ΕΙΝΑΙ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΗ ΑΠΟΛΑΥΣΗ να κάθεσαι γύρω από ένα στρωμένο τραπέζι στη Νάξο –και κυρίως να το γεύεσαι– συζητώντας για το αύριο του παραδοσιακού φαγητού. Γιατί η Νάξος είναι πλούσια και οργιαστική σε όλα της. Σε μυστήρια, σε μύθους, σε Ιστορία, σε ιδεολογία, σε κέφι, σε μεράκι, σε προϊόντα, σε ιδέες, σε εξωτερικά και εσωτερικά τοπία. Η διαχρονική γοητεία της Αξιάς σε υποβάλλει σε αδιάκοπα ταξίδια στον πάμπλουτο εσωτερικό της κόσμο, την Έσω Νάξο, στον οποίο βασιλεύει η αρχέγονη, μακραίωνη παράδοση αλλά και οι καινούργιες εμπνεύσεις. Γιατί η παράδοση προϋποθέτει κίνηση και η κίνηση ζωή. Ό,τι μένει στάσιμο βαλτώνει και σαπίζει, ενώ ό,τι κινείται διατηρείται ζωντανό και αλλάζει. Γιατί είναι αφύσικο να παραδίδει κάτι η μια γενιά στην επόμενη, χωρίς να βάλει σε αυτό τη σφραγίδα της εποχής της. Ακούγεται παράδοξο, αλλά ζώσα παράδοση είναι ό,τι αλλάζει, ό,τι αποθησαυρίζει στα χρωμοσώματά του τη δυναμική της προσαρμογής και ευημερεί στην πραγματική ζωή και όχι στο μουσείο.
Οι πατάτες με τα αυγά, τα «παταταύγουλα» όπως τα λένε στη Νάξο, είναι οικεία στον καθένα. Αλλά εδώ αυτό το θεμελιώδες φαγητό παίρνει στο στρωμένο τραπέζι του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος άλλη, συμβολική διάσταση.
Είναι ισχυρή πρόκληση να αναζητάς το θέμα που θα τεθεί προς συζήτηση «Μια βραδιά κάτω από την ελιά» στους Κάμπονες, στο κτήμα με τα υπεραιωνόβια δένδρα-μνημεία της φύσης, στους Γαστρονομικούς Διαλόγους της «Πολυκρίτης», οι οποίοι διοργανώνονται με πρωτοβουλία της Μαρίας Πολυκρέτη στο πλαίσιο του Πολιτιστικού Φεστιβάλ Νάξου που αισίως έκλεισε τον πέμπτο χρόνο του. Γιατί, ειδικά στη Νάξο, όλα τα σύγχρονα κινήματα και οι υπαρξιακές αναζητήσεις της υψηλής γαστρονομίας υπάρχουν εν σπέρματι στην παραδοσιακή φτωχική κουζίνα, ή, αλλιώς, στην cucina povera: «Localism», «farm-to-table», «zero waste», «nose-to-tail», «root-to-stem» ηχούν όλο και πιο δυνατά στις κουζίνες του συνειδητοποιημένου κόσμου.
Στη δική μας γλώσσα –που γνωρίζουμε και αισθανόμαστε καλύτερα– αυτά τα κινήματα ακούγονται πιο πειστικά και πιο αληθινά: «συλλογή της τροφής από τη φύση», «εντοπιότητα» (μικροί παραγωγοί βιολογικών προϊόντων, παλιοί σπόροι, εποχικότητα), «από το χωράφι στο πιάτο», «μηδενικά απορρίμματα», «από τη μύτη μέχρι την ουρά», «από τη ρίζα μέχρι το κοτσάνι», «επιστροφή στις ρίζες» για την αναζήτηση της ανθρωπιάς μας από την αρχή της, με μαγειρέματα στα ξύλα σε ανοιχτές φωτιές, άντληση γνώσεων, νοστιμιάς και συναισθημάτων από την παράδοση, ανάδειξη της γεύσης και της ιστορίας του τοπίου με εμπειρίες πέρα από το φαγητό, «βιωσιμότητα», καθώς «έχει ο Θεός» –διάβαζε φύση– και για αύριο, απλότητα στις μαγειρικές και οικονομία στις πρώτες ύλες.
Οι καρποφόρες Ποταμιές της Έσω Νάξου μοιάζουν με αρτηρίες ζωής που διαπερνούν το σώμα του νησιού και εδώ, στα σωθικά του, αισθάνεσαι την εγγύτητα με τις πρώτες ύλες του φαγητού και γειώνεσαι, καθώς κατεβαίνεις τα σκαλοπάτια ανάμεσα στις ελιές με τους γιγαντιαίους, πολύσχημους κορμούς με τις ρυτίδες της εμπειρίας του τόπου –που τη λέμε και παράδοση– και βλέπεις τις «σειρές» των κρεμμυδιών να ξεραίνονται στον φθινοπωρινό ήλιο, τις αρμαθιές των πιπεριών και τις μεγάλες κίτρινες κολοκύθες. Κάποιες από αυτές, σε συνδυασμό με τα κρεμμύδια και το ρύζι, θα δώσουν ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά φαγητά της Ποταμιάς, το κολοκυθόρυζο.
Από το χωράφι στο πιάτο, μερικά βήματα δρόμος. Καμιά γαστρονομική τάση δεν εμφανίζεται τόσο γεμάτα όσο οι γευστικές ιστορίες της πατάτας στη Νάξο. Ακόμα και μέσα στον πολεοδομικό ιστό στην περιφέρεια της Χώρας, αν είσαι εκεί την κατάλληλη εποχή, θα δεις την «εξωτική» εικόνα οι πατάτες να αναδύονται από τη γη που τις έθρεψε. Ίσως να μην την είχες ποτέ φανταστεί, αν και οι πατάτες είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα συστατικά του τραπεζιού σου. Και βέβαια οι άνθρωποι που βιώνουν αυτή την εικόνα δεν νοιάζονται μόνο για τη θρέψη αλλά και για την ευχαρίστηση. Η κουζίνα της ανάγκης τείνει συχνά προς την υψηλή γαστρονομία (με την έννοια ότι νοιάζεται για την ευχαρίστηση, αλλά και για την εξίσου χορταστική και στα μάτια εικόνα του φαγητού), καθώς αναζητά τρόπους να διασκεδάσει την απόλαυση του συνηθισμένου.
Οι πατάτες με τα αυγά, τα «παταταύγουλα» όπως τα λένε στη Νάξο, είναι οικεία στον καθένα. Αλλά εδώ αυτό το θεμελιώδες φαγητό παίρνει στο στρωμένο τραπέζι του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος άλλη, συμβολική διάσταση. Στο πιάτο των ανθρώπων των βουνών και των κάμπων έρχονταν οι πατάτες από το διπλανό κτήμα απευθείας στο τηγάνι, όπως και τα αυγά «μάτια» από τις κότες που σεργιανούσαν στην αυλή. Στη Μεσοποταμιά, στον Χαρχαλιά, σε αυτό το γοητευτικό στέκι των γεύσεων της Νάξου –του χοιρινού ρόστου λεμονάτου και της κατσικίσιας μακαρονάδας– ήρθαν στο τραπέζι μας ως είχαν παραδοσιακά, αλλά με την πινελιά του σήμερα, την υπεραξία της σάλτσας από την ΠΟΠ γραβιέρα.
Την επομένη το μεσημέρι, στο εστιατόριο Tartuga στην παράλια Πλάκα, τα παταταύγουλα κατέφθασαν με τα προικιά της παράδοσης αλλά με τις επισημάνσεις της «έντεχνης» γαστρονομίας του μέλλοντος. Ο Κώστας Βότανος έψησε τις αδροκομμένες στο χέρι πατάτες πρώτα στον φούρνο, τις άφησε μετά στο ψυγείο, προτού τις «χρυσώσει» στο καυτό ελαιόλαδο στο τηγάνι για να θωρακιστεί με τραγανότητα το μαλακό εσωτερικό τους και να τις σερβίρει με αυγά ποσέ από πάνω, ψιλοκομμένο ζαμπόνι (το παραδοσιακό αλλαντικό της ορεινής Νάξου από ολόκληρο μπούτι χοιρινού, παραχωμένο στο αλάτι) και τριμμένο κεφαλοτύρι ΠΟΠ, που εδώ το αποκαλούν «αρσενικό». Αυτό το «μεταπαραδοσιακό» πιάτο στέκεται επάξια δίπλα στο ταρτάρ τόνου σουτζουκάκι με ντομάτα, φρέσκο κρεμμύδι, κύμινο, πιπεριά τσίλι και τραγανό φύλλο ρυζιού, αλλά και με άλλα της ίδιας συνομοταξίας, όπως τα κεφτεδάκια με μαρμελάδα ντομάτας, τηγανητό κρεμμύδι και ντιπ από γιαούρτι, λάιμ και δυόσμο ή μελιτζανοσαλάτα με τραγανό φύλλο γραβιέρας, ντοματίνια κονφί και γαλάκτωμα μελιτζάνας.
Στους Κάμπονες, κάτω από την ελιά, ο σεφ Θοδωρής Παπανικολάου έλαβε μέρος στον γαστρονομικό διάλογο, παρουσιάζοντας ένα μοντέρνο πιάτο της ελληνικής δημιουργικής κουζίνας, βασισμένο σε δύο μόνο αυτόχθονα παραδοσιακά υλικά, την πατάτα και τη γραβιέρα. Δημιούργησε ένα ραβιόλι σε τρία διαφορετικά σχήματα, που δεν ήταν ζυμαρικό, αλλά αποτελούνταν από βρασμένες σε νερό λεπτές φέτες πατάτας, γεμισμένο με πουρέ από την υπόλοιπη, μαζί με τσιπς από τη φλούδα της –το «zero waste» στα καλύτερά– με κρέμα από γραβιέρα Νάξου δωδεκάμηνης ωρίμανσης, διανθισμένα με άνθη μαράθου που μάζεψε από την ελεύθερη φύση καθώς ερχόταν και φύλλα ρόκας. Όπως λέει, εκμεταλλεύτηκε ένα «καθημερινό» υλικό σε τρεις διαφορετικές υφές για να φτιάξει ένα πιάτο «εξωτικό» –με την έννοια του ανοίκειου– το οποίο μπορεί και να ξενίσει τους μη μυημένους σε αυτό το είδος της μοντέρνας γαστρονομίας αλλά όταν το δοκιμάσουν θα διαπιστώσουν ότι η γεύση του είναι οικεία. Ο Θοδωρής πιστεύει ότι όταν λέμε κρατάμε την παράδοση στο φαγητό, δεν μπορούμε να διανοηθούμε ότι αυτό που θα μαγειρέψεις δεν θα θυμίζει τη γεύση την παλιά, γιατί δεν μπορούμε να μιλάμε για αναμνήσεις και νοσταλγία χωρίς θύμησες.
Όλα αλλάζουν, αλλά το κρασί μένει βασικά το ίδιο, εκεί δίπλα στο φαγητό, για να το απογειώσει, να ευφράνει και να χαροποιήσει τη συντροφιά. Είναι όμως ακριβώς έτσι τα πράγματα; Γιατί το ροζέ (το κρασί που έχουμε ταιριάξει με το ηλιοβασίλεμα στην Πορτάρα) από βιολογικής καλλιέργειας φωκιανό και αηδάνι μαύρο του Οινοποιείου Γρύλλης που πίνουμε στο Tartuga είναι ένα εξελιγμένο, μοντέρνο κρασί, που ωριμάζει μεσοτοιχία με τις πανάρχαιες παραδόσεις, καθώς ο αμπελώνας συνορεύει με τον ολομάρμαρο ναό της Δήμητρας στον Γύρουλα, το πρόπλασμα του Παρθενώνα.
O κανθαρίτης είναι ένας «Άξιος Οίνος» των αμπελώνων της νήσου, ήδη από τα πανάρχαια χρόνια. Όταν ο Διόνυσος ξεκίνησε από τη Νάξο για να συναντήσει τον Κένταυρο στην Ήπειρο για να δικάσει τη διαφορά του με τον Ποσειδώνα για το ποιος από τους δύο θα είναι ο προστάτης του νησιού, πήρε μαζί του ένα πιθάρι γεμάτο με αυτό το κρασί. Κι όταν αργότερα ο Ηρακλής επισκέφτηκε τον Κένταυρο, εκείνος άνοιξε το πιθάρι με το εξαιρετικό κρασί και η ευωδιά του προκάλεσε την οργή των άλλων κενταύρων για τη διάκριση, οι οποίοι κινήθηκαν με άγριες διαθέσεις εναντίον του. Όμως ο Ηρακλής υπερασπίστηκε τον φίλο του, σκοτώνοντας εκείνους. Αυτές τις ιστορίες μας λέει ο Αντώνης Σέργης καθώς τρυγά, μέσα Οκτώβρη, την πορφυρή μανδηλαριά, την ποικιλία που μετέχει μόνη της στην οινοποίηση του δικού του, σύγχρονου κανθαρίτη οίνου, που δημιουργεί στις αρτηρίες των αισθήσεων που διαπερνούν το σώμα μας έντονους παλμούς ευχαρίστησης.