Πώς αλλάζει ένας έρωτας όταν γύρω του αρχίζει πόλεμος; Και τι συμβαίνει όταν η φυλομετάβαση ενός ανθρώπου συμπίπτει με τη στιγμή που μια ολόκληρη χώρα μπαίνει σε κατάσταση επιβίωσης; Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στον πυρήνα του I Rarely Wake Up Dreaming, της νέας ταινίας της Isabelle Stever, που κάνει παγκόσμια πρεμιέρα στο διεθνές διαγωνιστικό τμήμα του Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Λοκάρνο.
Η ταινία ακολουθεί την Όλια και τον Όλεχ, ένα νεαρό queer ζευγάρι από την Ουκρανία. Η σχέση τους δοκιμάζεται όταν η φυλομετάβαση του ενός συμπίπτει με τη ρωσική εισβολή. Αυτό που θα μπορούσε να είναι μια ιδιωτική ιστορία αγάπης, αλλαγής και αποδοχής γίνεται κάτι πολύ πιο φορτισμένο: μια ιστορία για το σώμα, την ταυτότητα και τη συντροφικότητα σε μια χώρα που πολεμά για την ίδια της την ύπαρξη.
Το σενάριο υπογράφει η Anna Melikova και τη σκηνοθεσία η Isabelle Stever. Οι δύο δημιουργοί είναι ζευγάρι και ζουν στη Γερμανία. Η ταινία ξεκίνησε από μια πραγματική ιστορία φίλων της Melikova. Πριν από τη ρωσική εισβολή πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία, η ιδέα ήταν πιο ιδιωτική: πώς επηρεάζεται μια μακροχρόνια σχέση όταν ένας από τους δύο συντρόφους περνά από φυλομετάβαση.
Στην πραγματική ιστορία που ενέπνευσε την ταινία, το ζευγάρι παντρεύτηκε στο Κίεβο ως ετερόφυλο ζευγάρι, επειδή στην Ουκρανία δεν αναγνωρίζεται ο γάμος ομόφυλων ζευγαριών. Η αλλαγή του νομικού φύλου του ενός από τους δύο έκανε τον γάμο δυνατό. Για τη Melikova, αυτό από μόνο του ήταν ήδη μια δυνατή ιστορία: όχι μόνο για την queer ταυτότητα, αλλά και για το πώς αλλάζει ένας δεσμός όταν αλλάζουν τα σώματα, οι ρόλοι, οι κοινωνικές προσδοκίες και οι λέξεις με τις οποίες το κράτος αναγνωρίζει δύο ανθρώπους.
Μετά την εισβολή, όμως, η ιστορία δεν μπορούσε πια να μείνει μόνο προσωπική. Ο πόλεμος μπήκε στο σενάριο όπως μπαίνει στην καθημερινότητα: όχι ως φόντο, αλλά ως δύναμη που περιορίζει κινήσεις, επιβάλλει φόβους, αλλάζει προτεραιότητες και ξαναγράφει τις έννοιες του φύλου, της ευθύνης και της επιβίωσης.
Στην ταινία, η φυλομετάβαση δεν αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένο «θέμα», αποκομμένο από τον κόσμο γύρω της. Αντίθετα, συναντά μια κοινωνία όπου, σε συνθήκες πολέμου, οι ρόλοι του άνδρα και της γυναίκας σκληραίνουν, στενεύουν και φορτίζονται εκ νέου. Το ερώτημα «τι σημαίνει να είσαι άνδρας» αποκτά άλλο βάρος σε μια χώρα που επιστρατεύεται, χάνει ανθρώπους, οργανώνεται γύρω από την άμυνα και αναμετριέται καθημερινά με την επιβίωση.
Η Stever έχει περιγράψει την ταινία ως μια προσπάθεια να τοποθετηθεί η βία του πολέμου απέναντι σε κάτι εύθραυστο και ήσυχο: την καθημερινή ζωή ενός ζευγαριού, την προσπάθεια δύο ανθρώπων να μείνουν κοντά, να καταλάβουν ο ένας τον άλλο και να διατηρήσουν την αίσθηση του εαυτού τους όταν όλα γύρω τους αλλάζουν. Η ταινία δεν πλησιάζει τον πόλεμο ως πολεμικό θέαμα, αλλά ως συνθήκη που εισβάλλει στην κουζίνα, στο σώμα, στο ζευγάρι, στην πιο μικρή απόφαση.
Η Melikova, που βρισκόταν στο Βερολίνο όταν ξεκίνησε η εισβολή, βασίστηκε όχι μόνο στις συζητήσεις με το ζευγάρι που ενέπνευσε την ιστορία, αλλά και σε μαρτυρίες φίλων της: ανθρώπων που έφυγαν από την Ουκρανία, ανθρώπων που έμειναν, ανθρώπων που έζησαν τις πρώτες εβδομάδες του πολέμου μέσα από πανικό, φυγή, αναμονή και αβεβαιότητα. Η βασική ιστορία μεταπλάστηκε για τον κινηματογράφο, αλλά το υλικό της παραμένει δεμένο με πραγματικές εμπειρίες.
Αυτό φαίνεται και στον τρόπο με τον οποίο γυρίστηκε η ταινία. Οι δύο βασικοί ηθοποιοί, Tania Myronyshena και Markus Bright, είναι μη επαγγελματίες και κάνουν εδώ την πρώτη τους εμφάνιση στον κινηματογράφο. Η προετοιμασία κράτησε μήνες, με αυτοσχεδιασμούς και πρόβες που στόχευαν όχι στην άψογη αναπαράσταση, αλλά στη δημιουργία μιας σχέσης που να μοιάζει αληθινή. Η Stever ήθελε οι σκηνές να έχουν την αίσθηση ότι κάτι συμβαίνει μπροστά μας για πρώτη φορά.
Τα γυρίσματα έγιναν τμηματικά, μέσα σε περίπου έναν χρόνο, και ένα σημαντικό μέρος τους πραγματοποιήθηκε στο Κίεβο και γύρω από αυτό, μέσα σε συνθήκες πολέμου. Η ομάδα δούλεψε με απαγόρευση κυκλοφορίας, αεροπορικούς συναγερμούς, κίνδυνο πυραυλικών επιθέσεων και προβλήματα ακόμη και στον εντοπισμό των σημείων γυρίσματος, λόγω παρεμβολών στο GPS. Σε μια μεγάλη σκηνή στα σύνορα, με περισσότερους από εκατό κομπάρσους, 80 αυτοκίνητα και ζώα, το γύρισμα έπρεπε να οργανωθεί γύρω από το φως, την ασφάλεια και την ανάγκη να προλάβουν όλοι να επιστρέψουν πριν από την απαγόρευση.
Η παραγωγή του I Rarely Wake Up Dreaming έχει και ισχυρή ευρωπαϊκή υπογραφή. Πίσω της βρίσκονται οι Uwe Schott και Tom Tykwer, μέσω της X Filme Creative Pool, σε συνεργασία με ουκρανικές δυνάμεις παραγωγής. Η παρουσία της ταινίας στο Λοκάρνο τη βάζει από την αρχή σε ένα φεστιβαλικό πλαίσιο που ενδιαφέρεται για τολμηρό, πολιτικά φορτισμένο και προσωπικό σινεμά.
Το σημαντικό, όμως, είναι ότι η ταινία δεν μοιάζει να ζητά από τους χαρακτήρες της να γίνουν απλώς σύμβολα. Η Όλια και ο Όλεχ δεν είναι μόνο «queer ζευγάρι στην Ουκρανία» ούτε μόνο «άνθρωποι μέσα στον πόλεμο». Είναι δύο πρόσωπα που αλλάζουν, φοβούνται, μετακινούνται, αγαπιούνται, συγκρούονται και προσπαθούν να καταλάβουν τι τους συμβαίνει σε μια στιγμή όπου η προσωπική τους μετάβαση συναντά μια ιστορική καταστροφή.
Γι’ αυτό και το I Rarely Wake Up Dreaming έχει ενδιαφέρον πέρα από το θέμα του. Δεν φέρνει απλώς στο Λοκάρνο μια ακόμη ιστορία για την Ουκρανία. Φέρνει μια queer ιστορία αγάπης που ρωτά πώς σώζεται η τρυφερότητα όταν ο κόσμος απαιτεί από τα σώματα να γίνουν ρόλοι, σύνορα, στρατιωτικές κατηγορίες και σύμβολα εθνικής αντοχής.
Σε μια περίοδο όπου ο πόλεμος συχνά καταναλώνεται ως είδηση, εικόνα ή γεωπολιτικό δεδομένο, η ταινία της Stever και της Melikova επιμένει στο πιο δύσκολο σημείο: στο πώς η Ιστορία εισβάλλει μέσα στη σχέση.
Και στο πώς ένας queer έρωτας προσπαθεί να συνεχίσει να υπάρχει όταν η χώρα γύρω του δεν αφήνει τίποτα αμετάβλητο.
Με στοιχεία από The Hollywood Reporter, Locarno Film Festival
