Η παρουσίαση πρωτότυπων καλλιτεχνικών έργων και η χρήση νέων χώρων προβολών ήταν τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Σύρου (SIFF) που ολοκληρώθηκε τη Δευτέρα και το οποίο φαίνεται να βγαίνει ανανεωμένο από το μούδιασμα που προκάλεσε η πανδημία στις καλλιτεχνικές διοργανώσεις.
Φέτος, κατά την ένατη συνεχή χρονιά διεξαγωγής του, το SIFF άφησε πίσω τα μέσα που επιστράτευσε κατά την περσινή «δορυφορική» εκδοχή του και επέστρεψε πλήρως στο νησί όπου παραδοσιακά αναπτύσσεται. Όπως, άλλωστε, μας έχει συνηθίσει, στο πρόγραμμά του συνδυάστηκε για πέντε συνεχόμενες ημέρες ένα μεγάλο εύρος ταινιών, από βωβές και κλασικές μέχρι σύγχρονες πειραματικές, με περφόρμανς, εγκαταστάσεις, συζητήσεις, δράσεις για νέους και εφήβους αλλά και προβολές που προέκυψαν από το εργαστήριο «Περιφερειακή Όραση».
Ωστόσο, για πρώτη φορά αποφάσισε να επεκτείνει τη θεματική ενότητα «Off Season / Εκτός εποχής», γύρω από την οποία αναπτύχθηκε και πέρσι. Όπως είχε διευκρινιστεί, η θεματική «εστιάζει στις διαφορετικές αντιλήψεις για τον χρόνο, στις διαφορετικές "ταχύτητες" στις οποίες λειτουργεί η ανθρωπότητα, στην αναγκαστική μετακίνηση και στάση, στη διαχείριση του προσωπικού και του ελεύθερου χρόνου ως θεμελιώδους ανθρώπινου δικαιώματος».
Οι αναθέσεις καλλιτεχνικών έργων, ωστόσο, φαίνεται ότι θα αποτελέσουν έναν από τους νέους πυλώνες του φεστιβάλ, με το SIFF να αποσκοπεί σε νέες, ανοιχτές, πειραματικές σχέσεις με θεσμούς και οργανισμούς, ειδικά εκείνους που έχουν στην κατοχή τους οπτικοακουστικά αρχεία.
Η επέκταση της θεματικής ενότητας είναι ίσως η πιο προφανής επίπτωση της πανδημίας στο φεστιβάλ. Σύμφωνα με τους διοργανωτές Τζέικομπ Μo και Κασσάνδρα Σελεστέν, η απόφαση λήφθηκε σχεδόν φυσικά, καθώς η πανδημία «άλλαζε το πρίσμα εξέτασης της θεματικής, ειδικά σε διαστάσεις όπως ο τουρισμός, η κινητικότητα και η πρόσβαση».
Σημειώνεται πως η φετινή διοργάνωση πραγματοποιήθηκε χωρίς εισιτήριο. Η Κασσάνδρα Σελεστέν κάνει λόγο για μια πράξη αλληλεγγύης προς το κοινό «ως αναγνώριση των οικονομικών δυσκολιών που προέκυψαν από την πανδημία αλλά και της δυσκολίας πρόσβασης», καλώντας παράλληλα για στήριξη των μικρότερων διοργανώσεων. «Πρέπει να αναγνωρίσουμε το εύθραυστο των διοργανώσεων», προσθέτει ο Τζέικομπ Μο.
Νέοι χώροι στο προσκήνιο
Οι εργασίες για το φετινό SIFF είχαν ξεκινήσει ήδη από τον περασμένο Σεπτέμβριο και συνεχίστηκαν, από απόσταση, κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Ως ένα site-specific γεγονός, παράλληλα με όλα όσα εντάσσονται παραδοσιακά στο πρόγραμμά του, ερευνήθηκε και η αξιοποίηση νέων χώρων.
Το υποβλητικό λατομείο Καράβελα μπορεί να μη φιλοξένησε δράσεις αυτό το καλοκαίρι, ωστόσο νέοι χώροι χρησιμοποιήθηκαν από τη διοργάνωση. Μεταξύ άλλων, η αυλή του Εργατοϋπαλληλικού Κέντρου Κυκλάδων, που στεγάζεται σε ένα νεοκλασικό του 1871, το κολυμβητήριο του Αθλητικού Κέντρου «Δημήτριος Βικέλας», με την οθόνη να δεσπόζει πάνω από την άδεια πισίνα, και ο πρώην θερινός κινηματογράφος «Αθηνά», κλειστός από τη δεκαετία του ’70, που πλέον αποτελεί πάρκινγκ. «Μια κλειστή πισίνα ή ένα πάρκινγκ σχετίζονται άμεσα με την "Off Season / Εκτός εποχής" θεματική», υπογραμμίζει ο Τζέικομπ Μο.
Πλάι σε αυτούς τους χώρους είναι και εκείνοι που έχουν ταυτιστεί με το SIFF, όπως ο θερινός κινηματογράφος «Παλλάς» και το ναυπηγείο «Ταρσανάς». Για μία ακόμα χρονιά, μέσα από τη δημιουργία του αυτοσχέδιου ντράιβ-ιν αξιοποιήθηκε το εγκαταλελειμμένο γήπεδο ποδοσφαίρου στην περιοχή της Ποσειδωνίας.
Αναθέσεις έργων, μια νέα πρόκληση
Πέρα από τον σχεδιασμό ενός φεστιβάλ στα αχαρτογράφητα νερά μιας πανδημίας, η διοργάνωση αναμετρήθηκε με μια νέα πρόκληση, τις αναθέσεις καλλιτεχνικών έργων.
«Κατά διαστήματα επανεξετάζουμε τι έχει πετύχει το φεστιβάλ. Αναθεωρούμε, απορρίπτουμε και εντάσσουμε. Είναι η πολυτέλεια που έχουμε και η δυσκολία που αντιμετωπίζουμε. Δείχναμε καλές ταινίες και φέρναμε ενδιαφέροντες δημιουργούς. Είχαμε βρει τον ρυθμό μας. Ωστόσο αναρωτηθήκαμε ποιο είναι το επόμενο βήμα», μας λέει η Κασσάνδρα Σελεστέν.
«Κάποιες αναθέσεις πυροδοτήθηκαν από μια δημιουργική περιέργεια σύνδεσης με έναν συγκεκριμένο καλλιτέχνη, σε άλλες περιπτώσεις διαπιστώσαμε πως το φεστιβάλ προσφέρει μοναδικούς χώρους στους οποίους μπορεί να αναπτυχθεί ένα έργο στο όριο του κινηματογράφου και των εικαστικών», προσθέτει από την πλευρά του ο Τζέικομπ Μο.
Το «Χειρόγραφον», μια found-footage ταινία για τη μετανάστευση από τη Μεσόγειο στις ΗΠΑ, στην οποία ο μοντέρ Harout Arakelian ένωσε πλάνα από πρώιμα ντοκιμαντέρ και κινηματογραφικά επίκαιρα, ενώ ο μουσικοσυλλέκτης Ian Nagoski ανέσυρε από τα αρχεία του πρωτότυπες ηχογραφήσεις από διάφορες μεταναστευτικές κοινότητες της εποχής, προβλήθηκε κατά την πρώτη ημέρα της διοργάνωσης στον πρώην κινηματογράφο «Αθηνά».
Στο κολυμβητήριο οι θεατές απόλαυσαν μια πρωτότυπη μουσική σύνθεση του Κωστή Δρυγιανάκη για τη βωβή σοβιετική προπολεμική ταινία «Αλάτι για τη Σβανέτια», ενώ την τελευταία ημέρα του φεστιβάλ παρουσιάστηκαν τα έργα που προέκυψαν από το διάρκειας δέκα μηνών εργαστήριο υπό τον Tamer El Said, συνιδρυτή της Cimatheque – Alternative Film Centre του Καΐρου.
Τα ανθρωπόμορφα πλοία και η αρχιτεκτονική της επιτήρησης
Από τις αναθέσεις του SIFF, ωστόσο, δύο σχετίζονται άμεσα με την ιστορία του νησιού: η site-specific εγκατάσταση της Μαρίνας Γιώτη «Τελετή Καθέλκυσης» και η ταινία «Πίσω αυλή με θέα» της Δήμητρας Κονδυλάτου.
Η «Τελετή Καθέλκυσης» παρουσιάστηκε στο ναυπηγείο «Ταρσανάς» τη δεύτερη ημέρα του φεστιβάλ, με τη συνθέτρια και θερεμινίστρια May Roosevelt να εκτελεί ζωντανά τη μουσική που έγραψε για την εγκατάσταση. Αξιοποιώντας αρχειακά υλικά, η Μαρίνα Γιώτη δημιούργησε ένα έργο όπου πρωταγωνιστούν καθελκύσεις πλοίων και ο κόσμος γύρω από αυτές.
«Ήταν μια συμμετοχική περφόρμανς. Όλοι εσείς συμμετείχατε. Γιατί, όπως και σε όλες αυτές τις παλιές ταινίες, μαζευτήκαμε για να παρακολουθήσουμε μια καθέλκυση», μας λέει η κινηματογραφίστρια και εικαστικός Μαρίνα Γιώτη, η οποία ερευνά τα ναυάγια και θέλησε, πέρα από το τέλος το πλοίων, να φωτίσει και την αρχή της ζωής τους.
Επηρεασμένη από το έργο του Μαρκ Φίσερ, η Γιώτη ασπάζεται την άποψη ότι στη νεωτερικότητα υπάρχουν μέλλοντα που δεν υλοποιήθηκαν. «Όταν καθελκύεις ένα πλοίο, το στέλνεις προς το μέλλον. Είναι μια κίνηση προς τα μπρος». Γιατί, όμως, καθελκύσεις και όχι απόπλους; «Δεν ήθελα να νοηματοδοτήσω μόνο ένα ταξίδι, με ενδιέφερε το παρθενικό», απαντάει.
Έτσι, η Γιώτη, ορμώμενη από πολύ συγκεκριμένο μέρος του νησιού, στο οποίο ναυπηγήθηκαν αναρίθμητα σκάφη, δημιούργησε ένα έργο με παγκόσμιες προεκτάσεις και άμεσα σχετιζόμενο με την πανδημική εμπειρία. «Τα πλοία είναι ανθρωπόμορφα, είμαστε εμείς, είμαστε δεμένοι πολύ καιρό τώρα, υπάρχουν καταπιεσμένες επιθυμίες», αναφέρει καλώντας σε «προσωπικές καθελκύσεις».
Η Γιώτη μόνταρε την ταινία κυρίως τα βράδια. Ήταν η πρώτη φορά που μόνταρε βωβό. Δεν γνώριζε τη May Roosevelt αλλά ήξερε το έργο της. Και πίστευε πως εκείνη θα μπορούσε να γράψει τη μουσική για την «Τελετή Καθέλκυσης».
«Δεν δουλέψαμε με τον παραδοσιακό τρόπο. Συζητήσαμε πάρα πολύ για όσα φαίνονται στην ταινία, για τα συναισθήματα που προκαλούν. Η ταινία πήρε ζωή με τη μουσική», εξομολογείται η Μαρίνα Γιώτη, αναγνωρίζοντας παράλληλα και τη δουλειά όσων επεξεργάστηκαν την εικόνα, καθώς η ίδια χρησιμοποίησε πλάνα από τη δεκαετία του ’30 έως και τα μέσα της δεκαετίας του '60.
«Δουλέψαμε στενά. Κάναμε κάτι όμορφο μαζί, που ξεκίνησε από μια κόλλα χαρτί. Δεν ναυάγησε», μας λέει για την ανάθεση. «Στείλαμε φαντάσματα στο μέλλον. Τα πλοία γεννιούνται, ταξιδεύουν, πεθαίνουν. Έχουν ονόματα. Δεν είναι μαιευτήρια τα ναυπηγεία;» προσθέτει.
«Θα ήθελα να κάνουμε τουρ σε ναυπηγεία σε όλον τον κόσμο και να το δείξουμε. Δεν ξέρω αν μπορεί να σταθεί σε μια αίθουσα, αν θα έχει τον ίδιο αντίκτυπο», μας λέει για το μέλλον του συγκεκριμένου έργου της.
Από την πλευρά της, η εικαστικός και κινηματογραφίστρια Δήμητρα Κονδυλάτου, που ασχολείται ερευνητικά με τον τουρισμό, δημιούργησε μια ταινία, στο επίκεντρο της οποίας βρέθηκε ένα εμβληματικό, αλλά εγκαταλελειμμένο κτίριο του νησιού, αυτό του Λοιμοκαθαρτηρίου. Η αφετηρία της ενασχόλησης με αυτό το επίπονο θέμα εντοπίζεται στο εργαστήριο «Εναλλακτικά Μονοπάτια» που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του περσινού SIFF, το οποίο σύστηνε λιγότερο γνωστά κομμάτια του νησιού.
«Αρχικά πραγματοποιήθηκε μια ξενάγηση και μια προσέγγιση σε έννοιες όπως η αρχιτεκτονική επιτήρησης και ελέγχου, το ταξίδι και η καραντίνα, ενώ συζητήσαμε για τις ταξικές διαφορές στο λοιμοκαθαρτήριο κατά την καραντίνα, για την πορεία του κτιρίου μέσα στον χρόνο, το ενδεχόμενο διατήρησής του αλλά και για την περιοχή. Παράλληλα, μιλήσαμε και για τη συνθήκη εγκλεισμού που βιώσαμε το προηγούμενο διάστημα. Στο εργαστήριο οι συμμετέχουσες και οι συμμετέχοντες έφτιαξαν οπτικές αφηγήσεις απ' όσα έβλεπαν στον χώρο», μας λέει η Δήμητρα Κονδυλάτου.
«Είναι ένα οριακό κτίριο. Βρίσκεται μεταξύ πόλης και εξοχής, ανάμεσα στην υγεία και στην ασθένεια, στη ζωή και στον θάνατο. Είναι οριακές και οι καταστάσεις εντός του», μας λέει η καλλιτέχνιδα. Η Κονδυλάτου σκεφτόταν αρχικά το κτίριο του Λοιμοκαθαρτηρίου, από το οποίο ονομάστηκε ολόκληρη η περιοχή Λαζαρέτα, να αποτελέσει το τέλος μιας διαδρομής, ωστόσο η πανδημία την ώθησε να εστιάσει σε αυτό. «Έγινε αντιληπτό πως το κτίριο από μόνο του πολύ μεγάλη σημασία», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Με το εύρημα μιας τουρίστριας η Κονδυλάτου συστήνει το υπό κατάρρευση κτίριο στο κοινό, που αποτέλεσε σταθμό καραντίνας κατά τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα και στη συνέχεια καταφύγιο προσφύγων, «άσυλο φρενοβλαβών» και, τέλος, φυλακή.
«Προσπάθησα να βρω στοιχεία ζωής στο κτίριο, οι άνθρωποι είναι απόντες, ακούγονται όμως οι ήχοι από τη γειτονιά, από τα ναυπηγεία», μας λέει η καλλιτέχνις, που πραγματοποίησε γυρίσματα μίας εβδομάδας, μέρα και νύχτα, και αρκετά edits μέχρι να βρει την προσέγγιση του φιλμ.
Η ίδια αναγνωρίζει πως παρόμοιες ιστορίες έχουν κι άλλα λοιμοκαθαρτήρια στην Ελλάδα, επιθυμεί την προβολή της ταινίας και αλλού, ενώ δεν αποκλείει να εμβαθύνει την έρευνά της.
Το δέκατο SIFF προ των πυλών
Οι επικεφαλής του SIFF δεν αποκαλύπτουν προς το παρόν τα σχέδιά τους για τη δέκατη διοργάνωση του φεστιβάλ, που αναμένεται να πραγματοποιηθεί το καλοκαίρι του 2022.
«Τα τελευταία δέκα χρόνια σχεδόν, που πραγματοποιείται το SIFF, ο κόσμος του σινεμά έχει αλλάξει. Οφείλουμε να ανταποκριθούμε σε αυτή την αλλαγή και δημιουργούμε, μαζί με τους καλλιτέχνες, ένα σώμα δουλειάς. Πλέον το φεστιβάλ αφήνει ίχνη. Τα έργα θα είναι εκεί και για τις επόμενες γενιές και θα αποτελούν ένα σημάδι τού τι έγινε», μας λέει η Κασσάνδρα Σελεστέν, προσθέτοντας πως η δουλειά που παράγεται στη Σύρο δεσμεύει το φεστιβάλ απέναντι στον τόπο.
Οι αναθέσεις καλλιτεχνικών έργων, ωστόσο, φαίνεται ότι θα αποτελέσουν έναν από τους νέους πυλώνες του φεστιβάλ, με το SIFF να αποσκοπεί σε νέες, ανοιχτές, πειραματικές σχέσεις με θεσμούς και οργανισμούς, ειδικά εκείνους που έχουν στην κατοχή τους οπτικοακουστικά αρχεία.
«Θέλουμε να συνεχίσουμε να εξερευνούμε την προοπτική των αναθέσεων και τη μεγαλύτερη και βαθύτερη εμπλοκή καλλιτεχνών και ερευνητών από την Ελλάδα και το εξωτερικό, που θα οδηγήσει σε ταινίες για τις οποίες είμαστε ενθουσιασμένοι», αναφέρει ο Τζέικομπ Μο, ξεκαθαρίζοντας πως στόχος του SIFF είναι οι μακροχρόνιες δράσεις με αντίκτυπο.
