Το κυνηγετικό όπλο παραμένει στη θέση του. Ο σκύλος στέκεται ακόμη στα πόδια του κυρίου Άντριους και η σύζυγός του κάθεται στο ίδιο περίτεχνο παγκάκι. Μόνο που το ζευγάρι δεν έχει πια κεφάλια. Έχουν εξαφανιστεί επίσης τα χωράφια, τα δέντρα και τα λιβάδια που απλώνονταν πίσω τους, ενώ τα κομψά ενδύματα του 18ου αιώνα έχουν αντικατασταθεί από εκθαμβωτικά, πολύχρωμα βαμβακερά υφάσματα. Έτσι φαντάστηκε ο Βρετανονιγηριανός καλλιτέχνης Γίνκα Σονιμπάρε ένα από τα διασημότερα πορτρέτα της αγγλικής ζωγραφικής, σχεδόν 250 χρόνια μετά τη δημιουργία του.
Από τις 15 Οκτωβρίου, το γλυπτό του «Mr. and Mrs. Andrews without their Heads», που δημιουργήθηκε το 1998, παρουσιάζεται για πρώτη φορά δίπλα στο «Mr and Mrs Andrews» του Τόμας Γκέινσμπορο, στην National Gallery του Λονδίνου. Η έκθεση «Yinka Shonibare and Thomas Gainsborough: A Conversation» φέρνει αντιμέτωπα δύο έργα που γεννήθηκαν σε διαφορετικούς αιώνες, αλλά απεικονίζουν το ίδιο ζευγάρι. Το ένα υμνεί την κοινωνική θέση και την ιδιοκτησία του. Το άλλο απομακρύνει σχεδόν όλα όσα εξασφάλιζαν την αναγνώρισή του.
Ο Γκέινσμπορο ζωγράφισε τον Ρόμπερτ Άντριους και τη σύζυγό του, Φράνσις, γύρω στο 1750, λίγο μετά τον γάμο τους. Το ζευγάρι ποζάρει κάτω από μια μεγάλη βελανιδιά, με φόντο την κοιλάδα του ποταμού Στουρ, στην αγγλική ύπαιθρο. Ο Ρόμπερτ, με το μακρύ κυνηγετικό του όπλο κάτω από τη μασχάλη, στέκεται όρθιος, ενώ η Φράνσις φορά ένα γαλάζιο μεταξωτό φόρεμα και κάθεται σε ένα παγκάκι με περίτεχνο σχέδιο. Πίσω τους απλώνονται καλλιεργημένα χωράφια, βοσκότοποι και δέντρα, αποτυπωμένα με εξαιρετική φυσιοκρατική ακρίβεια.
Η γη δεν είναι απλώς το σκηνικό του πορτρέτου. Ο Ρόμπερτ Άντριους κατείχε σχεδόν 12.000 στρέμματα και μεγάλο μέρος όσων βλέπουμε στον πίνακα του ανήκε. Ο γάμος του με τη Φράνσις είχε ενώσει δύο εύπορες οικογένειες γαιοκτημόνων, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την περιουσία τους. Γι' αυτό και το έργο έχει περιγραφεί ως ένα τριπλό πορτρέτο: του συζύγου, της συζύγου και της γης τους. Ο Γκέινσμπορο αφιερώνει μάλιστα μεγαλύτερο μέρος του καμβά στο τοπίο παρά στις ανθρώπινες μορφές. Οι ιδιοκτήτες ποζάρουν μπροστά στη γη τους, ενώ οι άνθρωποι που την καλλιεργούν απουσιάζουν από την εικόνα.
Υπάρχει και ένα μικρό μυστήριο στον πίνακα. Ο ζωγράφος άφησε αζωγράφιστο ένα σημείο στην αγκαλιά της Φράνσις. Κάποιοι ιστορικοί της τέχνης πιστεύουν ότι σκόπευε να προσθέσει έναν φασιανό, θήραμα του συζύγου της. Άλλοι θεωρούν πιθανότερο ότι περίμενε τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού. Ο Γκέινσμπορο δεν ολοκλήρωσε ποτέ εκείνο το σημείο και το μικρό κενό παραμένει ανεξήγητο.
Ο Σονιμπάρε, αντίθετα, γνωρίζει ακριβώς τι θέλει να αφαιρέσει. Στο γλυπτό του αναπαράγει τις δύο μορφές σε φυσικό μέγεθος, διατηρώντας τις στάσεις τους, το κυνηγετικό όπλο, τον σκύλο και το παγκάκι. Αφήνει όμως έξω ολόκληρο το τοπίο και αφαιρεί τα κεφάλια τους. Το ζευγάρι εξακολουθεί να αναγνωρίζεται από τις χειρονομίες και τα αντικείμενά του, αλλά δεν διαθέτει πια τα πρόσωπα που θα επιβεβαίωναν την ατομική του ταυτότητα.
Οι αποκεφαλισμοί παραπέμπουν στις εκτελέσεις των αριστοκρατών κατά τη Γαλλική Επανάσταση, μερικές δεκαετίες μετά τη δημιουργία του αρχικού πίνακα. Η ιστορική αυτή αναφορά αποκτά στον Σονιμπάρε έναν παράξενο, σχεδόν θεατρικό χαρακτήρα. Οι δύο μορφές μοιάζουν να έχουν βγει από μια μακάβρια σάτιρα της βρετανικής κοινωνίας του 18ου αιώνα. Ακόμη και χωρίς κεφάλια, συνεχίζουν να επιδεικνύουν τα σύμβολα της κοινωνικής τους θέσης.
Τα ρούχα τους αφηγούνται μια δεύτερη ιστορία. Τα ζωηρόχρωμα βαμβακερά υφάσματα που χρησιμοποιεί ο Σονιμπάρε είναι γνωστά ως Dutch wax prints και έχουν ταυτιστεί με τη δυτικοαφρικανική ενδυμασία. Η προέλευσή τους, ωστόσο, φανερώνει τις πολύπλοκες διαδρομές του διεθνούς εμπορίου.
Η τεχνική τους ανάγεται στα υφάσματα μπατίκ της Ινδονησίας, αναπτύχθηκε βιομηχανικά στην Ολλανδία και έφτασε στις αφρικανικές αγορές μέσω των ευρωπαϊκών εμπορικών δικτύων του 19ου αιώνα. Εκεί τα υφάσματα υιοθετήθηκαν από τις τοπικές κοινωνίες, απέκτησαν νέες σημασίες και συνδέθηκαν με την αφρικανική πολιτιστική ταυτότητα.
Για τον Σονιμπάρε, που γεννήθηκε στο Λονδίνο το 1962 και μεγάλωσε στο Λάγος της Νιγηρίας, αυτή η ιστορία βρίσκεται στον πυρήνα της δουλειάς του. Τον ενδιαφέρει η ανάμειξη των πολιτισμών, οι διαδρομές των αντικειμένων και οι αντιφάσεις της έννοιας της αυθεντικότητας. Όπως εξηγεί ο ίδιος, ο ρατσισμός στηρίζεται συχνά στην ιδέα της καθαρής φυλής, ενώ η πραγματική ιστορία των πολιτισμών είναι γεμάτη ανταλλαγές, μετακινήσεις και επιρροές.
Ντύνοντας δύο Άγγλους γαιοκτήμονες του 1750 με υφάσματα που συνδέθηκαν με τη δυτική Αφρική έναν αιώνα αργότερα, ο καλλιτέχνης διαταράσσει τη βεβαιότητα της εικόνας τους. Η εύπορη αγγλική ύπαιθρος του Γκέινσμπορο συναντά την ιστορία του αποικιακού εμπορίου και των πολιτισμών που διαμορφώθηκαν μέσα από αυτό. Τα ρούχα των δύο μορφών δεν μπορούν πια να διαβαστούν ως σύμβολα μιας αποκλειστικά βρετανικής ταυτότητας.
Ο Σονιμπάρε θυμάται ότι πρωτοείδε τον πίνακα όταν σπούδαζε καλές τέχνες και τον εντυπωσίασε ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνική θέση των δύο ανθρώπων δηλωνόταν μέσα από την ενδυμασία και τη σχέση τους με τη γη. Δεν είχε φανταστεί τότε ότι το δικό του έργο θα παρουσιαζόταν κάποτε δίπλα στο πρωτότυπο. Το γλυπτό του 1998 ήταν η πρώτη φορά που επέλεξε έναν πίνακα παλαιού δασκάλου ως αφετηρία για αυτή τη μορφή γλυπτικής ανασύνθεσης, την οποία θα συνέχιζε να εξερευνά στις επόμενες δεκαετίες.
Η έκθεση δεν ζητά από τον επισκέπτη να επιλέξει ανάμεσα στον Γκέινσμπορο και τον Σονιμπάρε. Του επιτρέπει να παρατηρήσει τι συμβαίνει όταν ένα έργο επιστρέφει σε μια παλιότερη εικόνα και αλλάζει τους όρους με τους οποίους την κοιτάζουμε. Η ομορφιά του τοπίου παραμένει ανέπαφη στον πίνακα, αλλά η παρουσία των δύο ακέφαλων σωμάτων δίπλα του κάνει δυσκολότερο να αγνοήσουμε όλα όσα λέει για την κοινωνική ισχύ και την ιδιοκτησία.
Στον Γκέινσμπορο, η γη απλώνεται σχεδόν μέχρι εκεί που φτάνει το βλέμμα. Στον Σονιμπάρε δεν έχει απομείνει ούτε ένα χωράφι.
Το όπλο, όμως, βρίσκεται ακόμη στη θέση του. Το ίδιο και ο σκύλος, το παγκάκι, οι στάσεις των δύο σωμάτων.
Η εξουσία έχει χάσει τα κεφάλια της, αλλά εξακολουθούμε να την αναγνωρίζουμε.
Με στοιχεία από National Gallery