ΣΕ ΠΕΡΙΟΔΟ ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑΣ εισέρχεται ο κόσμος μετά την ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ αλλά και εξαιτίας των επίσημων ανακοινώσεων που ακολούθησαν την εναρκτήρια ομιλία του. Ένα από τα διατάγματα που υπέγραψε ο 47ος πρόεδρος των ΗΠΑ, πυροδοτώντας κύμα αντιδράσεων, είναι αυτό που αναφέρεται στην αναγνώριση μόνο δύο φύλων, του αρσενικού και του θηλυκού. Το διάταγμα επιδιώκει να ανατρέψει τις προσπάθειες των κυβερνήσεων Μπάιντεν και Ομπάμα να διευρύνουν τους προσδιορισμούς ταυτότητας φύλου, μεταξύ άλλων και σε δημόσια έγγραφα, όπως τα διαβατήρια. Μάλιστα, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση θα προχωρήσει σε αντικατάσταση της χρήσης του όρου «φύλο» (gender) με τον όρο «γένος» (sex) και αυτό θα αποτελεί «την αμετάβλητη βιολογική ταξινόμηση ενός ατόμου». Πολιτικές και προγράμματα που προωθούσαν τη διαφορετικότητα, την ισότητα και τη συμπερίληψη φαίνεται ότι ανήκουν στο παρελθόν.
Είναι ενδεικτικό ότι στις ΗΠΑ 1,6 εκατομμύρια άνθρωποι ηλικίας άνω των 13 ετών αναγνωρίζονται ως τρανς, ενώ στις τελευταίες εκλογές το ρεπουμπλικανικό κόμμα ξόδεψε σχεδόν 215 εκατομμύρια δολάρια σε διαφημίσεις κατά των τρανς ατόμων. Την ίδια στιγμή μια σειρά από μεγάλες εταιρείες ανακοίνωσαν ήδη ότι σταματούν τις πολιτικές DEI (diversity, equality, inclusion), εγκαταλείποντας πλήρως πρακτικές που είχαν υιοθετήσει και προωθούσαν τον πλουραλισμό. Πρόκειται για το πρώτο σκοτεινό βήμα εναντίον των non-binary ατόμων αλλά και των ανθρώπων που δεν θα μπορούν πλέον να εκφράζονται όπως εκείνοι επιθυμούν; Επιστρέφουν θεσμοθετημένες οι διακρίσεις, οι προκαταλήψεις, τα στερεότυπα και ο στιγματισμός; Και τι θα σημάνει το γεγονός ότι ένας βαθιά συντηρητικός λαϊκισμός επιστρέφει και προωθεί την απλοϊκή άποψη ότι υπάρχουν μόνο δύο φύλα, πράγμα που, όπως γνωρίζουμε, δεν αντικατοπτρίζει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης βιολογίας και ταυτότητας.
Τα φύλα είναι πολλά – και, ταυτόχρονα, είναι και μηδέν. Γιατί το λέω αυτό; Γιατί το κοινωνικό φύλο είναι ένα κατασκεύασμα, μια προσπάθεια της κοινωνίας να ερμηνεύσει διαφορετικές ανθρώπινες συμπεριφορές και να επιβάλει ρόλους στα μέλη της. Δεν είναι κάτι σταθερό ή αντικειμενικό.
«Η “επανάσταση” της κοινής λογικής, όπως την ονόμασε ο νυν Αμερικανός Πρόεδρος, δεν είναι καθόλου λογική», θα μου πει το επικοινωνιολόγ@ Jay Ραΐσης. Είναι τελειόφοιτ@ Επικοινωνίας και Δημοσίων Σχέσεων στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος και σήμερα εργάζεται στον τομέα της πολιτιστικής επικοινωνίας, με ειδίκευση στην κλασική μουσική και τον κινηματογράφο. Στη συζήτηση μας επισημαίνει: «Ο Τραμπ αναφέρθηκε στη νομική κατοχύρωση μόνο δύο φύλων, και σχεδόν αμέσως ο δικός μας "προοδευτικός" πρωθυπουργός έσπευσε να ταχθεί υπέρ αυτής της άποψης. Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι από την αρχή: σύμφωνα με τη βιολογία και την επιστήμη –τις ίδιες που αυτοί οι "υπέρμαχοι της λογικής" επικαλούνται συχνά– τα βιολογικά φύλα δεν είναι δύο, αλλά τρία. Τα ίντερσεξ άτομα αναγνωρίζονται πλήρως από την επιστήμη. Αλλά εδώ δεν μιλάμε μόνο για τη βιολογία. Μιλάμε και για τα κοινωνικά φύλα και την ταυτότητα φύλου, έννοιες που δεν πηγάζουν από τη φύση αλλά από την κοινωνία.
»Τα φύλα είναι πολλά – και, ταυτόχρονα, είναι και μηδέν. Γιατί το λέω αυτό; Γιατί το κοινωνικό φύλο είναι ένα κατασκεύασμα, μια προσπάθεια της κοινωνίας να ερμηνεύσει διαφορετικές ανθρώπινες συμπεριφορές και να επιβάλει ρόλους στα μέλη της. Δεν είναι κάτι σταθερό ή αντικειμενικό. Αν η κοινωνία αλλάξει, τότε θα αλλάξουν και οι έννοιες που την καθορίζουν, συμπεριλαμβανομένου του κοινωνικού φύλου. Κι όμως, αυτήν τη διαδικασία, αυτό το κατασκεύασμα, το καπιταλιστικό σύστημα το έχει εκμεταλλευτεί στο έπακρο, μετατρέποντας τις ταυτότητες σε προϊόντα.
»Το σύστημα έπλασε και εμπορευματοποίησε αυτές τις ταυτότητες και κερδοφόρησε από αυτές. Τόσο που προκαλεί εντύπωση: ο μεγαλύτερος καπιταλιστής των ΗΠΑ, ο ίδιος ο Τραμπ, να παίρνει μια απόφαση που διαγράφει τις ταυτότητες στις οποίες το ίδιο το σύστημα επένδυσε για το κέρδος. Όμως, η απόφαση αυτή αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Η υπερβολική ελευθερία που χαρακτηρίζει την αμερικανική κοινωνία μπορεί εύκολα να οδηγήσει στο αντίθετό της: στον υπερσυντηρητισμό. Γιατί όταν η ελευθερία λειτουργεί χωρίς όρια, μπορεί να καταλήξει να καταπατά την ελευθερία του άλλου. Κι αυτό ακριβώς βλέπουμε σήμερα. Γι’ αυτό οι δημοκρατικές κοινωνίες βασίζονται σε νόμους που προστατεύουν την αυτοδιάθεση του ατόμου, χωρίς να αφήνουν περιθώριο στους δυνατότερους να επιβάλλονται στους αδύναμους».
Τι πιστεύει ότι θα συμβεί από δω και πέρα; «Πρόκειται για μια εξαιρετικά προβληματική απόφαση, που δεν θα μείνει χωρίς αντίκτυπο. Είναι πολύ πιθανό να δούμε παρόμοιες κινήσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία αποδεικνύεται όλο και λιγότερο πολιτικά άμεμπτη. Η άνοδος της ακροδεξιάς και του συντηρητισμού σε πρωτοφανή μαζική κλίμακα δεν αφήνει περιθώρια για εφησυχασμό. Μέσα σε αυτό το ζοφερό κλίμα, η σκέψη μου είναι με όλα τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα στις ΗΠΑ – και κυρίως με τα παιδιά. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε έναν κόσμο που καθημερινά τους λέει ότι είναι προβληματικά, ότι δεν χωρούν, ότι δεν ανήκουν. Σε αυτά τα παιδιά θα ήθελα να πω: "Σας βλέπω. Σας βλέπω και σας αγαπώ. Ο κόσμος δεν είναι αυτό που μας έμαθαν ότι είναι. Ο κόσμος είναι αυτό που εμείς με τα χέρια μας πλάθουμε. Και μπορούμε να τον φτιάξουμε μαζί. Μη σταματήσετε να πιστεύετε ότι αυτός ο κόσμος είναι εφικτός – γιατί είναι».
«Το woke ως προπέτασμα καπνού», σημειώνει από την πλευρά της η Νάνσυ Παπαθανασίου, κλινική ψυχολόγος και επιστημονικά συνυπεύθυνη του Orlando LGBGT+, ένα πρόσωπο που έχει παίξει σημαντικό ρόλο στην κατανόηση του φύλου, της ταυτότητας, της ορατότητας αλλά και στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας σε ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Και προσθέτει: «Οι δηλώσεις Τραμπ περί μόνο δύο φύλων δεν έμειναν δηλώσεις, αλλά συνοδεύτηκαν από την άμεση υπογραφή προεδρικών διαταγμάτων που οδηγούν στην πλήρη απάλειψη κάθε αναφοράς και κάθε προστασίας των τρανς ατόμων από την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Τα προβλεπόμενα είναι σαρωτικά: από ονόματα και φύλα σε επίσημα έγγραφα, μέχρι τουαλέτες, φυλακές, αλλά και διακοπή χρηματοδότησης σε σχολεία και πανεπιστήμια που δεν συμμορφώνονται με τις επιστημονικά λανθασμένες και μισαλλόδοξες απόψεις του Τραμπ για το φύλο. Ταυτόχρονα σταματάνε όλα τα προγράμματα συμπερίληψης, δηλαδή κάθε πρόγραμμα που αφορά γυναίκες και μειονότητες. Επιστημονικά, η δήλωση για μόνο δύο φύλα (που άμεσα υιοθέτησε και ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης) είναι ανυπόστατη: στη βιολογία γνωρίζουμε ότι το φύλο αποτελεί φάσμα, εξού και η ύπαρξη της ίντερσεξ σωματικότητας».
Ας δούμε, όμως, τι πραγματικά ισχύει. Η Νάνσυ Παπαθανασίου διευκρινίζει: «Σε σχέση με την ταυτότητα φύλου, γνωρίζουμε ότι υπάρχει μια ποικιλία εμπειριών και εκφράσεων, που μπορεί να εντάσσονται εντός ή εκτός διπόλου. Γνωρίζουμε επίσης ότι οι διακρίσεις δημιουργούν σημαντική και χειροπιαστή αντιξοότητα στη ζωή των μειονοτήτων και έχουν ιστορικές, δομικές, πολιτικές και οικονομικές ρίζες και συνέπειες – γι’ αυτό θεσμοθετήθηκε η προστασία των μειονοτικών ομάδων: ως ελάχιστο αντίβαρο σε όσα υφίστανται λόγω των διακρίσεων. Ανάλογη στοχοποίηση δέχονται και οι μετανάστες/-ριες χωρίς χαρτιά, όπως και όσα άτομα προσπαθούν να μεταναστεύσουν ακολουθώντας τις διαδικασίες ή να ζητήσουν άσυλο: η ρητορική μίσους έχει οξυνθεί και οι νόμιμες οδοί έχουν κλείσει. Τέτοιου είδους στοχοποιήσεις άλλωστε σπάνια αφορούν μόνο μία ομάδα: η κατασκευή εσωτερικών εχθρών χρειάζεται να είναι ευρύτερη.
»Πρόκειται για πλήρες πισωγύρισμα, νομικό, θεσμικό και κοινωνικό, το οποίο θέτει σε άμεσο κίνδυνο τη ζωή πολλών ανθρώπων, και για μια συνολικά ανιστόρητη και κοινωνικά ανεπίγνωστη άρνηση κοινωνικών και πολιτικών κατακτήσεων των τελευταίων πολλών δεκαετιών αναφορικά με το φύλο και τη φυλή (κάποιες από τις υπό κατάργηση υπηρεσίες θεσμοθετήθηκαν το 1870, δύσκολα μπορεί να αποδοθούν στη "woke ατζέντα". Αυτή η δημιουργία φαντασιακών εχθρών (γιατί η "woke ατζέντα” δεν είναι παρά η ισονομία και η ισότιμη πρόσβαση σε αγαθά και δικαιώματα) είναι αποτέλεσμα ετών παραπληροφόρησης και διασποράς ψευδών ειδήσεων, κυρίως από την alt-right, που εργαλειοποίησε ανενόχλητα την υποτιθέμενη προστασία παιδιών και γυναικών. Ο στόχος διπλός: από τη μία διατήρηση προνομίων και της κυρίαρχης αντίληψης για τον κόσμο και από την άλλη αποπροσανατολισμός από τα σημαντικά (την οικονομία, την πρόσβαση στην υγεία και την εκπαίδευση, παραβιάσεις δικαιωμάτων, γενοκτονίες – όλα όσα επηρεάζουν τη ζωή μας ως συνέπεια των πολιτικών που ασκούνται). Γίνονται αιχμή του δόρατος οι τουαλέτες και οι αντωνυμίες και η μετανάστευση, αλλά όχι, π.χ., η πρόσβαση στην υγεία, οι διάχυτοι αποκλεισμοί ή η απαξίωση της δικαιοσύνης.
»Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι δημοσιογράφοι σε αυτή την περίπτωση, με τις θριαμβολογίες τους για την ευθύνη και το τέλος της "woke ατζέντας" και των υποτιθέμενων υπερβολών της, έχασαν την πραγματική ιστορία: πως αυτήν τη στιγμή στις ΗΠΑ, πίσω από το πέπλο της επιστροφής στην παράδοση και τις συντηρητικές αξίες, παραδίδεται το κράτος σε μια ομάδα ολιγαρχών. Πως ο ίδιος ο Τραμπ έχει ήδη βγάλει δισεκατομμύρια και πως έχει αφήσει μια ολόκληρη χώρα στη μισαλλοδοξία, βάζοντας τη ζωή των πολιτών της σε κίνδυνο για να το πετύχει αυτό. Φοβάμαι όμως ότι στην πραγματικότητα οι ιαχές αυτές δεν ήταν από άγνοια αλλά από ανακούφιση που δεν θα κινδυνέψουν τα δικά τους προνόμια, που δεν θα απειληθεί η κυρίαρχη αντίληψη για τον κόσμο. Το θέμα δεν ήταν ποτέ η "woke ατζέντα", αλλά αυτό το προπέτασμα καπνού για τη διαφύλαξη προνομίων και την εξυπηρέτηση των πολιτικών που δημιουργούν και συντηρούν τις ανισότητες. Τελευταίο και σημαντικότερο: αυτή η απανθρωποποίηση (γιατί αυτό συντελείται όταν δεν μιλάμε για τις συνέπειες των πολιτικών στους ανθρώπους) έχει άμεσες συνέπειες: κανονικοποιεί και ενδυναμώνει την άσκηση κάθε είδους βίας στην καθημερινότητα – και αυτό ήδη το βλέπουμε».
