Μοιάζουν με δύο μικροσκοπικά χέρια που ψάχνουν το ένα το άλλο στο σκοτάδι. Δύο νευρώνες σε τρυβλίο καλλιέργειας απλώνουν λεπτές προεκτάσεις, πλησιάζουν, αγγίζονται και τελικά συνδέονται.
Το βίντεο είναι από εκείνα που δεν χρειάζονται πολλά για να γίνουν viral: μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, μια εργαστηριακή εικόνα μετατρέπεται σε σχεδόν τρυφερή σκηνή. Γι’ αυτό και τώρα ξανακυκλοφορεί στα κοινωνικά δίκτυα με μια πολύ ελκυστική λεζάντα: «αυτό συμβαίνει στον εγκέφαλό σου όταν διαβάζεις». Μόνο που δεν είναι ακριβώς αυτό.
Το time-lapse της νευροεπιστήμονα Λίλα Λαντόφσκι δείχνει δύο νευρώνες σε καλλιέργεια να αναζητούν σύνδεση. Οι δομές που βλέπουμε στις άκρες τους είναι αυξητικοί κώνοι και φιλοπόδια: λεπτές προεκτάσεις που «δοκιμάζουν» το περιβάλλον, αγγίζουν, αποσύρονται και πλησιάζουν ξανά, μέχρι ο νευρώνας να βρει το σημείο όπου θα συνδεθεί. Είναι μια πραγματική και εντυπωσιακή εικόνα της νευρωνικής ανάπτυξης. Δεν είναι, όμως, κυριολεκτική καταγραφή του τι συμβαίνει στον εγκέφαλο ενός ανθρώπου τη στιγμή που διαβάζει ένα βιβλίο.
Αυτό ακριβώς εξηγεί και γιατί έγινε ξανά viral. Το βίντεο είναι επιστημονικά συναρπαστικό, αλλά κοινωνικά έγινε κάτι ακόμη πιο ισχυρό: μεταφορά. Σε μια εποχή που μιλάμε διαρκώς για διάσπαση προσοχής, ασταμάτητο σκρολάρισμα, «brain rot», τεχνητή νοημοσύνη και απώλεια της βαθιάς ανάγνωσης, η εικόνα δύο νευρώνων που βρίσκουν ο ένας τον άλλον μοιάζει να λέει κάτι καθησυχαστικό: ότι το διάβασμα δεν είναι απλώς πληροφορία. Είναι σύνδεση.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η μεταφορά παρουσιάζεται σαν επιστημονικό γεγονός. Η ανάγνωση ενεργοποιεί σύνθετα δίκτυα του εγκεφάλου που αφορούν την όραση, τη γλώσσα, τη μνήμη, την προσοχή και το συναίσθημα. Δεν μοιάζει, όμως, με δύο απομονωμένους νευρώνες που απλώνουν «δάχτυλα» σε ένα τρυβλίο. Η μάθηση και η μνήμη συνδέονται με αλλαγές στις συνάψεις και στα νευρωνικά δίκτυα, όχι με μια απλή, κινηματογραφική σκηνή όπου δύο κύτταρα ενώνονται μπροστά στην κάμερα.
Και όμως, η παρανόηση είναι αποκαλυπτική. Τα κοινωνικά δίκτυα αγαπούν τις επιστημονικές εικόνες όταν μπορούν να γίνουν συναίσθημα μέσα σε μία λεζάντα. Ένα εργαστηριακό βίντεο γίνεται «ο εγκέφαλος όταν διαβάζει». Μια εικόνα νευρωνικής ανάπτυξης γίνεται μικρό μάθημα ζωής. Ένα πλάνο από μικροσκόπιο γίνεται ποίηση για τη μάθηση, την αγάπη, τη σύνδεση, την ελπίδα. Η επιστήμη δεν εξαφανίζεται· απλώς ντύνεται με μια αφήγηση που ταξιδεύει πιο γρήγορα από την ίδια την εξήγηση.
Η Λαντόφσκι έχει μιλήσει τα τελευταία χρόνια ακριβώς για αυτό το πεδίο: τον εγκέφαλο, την προσοχή, την ανάγνωση, το συνεχές σκρολάρισμα και τον τρόπο με τον οποίο η ψηφιακή καθημερινότητα εκπαιδεύει τη συγκέντρωσή μας σε διαρκείς αλλαγές κατεύθυνσης. Η ανάγνωση ενός βιβλίου ζητά κάτι διαφορετικό: διάρκεια, συνέχεια, επιστροφή στην ίδια γραμμή, επιμονή σε έναν κόσμο που δεν αλλάζει εικόνα κάθε δύο δευτερόλεπτα. Ίσως γι’ αυτό το βίντεο βρίσκει τώρα ξανά κοινό. Δεν δείχνει την ανάγνωση, αλλά μοιάζει με αυτό που θέλουμε να πιστεύουμε ότι κάνει η ανάγνωση: χτίζει μια σύνδεση που δεν υπήρχε πριν.
Το πιο ενδιαφέρον εδώ δεν είναι να χαλάσουμε τη μαγεία της εικόνας. Είναι να την τοποθετήσουμε σωστά. Ναι, βλέπουμε δύο νευρώνες να συνδέονται. Όχι, δεν βλέπουμε τον εγκέφαλό μας τη στιγμή που διαβάζει. Ναι, η εικόνα μπορεί να λειτουργήσει ως όμορφη μεταφορά για τη μάθηση. Όχι, δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως απόδειξη ότι κάθε σελίδα γεννά μπροστά μας καινούργια νευρωνικά «χέρια».
Έτσι κυκλοφορεί πια η επιστήμη στο ίντερνετ: πρώτα ως εικόνα, μετά ως συναίσθημα, ύστερα ως λεζάντα και μόνο στο τέλος, αν προλάβει, ως εξήγηση. Το viral βίντεο με τους νευρώνες δεν λέει ψέματα επειδή είναι ψεύτικο. Λέει μια μισή αλήθεια επειδή είναι υπερβολικά ωραίο. Και η μισή αλήθεια, όταν συνοδεύεται από ένα βίντεο που μοιάζει με θαύμα, ταξιδεύει πάντα πιο γρήγορα.
Με στοιχεία από Technology Networks, Lila Landowski, ABC, Cultura Inquieta
