Στην αρχή, όταν είδα το έργο, νόμισα ότι ήταν φάρσα. Πολλές φορές ακούμε πως «η πεντάχρονη κόρη μου θα μπορούσε να το κάνει αυτό» και εκ πρώτης όψεως η τεχνοτροπία του επίμαχου πίνακα μοιάζει να είναι αυτής της νοοτροπίας. Υπάρχει όμως εξήγηση.
Ας τα πάρουμε όμως απ' την αρχή:
Χαμός προκαλείται από το Σάββατο στην Πάφο, με αφορμή ένα έργο Τουρκοκύπριας ζωγράφου με θέμα τον Μακάριο, το οποίο εκτίθεται στον πολυχώρο πολιτισμού «Παλιά Ηλεκτρική», στα πλαίσια έκθεσης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, διαβάζω στο PafosNet.
Ο εν λόγω πίνακας απεικονίζει τον Εθνάρχη Μακάριο σε μια από τις γνώριμες μορφές με τις οποίες απεικονίζεται σε πολλά έργα και η οποία είναι η ίδια με το γλυπτό στο Μνημείο Μακαρίου και Αντίστασης στην είσοδο της πόλης, παρά την Οικία Επάρχου. Η λεπτομέρεια όμως που προκάλεσε σάλο στην Πάφο, αφορά στην ύπαρξη στον ίδιο πίνακα δύο γυμνών γυναικών, που περιβάλλουν τον Μακάριο, ενώ η Κύπρος κάτω από τις μορφές αυτές διακρίνεται στις φλόγες.
Το Ιστορικό Πολιτιστικό Κέντρο Εθνάρχη Μακαρίου Παναγιάς ζήτησε ήδη επισήμως από τον Οργανισμό για την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης την άμεση απομάκρυνση του έργου, καταγγέλλοντας παράλληλα την υπόθεση στον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου και τον Μητροπολίτη Πάφου.
Ο πρόεδρος του Κέντρου, Κώστας Χριστοδούλου, με δηλώσεις επιβεβαίωσε τις πληροφορίες αυτές, κάνοντας λόγο για αδιανόητη πρόκληση και για απαράδεκτη ανοχή από πλευράς των οργανωτών της έκθεσης και της επίσημης πολιτείαςQ
«Θεωρούμε καθόλου τυχαίο τον συμβολισμό», τόνισε, «και εμφανή την προσπάθεια της δημιουργού να αποδομήσει τον Εθνάρχη Μακάριο. Θεωρούμε επίσης την δικαιολογία της Τουρκοκύπριας δημιουργού, ότι το έργο αφορά τις παιδικές της θύμησες, ως γελοία, σε ηλικία 9 ετών δεν μπορούσε να έχει τέτοιες αναμνήσεις, αφού τότε δεν υπήρχαν αγάλματα ή άλλες παρόμοιες απεικονίσεις του Μακαρίου. Μεταφέραμε και στους αρμόδιους της έκθεσης και σε άλλους παράγοντες της Δημοκρατίας την πεποίθηση μας ότι κάποιοι θα καλυφθούν πίσω από το γεγονός ότι η έκθεση είναι υπό ευρωπαικό μανδύα και ότι η δημιουργός είναι Τουρκοκύπρια, για να μην υπάρξει εξέλιξη. Κάτι που δεν θα ανεχθούμε όμως, αν δεν ληφθεί άμεσα απόφαση να κατέβει το έργο, τότε θα βρεθούμε μαζικά στο χώρο της έκθεσης διαμαρτυρόμενοι».
Δεν θα αποσυρθεί ο πίνακας
Η επιμελήτρια της έκθεσης κα Έλενα Πάρπα, απάντησε δημοσίως στο θέμα που έχει προκύψει, τονίζοντας ότι το υποκειμενικό κριτήριο, ηθικό ή αισθητικό ή πολιτικό, δεν μπορεί να υπαγορεύει πράξεις καταστολής της ελευθερίας της έκφρασης. Παράλληλα, εξηγεί το σκεπτικό της Τουρκοκύπριας καλλιτέχνιδος:
«Η ελευθερία του λόγου είναι μια κατάκτηση που σήμερα τελεί υπό απειλή σε πολλές χώρες. Η τέχνη εξακολουθεί να αποτελεί έναν χώρο όπου η ελευθερία στην έκφραση είναι ακόμα δυνατή. Είναι δικαίωμα όσων έχουν δει το έργο The Dawn and the Sunset Issue (2017) της Nurtane Karagil, το οποίο παρουσιάζεται στο πλαίσιο του Πάφος2017 στην έκθεση Πλάνητες, να διατυπώνουν την άποψή τους. Ωστόσο, το υποκειμενικό κριτήριο, ηθικό ή αισθητικό ή πολιτικό, δεν μπορεί να υπαγορεύει πράξεις καταστολής της ελευθερίας της έκφρασης. Τυχόν περιστολή του δικαιώματος στην καλλιτεχνική έκφραση σε μια τέτοια περίπτωση θα δημιουργούσε ένα εξαιρετικά θλιβερό προηγούμενο λογοκρισίας που παραπέμπει σε σκοταδιστικές εποχές ή σε θεοκρατικές καταστάσεις.
Όσο για το περιεχόμενο του σχεδίου, ας σημειωθεί ότι η καλλιτέχνις χρησιμοποιεί συχνά την παιδική γραφή για να χειριστεί τραυματικές εμπειρίες. Για το συγκεκριμένο σχέδιο, η εικαστικός πήρε συνεντεύξεις από Τουρκοκύπριους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν κι αυτοί τις εστίες τους ακολούθως των γεγονότων του 1974 επιβιβαζόμενοι σε 37 λεωφορεία και φορτηγά, τα οποία εικονίζονται στα δεξιά του σχεδίου. Η αναγκαστική μετακίνηση ομάδας πληθυσμού της Πάφου αποδίδεται από την εικαστικό διαμέσου της στρωματικής προσέγγισης της παιδικής σχεδιαστικής γραφής, τοποθετώντας στο πάνω μέρος του σχεδίου δυο σύμβολα της πόλης -την Αφροδίτη και τον Μακάριο. Σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποίησε η εικαστικός, η επιχείρηση εκκένωσης της Πάφου είχε τον κωδικό, Αφροδίτη Ι και Αφροδίτη ΙΙ. Το σύμβολο, λοιπόν, της ομορφιάς και της γονιμότητας αποκτά σε αυτή την περίπτωση διαφορετικό βάρος στη μνήμη των Τουρκοκυπρίων.
Οι δυο Αφροδίτες περιστοιχίζουν, λοιπόν, το άγαλμα του Μακαρίου, το οποίο βρίσκεται στην είσοδο της πόλης, επιθεωρώντας κι αυτές από το ίδιο συμβολικό βάθρο την εξέλιξη μιας ιστορικής στιγμής από το σύγχρονο παρελθόν της πόλης».
Είναι αλήθεια πως μερικές φορές χρειάζονται οι εξηγήσεις, το σκεπτικό πίσω απ' την τεχνοτροπία και το θέμα για να καταλάβεις και να εκτιμήσεις ένα έργο (ή ακόμα και να το απορρίψεις). Εδώ έχουμε μια τέτοια περίπτωση.
