Δεν στέκεται ακίνητη. Περπατά. Στο πιο διάσημο άδειο βάθρο του Λονδίνου, εκεί όπου η πόλη δοκιμάζει εδώ και δεκαετίες τι μπορεί να σημαίνει σήμερα ένα δημόσιο μνημείο, η Tschabalala Self τοποθέτησε μια μαύρη γυναίκα σε κίνηση.
Το «Lady in Blue», η νέα ανάθεση για το Fourth Plinth της πλατείας Τραφάλγκαρ, αποκαλύφθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου και θα παραμείνει εκεί για δύο χρόνια. Είναι η 16η ανάθεση του προγράμματος που έχει μετατρέψει το βορειοδυτικό βάθρο της πλατείας σε ένα από τα πιο ορατά σημεία σύγχρονης δημόσιας τέχνης στον κόσμο. Αυτή τη φορά, πάνω από το πλήθος, τα λεωφορεία, τους τουρίστες, τη National Gallery και τη βαριά αυτοκρατορική μνήμη του χώρου, βρίσκεται μια γυναίκα με μπλε φόρεμα και παπούτσια με πλατφόρμα, πιασμένη στη στιγμή του βηματισμού της.
Η Self, γεννημένη στο Χάρλεμ και με έδρα τη Νέα Υόρκη, είναι γνωστή για έργα όπου το σώμα, η γυναικεία μορφή, το ύφασμα, η ζωγραφική, το κολάζ και η γλυπτική γίνονται τρόποι να μιλήσει για ταυτότητα και επιθυμία. Εδώ δεν φτιάχνει μια ιστορική ηρωίδα ούτε μια μορφή για προσκύνηση. Η ίδια έχει περιγράψει τη «Lady in Blue» ως μια γυναίκα που πολλοί μπορούν να αναγνωρίσουν: μια φιγούρα της πόλης, όχι ένα επίσημο πρόσωπο της Ιστορίας, που περπατά προς ένα συλλογικό μέλλον με αυτοπεποίθηση και σκοπό.
Γι’ αυτό το έργο έχει τόσο άμεση δύναμη. Στην πλατεία Τραφάλγκαρ, έναν χώρο φορτωμένο με αυτοκρατορικά σύμβολα, εθνική μνήμη και τουριστική εικονογραφία, το νέο γλυπτό δεν προσθέτει ακόμη έναν ήρωα. Βάζει στο βάθρο μια γυναίκα που μοιάζει να περνά. Όχι να απολογείται για την παρουσία της, όχι να περιμένει να της αποδοθεί τιμή, αλλά να διασχίζει τον χώρο με το δικό της βάρος, το δικό της σώμα, τον δικό της ρυθμό.
Η «Lady in Blue» είναι φτιαγμένη από μπρούντζο και έχει πατίνα στο μπλε του λάπις λάζουλι, ένα βαθύ χρώμα που για αιώνες συνδέθηκε με την πολυτέλεια, τη ζωγραφική και την πνευματική ένταση της εικόνας. Το μπλε φόρεμα δεν είναι απλώς ενδυματολογική επιλογή. Μέσα στο γκρίζο και πέτρινο περιβάλλον της πλατείας, το σώμα της γυναίκας γίνεται μια έντονη, σχεδόν ζωγραφική παρουσία. Η μορφή δεν προσπαθεί να μοιάσει με κλασικό άγαλμα. Είναι πιο σωματική, πιο πληθωρική, πιο αστεία, πιο ζωντανή.
Το Fourth Plinth έχει ιστορία ακριβώς επειδή έμεινε άδειο. Το βάθρο κατασκευάστηκε τον 19ο αιώνα για ένα έφιππο άγαλμα που δεν τοποθετήθηκε ποτέ και από τα τέλη της δεκαετίας του ’90 άρχισε να φιλοξενεί προσωρινά έργα σύγχρονων καλλιτεχνών. Από το «Ecce Homo» του Mark Wallinger και το «Alison Lapper Pregnant» του Marc Quinn μέχρι το «Nelson’s Ship in a Bottle» του Yinka Shonibare και τα πιο πρόσφατα έργα, η τέταρτη πλίνθος έγινε ένας τρόπος να ξαναρωτά το Λονδίνο ποια σώματα, ποιες ιστορίες και ποιες εικόνες αξίζουν να βρεθούν σε δημόσιο ύψος.
Η Self απαντά με μια φιγούρα που αρνείται την ψυχρή μνημειακότητα. Η γυναίκα της δεν είναι λεία, αόριστη ή ουδέτερη. Έχει όγκο, χρώμα, χιούμορ, αισθησιασμό και αυτοπεποίθηση. Το σώμα της δεν ζητά να διορθωθεί για να χωρέσει στην παράδοση της δυτικής γλυπτικής. Αντίθετα, μοιάζει να αναγκάζει αυτή την παράδοση να ανοίξει χώρο. Το ένα πόδι προχωρά μπροστά, το φόρεμα ακολουθεί την κίνηση, το κεφάλι μένει ψηλά. Δεν υπάρχει εδώ η αυστηρή ακινησία του κλασικού μνημείου, αλλά μια μορφή που μοιάζει να έχει ζωή πέρα από το βάθρο.
Η επιλογή έχει προφανώς πολιτικό φορτίο, αλλά το έργο δεν εξαντλείται σε αυτό. Μια μαύρη γυναίκα πάνω στην πλατεία Τραφάλγκαρ, σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα δημόσια σημεία της Βρετανίας, δεν μπορεί να είναι ουδέτερη εικόνα. Ειδικά σε μια περίοδο όπου οι συζητήσεις για τη φυλή, τη μετανάστευση, τη δημόσια μνήμη και την ταυτότητα της χώρας έχουν ξαναγίνει σκληρές. Αλλά η δύναμη της «Lady in Blue» δεν βρίσκεται μόνο στο ότι εκπροσωπεί ένα σωστό μήνυμα. Βρίσκεται στο ότι είναι γλυπτό με παρουσία, χάρη, κίνηση και χαρά.
Εκεί αποφεύγει και την παγίδα του καλού σκοπού. Δεν λέει απλώς «να μια θετική εικόνα μιας μαύρης γυναίκας». Κάνει κάτι πιο δύσκολο: δίνει στο σώμα της μορφής επιθυμία, κλίμακα, ρυθμό και αστεία αυτοπεποίθηση. Η γυναίκα δεν γίνεται σύμβολο που αδειάζει από ζωή για να υπηρετήσει ένα μήνυμα. Παραμένει σώμα. Παραμένει φιγούρα. Παραμένει κάποια που περπατά, με το φόρεμά της, τα παπούτσια της, το χρώμα της, τη δική της αστική θεατρικότητα.
Το έργο συνομιλεί και με το μουσείο πίσω του. Η National Gallery βρίσκεται ακριβώς απέναντι, γεμάτη από αιώνες σωμάτων, βλεμμάτων, ποζών και ιδανικών ομορφιάς. Η «Lady in Blue» δεν μπαίνει σε αυτή την ιστορία σαν υποσημείωση. Στέκεται έξω από το μουσείο, στο φως της πλατείας, και διεκδικεί μια άλλη συνέχεια: όχι την αψεγάδιαστη μορφή, αλλά το σώμα που κινείται μέσα στην πόλη, εκτίθεται σε όλους και δεν μικραίνει για να γίνει αποδεκτό.
Υπάρχει και μια μικρή ειρωνεία σε αυτό. Το Fourth Plinth, επειδή δεν απέκτησε ποτέ το μνημείο για το οποίο προοριζόταν, έγινε τελικά πολύ πιο ενδιαφέρον από πολλά ολοκληρωμένα μνημεία. Η απουσία του άφησε χώρο στη σύγχρονη τέχνη, στην αντιπαράθεση, στο αστείο, στην πρόκληση, στη δημόσια συζήτηση. Κάθε νέο έργο είναι προσωρινό, αλλά για όσο μένει εκεί μπαίνει στην καθημερινή εικόνα της πόλης. Το «Lady in Blue» φαίνεται να καταλαβαίνει αυτή τη συνθήκη: δεν προσποιείται ότι θα μείνει για πάντα, αλλά για δύο χρόνια θα περπατά πάνω από το Λονδίνο.
Και ίσως αυτό είναι το πιο ωραίο σημείο της. Δεν είναι ένα άγαλμα που ζητά σιωπή. Δεν επιβάλλει μόνο σεβασμό. Φέρνει μαζί του κάτι πιο ζωντανό: κίνηση, χρώμα, χιούμορ, ένα είδος δημόσιας αυτοπεποίθησης που σπάνια συνδέεται με τα μνημεία. Η γυναίκα της Tschabalala Self δεν είναι βασίλισσα, στρατηγός, αλληγορία ή εθνικός μύθος. Είναι μια γυναίκα που περπατά. Και για την πλατεία Τραφάλγκαρ, αυτό από μόνο του μοιάζει με μικρή επανάσταση.
Με στοιχεία από Guardian, The Art Newspaper
