Τι είχε να πει ένας βραβευμένος με Booker συγγραφέας;

Το πρώτο Διεθνές Φεστιβάλ της Αθήνας (AILF) στην Τεχνόπολη ήταν αδιαμφισβήτητα επιτυχημένο, πρωτίστως διότι κατόρθωσε να κερδίσει το ενδιαφέρον των κατοίκων της πόλης. Η παρουσία τους στις εκδηλώσεις αποδεικνύει πως το AILF μπορεί να στεριώσει και να αποτελέσει σταθερό σημείο στην πολιτισμική ζωή της Αθήνας – μακάρι να τα καταφέρει.

Αποδεικνύει, επιπλέον, και κάτι μεγαλύτερο: πως όσοι προφητεύουν το «τέλος της λογοτεχνίας», σκιαγραφώντας μια εικόνα ζοφερή, με τους αναγνώστες να εξαφανίζονται και τους συγγραφείς να εκλείπουν, μάλλον κάνουν λάθος. Κάτι το ελιτίστικο κρύβεται κάτω απ’ τη μεμψιμοιρία: «Δόξα τω Θεώ, υπάρχουμε κι εμείς, και κρατάμε το ενδιαφέρον ζωντανό»… Όμως στην πραγματικότητα, ο ορισμός του λογοτεχνικού διαρκώς μεταβάλλεται (όπως πρέπει να συμβαίνει για να μένει οτιδήποτε γύρω μας ζωντανό), υπέροχα κείμενα γράφονται εδώ και τώρα, και το αναγνωστικό κοινό αφιερώνει το Σαββατοκύριακο του για να συναντήσει σπουδαίους συγγραφείς, Έλληνες και ξένους. Και ως προς αυτό το τελευταίο, το φεστιβάλ τα κατάφερε πολύ καλά, έφερε «μεγάλα ονόματα», υποστηρίζοντας τις διεθνείς του φιλοδοξίες.

Η έμφυλη ταυτότητα του Ίστβαν, του κεντρικού χαρακτήρα της «Σάρκας», για τον οποίον κάποια στιγμή διαβάζουμε μέχρι και πως «ενσαρκώνει μια πρωτόγονη μορφή αρρενωπότητας», τοποθετείται στον πυρήνα της αφήγησης.

Έτσι, είχα κι εγώ την ευκαιρία να παρακολουθήσω τη συζήτηση ανάμεσα στη Nικόλ Κράους, τον Ντέιβιντ Σολόι (που τιμήθηκε με το Booker του 2025) και τον Κώστα Καλτσά. Ο τίτλος της εκδήλωσης ήταν «“Αρσενικό’’, “θηλυκό’’ και η ιδέα του λογοτεχνικού χαρακτήρα», και μπορεί οι ομιλητές τελικά να αναφέρθηκαν στο ζήτημα του φύλου μονάχα ακροθιγώς (αυτό ίσως οφείλεται στον τρόπο που συντόνισε τη συζήτηση ο Κ. Καλτσάς) ήταν, ωστόσο, ιδιαίτερα διαφωτιστικοί σε ό,τι αφορά την ουσία των λογοτεχνικών χαρακτήρων και τη σχέση τους με τα συγγραφικά υποκείμενα. Ακούστηκαν ενδιαφέρουσες απόψεις για τις μεταβολές των χαρακτήρων μέσα στον αφηγηματικό χρόνο ενός μυθιστορήματος, για το βαθμό κατανόησής τους από τους ίδιους τους συγγραφείς που τους δημιουργούν, ενώ και οι τρεις συμφώνησαν πως η ψυχαναλυτική αντιμετώπιση των χαρακτήρων –που έχει ως στόχο την πλήρη και δίχως κενά ερμηνεία τους– είναι σήμερα παρωχημένη. Τα πρόσωπα ενός βιβλίου παραμένουν εν πολλοίς (κι αυτό αποτελεί επιλογή) δυσερμήνευτα ακόμη και για τους ίδιους τους δημιουργούς τους – κάποια στιγμή οι χαρακτήρες παρομοιάστηκαν με «σκοτεινά σημεία» γύρω από τα οποία αναπτύσσεται η αφηγηματική δράση.

ΒΙΒΛΙΟ

Ο μόνος τρόπος αντίστασης είναι με τη σάρκα

10.03.2026

Όσο για το φύλο, συγκρατώ αφενός τη στάση της Kράους απέναντι στους αντρικούς χαρακτήρες στο έργο της, τους οποίους φάνηκε να μην αντιμετωπίζει ως απολύτως ξένα ή απολύτως οικεία πρόσωπα, αλλά να τους τοποθετεί (αυτούς και την ίδια την αρρενωπότητά τους ως κεντρική τους ποιότητα) ακριβώς σ’ αυτή την ουδέτερη ζώνη μεταξύ ερμηνεύσιμου και δυσερμήνευτου, και αφετέρου τη συνειδητή επιλογή της ίδιας, στην αρχή της καριέρας της, να «γράφει σαν άντρας» (άρα και για άντρες ίσως;) προκειμένου να γίνει αποδεκτή από την ανδροκρατούμενη κριτική, η οποία απέρριπτε ακόμα τη γυναικεία γραφή χαρακτηρίζοντάς την με τον περιφρονητικό όρο «chick lit».

Φυσικά, η συζήτηση αυτή είχε ειδικό ενδιαφέρον ακριβώς διότι η «Σάρκα» του Σολόι βραβεύτηκε με το Booker. Η έμφυλη ταυτότητα του Ίστβαν, του κεντρικού χαρακτήρα, για τον οποίον κάποια στιγμή διαβάζουμε μέχρι και πως «ενσαρκώνει μια πρωτόγονη μορφή αρρενωπότητας» τοποθετείται στον πυρήνα της αφήγησης. Η «αντρική» του ισχύς υποσκάπτεται διαρκώς, χωρίς να αποδομείται ποτέ πλήρως, με έναν λεπτό τρόπο που –όπως πολύ σωστά παρατήρησε κάποια στο ακροατήριο– δεν θα ήταν ίσως δυνατός πριν τη μεγάλη ανάπτυξη της γυναικείας λογοτεχνίας και της δικής της εσωτερικότητας, όπως την είδαμε τα τελευταία χρόνια.

H Σάρκα του Szalay βραβεύτηκε με το Booker.

Οι αρχές για τις οποίες έγινε λόγος παραπάνω εφαρμόζονται κατά γράμμα στην περίπτωση του Ίστβαν: ο Κ. Καλτσάς παρατήρησε πως, παρότι από τις πρώτες σελίδες γίνεται σαφές ότι ο ήρωας μεγαλώνει χωρίς πατέρα, ο συγγραφέας αποφεύγει να αναφερθεί ρητά στην έλλειψη της πατρικής φιγούρας, ακριβώς για να μας αποθαρρύνει, να μη μας αφήσει τον χώρο να «ψυχαναλύσουμε» τον ήρωά του. Ο Σολόι με τη σειρά του διευκρινίζει πως η απόφαση να μην περιγράψει ποτέ την εξωτερική εμφάνιση του κεντρικού του χαρακτήρα καθώς και να περιορίσει τα λόγια που αυτός εκφέρει στα απολύτως απαραίτητα ήταν συγγραφική επιλογή, ήθελε να διατηρήσει αυτή την απροσδιοριστία, αφήνοντας τον Ίστβαν να λάβει όποια μορφή λάβει αποκλειστικά μέσω των πράξεών του.

Η δική του ενδοσκόπηση, επιπλέον, είναι εσωτερικότερη από τη συμβατική λογοτεχνική ενδοσκόπηση – δεν μαθαίνουμε ποτέ σχεδόν τίποτα γι’ αυτήν. Διαβάζουμε πως ο Ίστβαν «κοιτάζει τη βροχή και σκέφτεται», αλλά το τι σκέφτεται παραμένει ασαφές. Η ίδια η δομή του μυθιστορήματος, όπως μας πληροφόρησε ο συγγραφέας, υπονομεύει την ενότητα του ήρωα μέσα στα πολλά χρόνια που καλύπτει η αφήγηση – αφήνοντάς τον κάθε φορά, στο τέλος κάθε κεφαλαίου, προ μιας σημαντικής αλλαγής στη ζωή του και βρίσκοντάς τον ξανά αφού αυτή η αλλαγή έχει συντελεστεί, ο Σολόι μάς αφήνει να απορούμε αν διαβάζουμε την ιστορία ενός και μοναδικού ανθρώπου, ή όπως είπε κι ο ίδιος, πολλών διαφορετικών.

Είναι ωραίο όταν φεύγοντας από τέτοιες εκδηλώσεις έχεις την αίσθηση πως πράγματι μπόρεσες να καταλάβεις κάτι απ’ τον τρόπο με τον οποίον ένας συγγραφέας εργάζεται, χτίζει και νοηματοδοτεί τις αφηγήσεις του. Η συγκεκριμένη συζήτηση το κατάφερε αυτό σε μεγάλο βαθμό – μακάρι να έχουμε κι άλλες τέτοιες συζητήσεις του χρόνου, στο δεύτερο AILF.

ΟΔΗΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τι συζητά η λογοτεχνία σήμερα; Το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας ανοίγει τον διάλογο

26.02.2026