Στα γραφεία της εφημερίδας Novaya Gazeta στη Μόσχα, οι διάδρομοι είναι σιωπηλοί. Υπάρχει μια έντονη αίσθηση κενού. «Δεν υπάρχει πια εφημερίδα», μου λέει ο πρώην διευθυντής της και βραβευμένος με Νόμπελ Ειρήνης, Ντμίτρι Μουράτοφ, σε αποκλειστική συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στο κανάλι του BBC News στο YouTube.
Ο 64χρονος Μουράτοφ συνίδρυσε τη Novaya Gazeta πριν από περισσότερα από 30 χρόνια. Η εφημερίδα έγινε σημείο αναφοράς για την ανεξάρτητη δημοσιογραφία στη Ρωσία, φωτίζοντας παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και υποθέσεις διαφθοράς σε υψηλό επίπεδο.
Το 2021, ο Μουράτοφ τιμήθηκε από κοινού (σ.σ. με τη Maria Ressa) με το Νόμπελ Ειρήνης, για τις προσπάθειές του «να διαφυλάξει την ελευθερία της έκφρασης». Η Επιτροπή Νόμπελ σημείωσε ότι «έξι από τους δημοσιογράφους της Novaya Gazeta έχουν δολοφονηθεί, μεταξύ των οποίων η Άννα Πολιτκόφσκαγια, η οποία έγραψε αποκαλυπτικά άρθρα για τον πόλεμο στην Τσετσενία».
Ήταν μια αναγνώριση για το θαρραλέο ρεπορτάζ της εφημερίδας. Όμως αυτό δεν προστάτευσε τη Novaya Gazeta.
«Ο Πούτιν εξέδωσε ένα διάταγμα και τα τυπογραφεία της εφημερίδας κρατικοποιήθηκαν», εξηγεί ο Μουράτοφ. «Η άδεια λειτουργίας της ανακλήθηκε».
Η Novaya Gazeta εξακολουθεί να έχει παρουσία στο διαδίκτυο. Αλλά μόλις και μετά βίας. Οι αρχές έχουν μπλοκάρει την πρόσβαση στην ιστοσελίδα της. Είναι προσβάσιμη μόνο από το εξωτερικό ή με τη βοήθεια VPN – εικονικών ιδιωτικών δικτύων που χρησιμοποιούνται για την παράκαμψη των περιορισμών.
Οι δυσκολίες της εφημερίδας αντικατοπτρίζουν την ευρύτερη καταστολή της ελευθερίας του λόγου στη Ρωσία, η οποία έχει ενταθεί από τότε που το Κρεμλίνο εξαπέλυσε την πλήρους κλίμακας εισβολή στην Ουκρανία το 2022.
«Οι περισσότεροι άνθρωποι που διαμορφώνουν την κοινή γνώμη έχουν χαρακτηριστεί 'ξένοι πράκτορες', 'εξτρεμιστές' ή 'τρομοκράτες'. Είναι αρκετές εκατοντάδες», λέει ο Μουράτοφ.
«Τα στοιχεία διαφέρουν, αλλά με μια συντηρητική εκτίμηση, από την έναρξη της 'ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης' της Ρωσίας [στην Ουκρανία], τουλάχιστον 1.500 άνθρωποι βρίσκονται σήμερα στη φυλακή επειδή εξέφρασαν την αντίθεσή τους στην τρέχουσα κρατική πολιτική. Είναι τρεις φορές περισσότεροι από ό,τι στις σκληρές ημέρες της KGB στη Σοβιετική Ένωση», αναφέρει ο ίδιος.
Η συνέντευξη του Ντμίτρι Μουράτοφ στο BBC:
«Δεν θα υπάρξει ποτέ 'νίκη'»
Αυτό που το Κρεμλίνο θεωρούσε το 2022 ότι θα ήταν μια σύντομη και επιτυχημένη «στρατιωτική επιχείρηση» έχει εξελιχθεί στην αιματηρότερη σύγκρουση στην Ευρώπη από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κι όμως, ο Βλαντίμιρ Πούτιν συνεχίζει να προβλέπει με αυτοπεποίθηση τη νίκη της Ρωσίας.
«Δεν θα υπάρξει ποτέ 'νίκη'», απαντά ο Μουράτοφ. «Γιατί αυτό που συμβαίνει εδώ και σχεδόν πέντε χρόνια - ανεξάρτητα από το πώς θα τελειώσει - δεν μπορεί πλέον να θεωρηθεί νίκη. Δεν μπορεί να είναι νίκη όταν δύο σλαβικά έθνη έχουν διαμελίσει ένα εκατομμύριο ανθρώπους. Ή περισσότερους από ένα εκατομμύριο», εξηγεί.
«Μου φαίνεται ότι η κατάσταση με την Ουκρανία είναι πλέον η εξής: μπορείς να την καταστρέψεις, αλλά δεν μπορείς να την κατακτήσεις. Τι εννοώ με το 'καταστρέψεις'; Συνεχή κλιμάκωση, μέχρι και τη χρήση πυρηνικού όπλου».
«Κανείς δεν ξέρει τι συμβαίνει στο μυαλό του Πούτιν»
Πιστεύει πραγματικά ότι ο ηγέτης του Κρεμλίνου θα χρησιμοποιούσε πυρηνικά όπλα σε αυτόν τον πόλεμο;
«Όλοι αυτοί οι πολιτικοί αναλυτές που λένε 'ο Πούτιν σκέφτεται αυτό' ή 'ο Πούτιν φοβάται εκείνο'… είναι όλοι τσαρλατάνοι», υποστηρίζει ο Μουράτοφ. «Είναι στο ίδιο επίπεδο με την αστρολογία. Κανείς δεν ξέρει τι συμβαίνει στο μυαλό του Βλαντίμιρ Πούτιν. Κι εγώ δεν ξέρω. Εγώ βλέπω τα πράγματα μόνο ως δημοσιογράφος. Μελετώ μεγάλα σύνολα δεδομένων. Και από την αρχή της χρονιάς, η ανάγκη χρήσης πυρηνικών όπλων έχει αναφερθεί περισσότερες από 500 φορές. Όταν το λένε κάποιοι τρελοί, δεν δίνω σημασία. Αλλά το έχω ακούσει να συζητείται στη ρωσική κρατική τηλεόραση. Και στο Διεθνές Οικονομικό Φόρουμ της Αγίας Πετρούπολης, μια κρατική διοργάνωση, ένας από τους ομιλητές παρουσίασε τη χρήση πυρηνικών όπλων ως κάτι θετικό, κάτι καλό».
Όταν ανακοίνωσε τη μαζική εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, ο Πούτιν έκανε λόγο για «διασφάλιση της ασφάλειας της Ρωσίας».
«Πες μου, έχει αυξηθεί η ασφάλεια;», διερωτάται ο Μουράτοφ. «Με τα ουκρανικά drones να επιτίθενται πλέον σε αποθήκες της [μεγαλύτερης ρωσικής διαδικτυακής εταιρείας λιανικής] Wildberries· με την κρίση στα καύσιμα, τις διακοπές στο δίκτυο κινητής τηλεφωνίας, τους πολιτικούς κρατουμένους; Έχει αυξηθεί η ασφάλεια ή όχι;»
«Τον φοβούνται»
Παρά τις δημοσκοπήσεις που καταγράφουν πτώση στα ποσοστά αποδοχής του Πούτιν στο εσωτερικό, ο Ρώσος πρόεδρος –πιστεύει ο Μουράτοφ– διατηρεί τον απόλυτο έλεγχο της εξουσίας.
«Συγγνώμη, αλλά δεν πιστεύω όλη αυτή τη συζήτηση για διάσπαση μεταξύ των μελών της ελίτ, για μυστικές συνωμοσίες. Η χώρα κυβερνάται από τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Τον φοβούνται. Και αυτός ο φόβος ενισχύεται με κάθε τρόπο από τον βασικό πυλώνα στήριξής του: την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Ασφαλείας (FSB)».
Η κριτική στη Δύση
Όσο επικριτικός είναι απέναντι στη δική του κυβέρνηση, άλλο τόσο λίγες αυταπάτες έχει για τη Δύση.
«[Ο Πούτιν] γνωρίζει πολύ καλά την πραγματική αξία των Ευρωπαίων ηγετών. Από τη μία πλευρά τού μιλούν για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Γελάει δυνατά, γιατί με το άλλο χέρι υπογράφουν συμφωνίες –ή υπέγραφαν συμφωνίες– με τη Ρωσία για το εμπόριο πετρελαίου, φυσικού αερίου, διαμαντιών… για όλα αυτά. Όταν μιλούν στον Πούτιν για τις ευρωπαϊκές αξίες, πραγματικά γελάει δυνατά. Γνωρίζει την πραγματική αξία των ανθρώπων που του δίδασκαν αυτές τις αξίες».
Στη Ρωσία, ο Μουράτοφ έχει χαρακτηριστεί «ξένος πράκτορας», ένας χαρακτηρισμός που χρησιμοποιείται συχνά για την τιμωρία επικριτών του Κρεμλίνου.
Οι «ξένοι πράκτορες» έχουν περιορισμένα δικαιώματα: τους απαγορεύεται να διδάσκουν και να συμμετέχουν σε εκλογές, ενώ εάν πουλήσουν το διαμέρισμά τους, δεν μπορούν να έχουν πρόσβαση στα περιουσιακά τους στοιχεία. Ο χαρακτηρισμός έχει επίσης στόχο να τους στιγματίσει, δημιουργώντας στην κοινωνία την αίσθηση ενός «εσωτερικού εχθρού».
Ωστόσο, ο δημοσιογράφος φαίνεται απρόθυμος να εστιάσει στις πιέσεις που υφίσταται ο ίδιος, προτιμώντας να αναδείξει την κατάσταση των συμπατριωτών του που βρίσκονται στη φυλακή.
«Αυτό που με ανησυχεί περισσότερο αυτή τη στιγμή είναι ότι κανείς στον κόσμο δεν ενδιαφέρεται για τους πολιτικούς κρατουμένους που ήταν οι πρώτοι που μίλησαν ανοιχτά κατά της αρπαγής εδαφών στη γειτονική μας χώρα», εξηγεί ο Μουράτοφ.
Ανοίγει έναν φάκελο και βγάζει μια στοίβα από μεγάλες φωτογραφίες: πορτρέτα κρατουμένων.
Σε μία από αυτές εμφανίζονται τέσσερις δημοσιογράφοι – Αντονίνα Φαβόρσκαγια, Κονσταντίν Γκαμπόφ, Σεργκέι Καρέλιν και Αρτιόμ Κρίγκερ – οι οποίοι καταδικάστηκαν και φυλακίστηκαν με κατηγορίες περί εξτρεμισμού. Είχαν κατηγορηθεί για διασυνδέσεις με την οργάνωση κατά της διαφθοράς του εκλιπόντος ηγέτη της αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι.
Μία άλλη φωτογραφία δείχνει τον Αλεξέι Γκορίνοφ, δημοτικό σύμβουλο που καταδικάστηκε σε φυλάκιση για «εν γνώσει του διάδοση ψευδών πληροφοριών» σχετικά με τον ρωσικό στρατό, αφού μίλησε ανοιχτά κατά του πολέμου στην Ουκρανία.
«Και εδώ είναι ένας υπέροχος πιανίστας, ο Πάβελ Κουσνίρ», λέει ο Μουράτοφ. «Ένας εξαιρετικός ερμηνευτής του Ραχμάνινοφ και του Σούμπερτ».
Ο μουσικός συνελήφθη μετά τη δημοσίευση αντιπολεμικών βίντεο. Ο Μουράτοφ σηκώνει μια δεύτερη φωτογραφία. «Και αυτός είναι μέσα στο φέρετρό του».
Ο Πάβελ Κουσνίρ πέθανε σε κέντρο προσωρινής κράτησης κατά τη διάρκεια απεργίας πείνας. Ήταν 39 ετών.
Η σειρά των φωτογραφιών και οι ιστορίες των κρατουμένων αναδεικνύουν τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν όσοι χαρακτηρίζονται αντίπαλοι των ανθρώπων που βρίσκονται στην εξουσία. Υπενθυμίζουν τους κινδύνους που συνεπάγεται η δημόσια κριτική στις αρχές και στον πόλεμο.
«Το γεγονός ότι είσαι Νομπελίστας Ειρήνης σου προσφέρει έστω κάποια προστασία ώστε να λες αυτό που θέλεις;», τον ρωτώ.
«Αυτό δεν είναι ερώτηση για μένα», απαντά ο Μουράτοφ. «Όποτε έχεις την ευκαιρία, ρώτα τις αρχές».
Υπάρχει ακόμη μία φωτογραφία. Από τον Απρίλιο.
«Αυτή είναι η δικηγόρος της εφημερίδας όταν περίμενε να μπει στο κτίριο. Η αστυνομία έκανε έρευνα στα γραφεία μας. Χρειάστηκαν 13 ώρες. Και δεν άφηναν τους δικηγόρους να μπουν. Ο διευθυντής σύνταξης, Όλεγκ Ρολντούγκιν, βρίσκεται πλέον σε κατ’ οίκον περιορισμό».
Ο Μουράτοφ περιγράφει μια ζοφερή εικόνα της ζωής στη Ρωσία για όσους επικρίνουν τις αρχές. Ωστόσο, υπάρχουν και στιγμές ελπίδας.
«Ζούμε σε μια εποχή που πρέπει να μένεις σιωπηλός. Όμως τόσοι πολλοί άνθρωποι στηρίζουν αυτό που κάνουμε. Στους δρόμους της Μόσχας, οι συνάδελφοί μου κι εγώ ακούμε μόνο λόγια ευγνωμοσύνης. Τα λένε ψιθυριστά. Αλλά αυτό που σκέφτονται οι άνθρωποι είναι πολύ σημαντικό».
Με πληροφορίες από BBC
