.
— Οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί συνάδελφοί σας εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την έρευνά σας με σκεπτικισμό. Σας πληγώνει αυτό ή σας κινητοποιεί;
Έμαθα να αγνοώ το κοινό. Οι καλοί παίκτες του μπάσκετ έχουν τα μάτια τους στην μπάλα, όχι στις εξέδρες.
Αν η τεχνητή νοημοσύνη μάς οδηγήσει σε μια καταστροφική «μοναδικότητα», σκοπεύω να αποσυνδεθώ από το διαδίκτυο και να ζήσω σε αρμονία με τη φύση.
— Υπάρχει όριο μεταξύ επιστημονικής τόλμης και επιστημονικής ανευθυνότητας; Και ποιος το καθορίζει;
Φυσικά. Η επιστημονική πρόοδος προκύπτει όταν δίνουμε προσοχή στις ανωμαλίες των δεδομένων. Απαιτεί παιδική περιέργεια. Το να αφιερώνεις δεκαετίες σε ένα σύστημα πεποιθήσεων που δεν μπορεί να ελεγχθεί μέσω δεδομένων από τη φυσική πραγματικότητα που όλοι μοιραζόμαστε είναι επιστημονική ανευθυνότητα. Ίσως νομίζετε ότι αναφέρομαι σε θρησκευτικές αιρέσεις. Στην πραγματικότητα, αναφέρομαι σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης φυσικής που αφιέρωσε δεκαετίες σε μη ελέγξιμες έννοιες όπως η θεωρία των χορδών ή το πολυσύμπαν.
— Αν η εξωγήινη νοημοσύνη υπάρχει, γιατί πιστεύετε ότι δεν έχει επικοινωνήσει μαζί μας με αδιαμφισβήτητο τρόπο;
Ίσως απλώς να μην τους ενδιαφέρουμε. Τείνουμε να πιστεύουμε ότι μας δίνουν σημασία για τον ίδιο λόγο που κάποτε πιστεύαμε ότι βρισκόμαστε στο κέντρο του Σύμπαντος. Αντί να θεωρούμε τον εαυτό μας επίκεντρο της κοσμικής προσοχής, θα έπρεπε να αναζητούμε πιο προηγμένους εταίρους. Στο «τυφλό ραντεβού» μας με διαστρικούς πολιτισμούς πρέπει να στοχεύουμε ψηλά και όχι χαμηλά. Αντί να ψάχνουμε για τις πιο κοινές και πρωτόγονες μορφές ζωής, όπως τα μικρόβια, η αστρονομική κοινότητα θα έπρεπε να αναζητά όντα πιο ευφυή από εμάς.
— Το Παράδοξο του Φέρμι παραμένει αναπάντητο. Ποια εκδοχή του θεωρείτε σήμερα πιο πιθανή;
Ίσως να βρίσκονται ήδη εδώ οι εξωγήινοι. Δεν έχουμε πραγματοποιήσει ακόμη μια σοβαρή έρευνα στη δική μας κοσμική γειτονιά.
— Αν αποδεικνυόταν ότι είμαστε μόνοι στο Σύμπαν, θα ήταν καλό ή κακό νέο για την ανθρωπότητα;
Θα ήταν σίγουρα κακό. Θα ήταν σαν να ανακαλύπταμε ότι δεν υπάρχει κάποιο πιο ικανό αδέλφι στην οικογένεια των νοημόνων όντων. Ίσως να ζηλεύαμε τα επιτεύγματά του, αλλά ταυτόχρονα θα μπορούσε να μας εμπνεύσει να γίνουμε καλύτεροι.
— Έχετε γράψει ότι η περιέργεια έχει μεγαλύτερη αξία από τη βεβαιότητα. Σε έναν κόσμο που απαιτεί γρήγορες απαντήσεις, πώς διδάσκετε την ανοχή στην αβεβαιότητα;
Η αβεβαιότητα είναι η συνηθέστερη κατάσταση στην επιστημονική πράξη. Πρέπει να μάθουμε να ζούμε μαζί της, επειδή η γνώση μας είναι ένα νησί μέσα σε έναν ωκεανό άγνοιας. Οι «influencers» της επιστήμης, που μας προσφέρουν μια ψευδή αίσθηση βεβαιότητας μέσα από άρθρα ή αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, ενδέχεται να μας κατευθύνουν προς λάθος δρόμους. Η ιστορία της επιστήμης δείχνει ότι οι μεγαλύτερες ανατροπές εμφανίζονται ακριβώς όταν πιστεύουμε ότι τα γνωρίζουμε όλα.
— Αν μπορούσατε να στείλετε ένα μόνο μήνυμα σε μια εξωγήινη νοημοσύνη, όχι επιστημονικό, αλλά ανθρώπινο, ποιο θα ήταν;
Πού βρίσκεται ο πλησιέστερος κόμβος νοημόνων πολιτισμών;
— Πέρα από τα εργαστήρια και τα τηλεσκόπια, τι αγαπάτε περισσότερο στη ζωή;
Αγαπώ την οικογένειά μου και απολαμβάνω τη φύση. Κάθε πρωί, πριν από την ανατολή του ήλιου, τρέχω πέντε χιλιόμετρα παρέα με πουλιά, άγριες γαλοπούλες, λαγουδάκια και πάπιες. Αν η τεχνητή νοημοσύνη μάς οδηγήσει σε μια καταστροφική «μοναδικότητα», σκοπεύω να αποσυνδεθώ από το διαδίκτυο και να ζήσω σε αρμονία με τη φύση.
— Τι σκέφτεστε όταν ένα ζεστό καλοκαιρινό βράδυ κοιτάζετε τα αστέρια;
Τα αστέρια του Γαλαξία που διασχίζει την Τοπική Ομάδα Γαλαξιών μού μοιάζουν με τα φώτα από τις καμπίνες ενός γιγάντιου διαστημόπλοιου που ταξιδεύει στο Διάστημα. Συχνά αναρωτιέμαι αν υπάρχουν κι άλλοι επιβάτες μέσα σε αυτές τις καμπίνες.
— Γεννηθήκατε στο Ισραήλ, υπηρετήσατε στον ισραηλινό στρατό και κάνατε καριέρα σας στο Χάρβαρντ αναζητώντας κοινό έδαφος μεταξύ ανθρωπότητας και Σύμπαντος. Πώς διαχειρίζεστε αυτή την ένταση μεταξύ ενός κόσμου που διαρκώς διχάζεται και ενός Σύμπαντος που δεν γνωρίζει σύνορα;
Αγνοώ τους περιορισμούς των σημερινών ανθρώπινων δραστηριοτήτων στη Γη και επικεντρώνομαι σε όσα θα θυμούνται τα βιβλία της Ιστορίας του Γαλαξία μας δισεκατομμύρια χρόνια από σήμερα.
ΑΓΟΡΑΣΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «EXTRATERRESTRIAL: Η ΠΡΩΤΗ ΕΝΔΕΙΞΗ ΝΟΗΜΟΝΟΣ ΕΞΩΓΗΙΝΗΣ ΖΩΗΣ» ΕΔΩ.
Το βιβλίο «Interstellar: The search for extraterrestrial life and our future beyond Earth» αναμένεται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις τον Οκτώβριο, σε μετάφραση Χριστόδουλου Λιθαρή.
Ο αστροφυσικός του Χάρβαρντ, Άβι Λεμπ, θα επισκεφθεί την Ελλάδα και θα συμμετάσχει στους Τέταρτους Δελφικούς Διαλόγους που θα πραγματοποιηθούν στις 3 και 4 Ιουλίου 2026 στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών στους Δελφούς, με θέμα «The Future of Humanity».
Μια πρωτοβουλία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του προέδρου του, καθηγητή του Χάρβαρντ, Παναγιώτη Ροϊλού.
