Ο πρόσφατος πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν προσέφερε στην Τουρκία και το Ιράν μια ευκαιρία να θέσουν προσωρινά στην άκρη τη μακρόχρονη αντιπαλότητά τους. Όμως, αυτή η ηρεμία ενδέχεται να μην διαρκέσει. Η αποδυνάμωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας ενδέχεται να αποτελέσει αφετηρία για την Τουρκία να προωθήσει τις δικές της στρατηγικές φιλοδοξίες στην περιοχή.
Παρά τη στιγμιαία αποκλιμάκωση, η βαθιά ριζωμένη γεωπολιτική αντιπαλότητα ανάμεσα στην Τουρκία και το Ιράν παραμένει. Η σύγκρουση αυτή έχει ιστορικό βάθος δεκαετιών, με τα δύο κράτη να ανταγωνίζονται για πολιτική επιρροή, ασφάλεια και οικονομικά συμφέροντα στη Μέση Ανατολή.
Οι στρατιωτικές απώλειες του Ιράν — από ισραηλινές επιθέσεις έως αμερικανικά πλήγματα σε πυρηνικές εγκαταστάσεις — δημιουργούν ευκαιρίες για την Τουρκία, κυρίως σε Ιράκ, Συρία και Νότιο Καύκασο. Ωστόσο, η ικανότητα της Τεχεράνης να αξιοποιεί δίκτυα συμμάχων και πολιτοφυλακών μπορεί να περιορίσει την τουρκική επιρροή.
Ο Αλί Βαέζ, διευθυντής του Iran Project στη Διεθνή Ομάδα Κρίσεων, δηλώνει: «Η σύγκρουση για την κυριαρχία μεταξύ Μεσογείου και Ευφράτη κρατάει κυριολεκτικά γενιές.»
Η ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ τον Δεκέμβριο του 2024 έφερε νέα ένταση. Ο Τούρκος ΥΠΕΞ, Χακάν Φιντάν, κατηγόρησε δημόσια το Ιράν ότι στηρίζει κουρδικές δυνάμεις στη βόρεια Συρία — κάτι που η Άγκυρα θεωρεί απειλή για την εθνική της ασφάλεια. Η Τεχεράνη απάντησε με επίσημο διάβημα. Ωστόσο, μετά τις επιθέσεις του Ισραήλ στις 13 Ιουνίου, η Τουρκία επέλεξε να υπερασπιστεί το δικαίωμα του Ιράν στην αυτοάμυνα, δείχνοντας διπλωματική ευελιξία — ή ίσως στρατηγική υπομονή.
Το Ιράκ αποτελεί πιθανό σημείο ανάφλεξης. Η Τουρκία έχει ενισχύσει τους δεσμούς της με την κυβέρνηση Σουντάνι, αλλά το Ιράν εξακολουθεί να έχει σημαντικό προβάδισμα μέσω φιλοϊρανικών σιιτικών πολιτοφυλακών και πολιτικής επιρροής.
Η προσπάθεια της Άγκυρας να φέρει πιο κοντά τη Βαγδάτη και τη Δαμασκό δεν βρίσκει σύμφωνη την Τεχεράνη. Η πρόσφατη συνάντηση Σουντάνι με τον νέο Σύρο Πρόεδρο Άχμεντ Αλ-Σάραα στο Κατάρ δείχνει μια νέα δυναμική που μπορεί να απομονώσει το Ιράν από τον λεγόμενο «σιιτικό άξονα».
Η Τουρκία ενισχύει τις οικονομικές της φιλοδοξίες μέσω έργων υποδομής όπως ο «Δρόμος Ανάπτυξης» στο Ιράκ, με προϋπολογισμό $20 δισ., που θα ενώνει τη Βασόρα με την Τουρκία. Παράλληλα, το φιλόδοξο σχέδιο για τον Διάδρομο Ζανγκεζούρ που προωθεί η Άγκυρα μαζί με το Αζερμπαϊτζάν απειλεί να αποκόψει το Ιράν από την Αρμενία — έναν σημαντικό εμπορικό και γεωπολιτικό σύμμαχο.
«Η Τεχεράνη φοβάται την εμφάνιση ενός τουρκικού τόξου στα βόρεια σύνορά της», σημειώνει ο Βαέζ.
Η Τουρκία βρίσκεται σε ειρηνευτικές συνομιλίες με το PKK, το οποίο ανακοίνωσε τέλος στον ένοπλο αγώνα τον Μάιο. Αν η Άγκυρα προχωρήσει με τον διάδρομο Ζανγκεζούρ, το Ιράν ίσως απαντήσει ενεργοποιώντας τις δικές του σχέσεις με κουρδικές ομάδες.
Και οι δύο χώρες θεωρούν τον κουρδικό αποσχιστισμό απειλή, αλλά έχουν στο παρελθόν αξιοποιήσει το κουρδικό στοιχείο η μία εις βάρος της άλλης, όταν εξυπηρετούσε τα συμφέροντά τους.
Παρά την προσωρινή αποκλιμάκωση, οι εξελίξεις αποκαλύπτουν πως η γεωπολιτική αντιπαλότητα Τουρκίας–Ιράν έχει εισέλθει σε νέα, πιο ρευστή φάση. Αν και οι δύο πλευρές ίσως αποφύγουν άμεση ρήξη λόγω αμοιβαίων απειλών και ευκαιριών, ο ανταγωνισμός για επιρροή σε Συρία, Ιράκ, Καύκασο και Κουρδιστάν αναμένεται να ενταθεί.
«Το Ιράν πιστεύει ότι στόχος του Ισραήλ είναι η αποσταθεροποίηση του καθεστώτος του μέσω εθνοθρησκευτικών διαιρέσεων», καταλήγει ο Βαέζ — γεγονός που ίσως οδηγήσει την Τεχεράνη σε μια πιο ρεαλιστική, συνεργατική προσέγγιση με την Άγκυρα.
