Το BBC Verify εντόπισε 254 περιστατικά χωρίς δημοσιοποιημένο αποτέλεσμα έρευνας, στα οποία ο ισραηλινός στρατός κατηγορήθηκε ότι σκότωσε ή τραυμάτισε ανθρώπους στη Γάζα, στον Λίβανο, στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη και στο Ισραήλ, και είχε δηλώσει ότι τα διερευνά.
Χρησιμοποιώντας ειδικά σχεδιασμένα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, η ομάδα του BBC εξέτασε περισσότερα από 60.000 δημοσιεύματα και εκατοντάδες περιστατικά από την έναρξη του πολέμου στη Γάζα. Έπειτα από εκτενή έλεγχο κάθε υπόθεσης από δημοσιογράφους, κατέληξε σε 300 περιστατικά για τα οποία οι Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις (IDF) είχαν ανακοινώσει κάποια μορφή διερεύνησης.
Μόνο για 28 από αυτά εντοπίστηκαν δημοσιευμένα αποτελέσματα στον ιστότοπο του στρατού. Για ακόμη 18 δεν ήταν σαφές αν η έρευνα είχε ολοκληρωθεί.
Το BBC Verify απευθύνθηκε επανειλημμένα στον ισραηλινό στρατό για καθεμία από τις υποθέσεις, αλλά έλαβε πληροφορίες μόνο για δύο περιστατικά, τα οποία, σύμφωνα με την απάντηση, εξακολουθούν να εξετάζονται.
«Οι IDF αντιμετωπίζουν με τη μέγιστη σοβαρότητα κάθε καταγγελία ή αναφορά που εγείρει ανησυχίες για συμπεριφορά ενδεχομένως ασύμβατη με τον νόμο ή τις διαταγές τους», ανέφερε ο ισραηλινός στρατός σε ανακοίνωσή του.
Υποθέσεις που εκκρεμούν από το 2023
Από τα 254 περιστατικά χωρίς δημοσιοποιημένο αποτέλεσμα, τα 158 σημειώθηκαν στη Γάζα, τα 48 στη Δυτική Όχθη και τα 32 στον Λίβανο. Άλλα 16 συνέβησαν στο Ισραήλ ή αφορούσαν ανθρώπους υπό κράτηση από τον ισραηλινό στρατό. Όλα καταγράφηκαν μεταξύ 7 Οκτωβρίου 2023 και 19 Αυγούστου 2026. Σε περισσότερα από 200 είχε αναφερθεί τουλάχιστον ένας θάνατος.
Ορισμένες υποθέσεις χρονολογούνται από τα τέλη του 2023. Μία από τις πλέον πολύνεκρες αφορά πλήγμα σε σχολικό συγκρότημα στη Γάζα τον Αύγουστο του 2024, στο οποίο, σύμφωνα με τις αναφορές, σκοτώθηκαν τουλάχιστον 93 άνθρωποι, μεταξύ τους έξι γυναίκες και 11 παιδιά.
Όπως επισημαίνει το BBC Verify, επί τρία χρόνια ο ισραηλινός στρατός απαντά συχνά σε καταγγελίες για θανάτους και τραυματισμούς δηλώνοντας ότι το περιστατικό «εξετάζεται», «ελέγχεται» ή «διερευνάται». Σε πολλές περιπτώσεις, αυτή είναι και η τελευταία δημόσια ενημέρωση για την υπόθεση.
Η απουσία δημοσιευμένου αποτελέσματος, πάντως, δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι μια έρευνα δεν έχει ολοκληρωθεί: τα αποτελέσματα των στρατιωτικών ερευνών δεν δημοσιοποιούνται συστηματικά, ακόμη και όταν οι υποθέσεις οδηγούνται σε ποινική διερεύνηση.
Ποιες υποθέσεις οδηγήθηκαν σε ποινική έρευνα
Τον Αύγουστο, ο ισραηλινός στρατός δημοσίευσε μια ασυνήθιστα αναλυτική έκθεση για εσωτερικές έρευνες σχετικά με πέντε περιστατικά στη Γάζα.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν ο θάνατος της πεντάχρονης Χιντ Ρατζάμπ και η υπόθεση των 15 εργαζομένων στις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης της Παλαιστινιακής Ερυθράς Ημισελήνου, οι οποίοι δέχθηκαν συνολικά περισσότερους από 100 πυροβολισμούς και, σύμφωνα με καταγγελίες, στοχοποιήθηκαν από κοντινή απόσταση. Και οι δύο υποθέσεις είχαν παραπεμφθεί για ποινική διερεύνηση.
Για τις υπόλοιπες τρεις -τον θάνατο επτά εργαζομένων της World Central Kitchen σε αεροπορικό πλήγμα και τον θάνατο τεσσάρων εργαζομένων των Γιατρών Χωρίς Σύνορα σε δύο χωριστές επιθέσεις- ο ισραηλινός στρατός ανέφερε ότι δεν διαπίστωσε βάση ή εύλογη υποψία που να δικαιολογεί την έναρξη ποινικής έρευνας.
Στην ίδια έκθεση αναφερόταν ότι ο Μηχανισμός Διερεύνησης και Αξιολόγησης Γεγονότων του Γενικού Επιτελείου (FFAM), ο οποίος εξετάζει «εξαιρετικά επιχειρησιακά περιστατικά», είχε ολοκληρώσει την εξέταση περίπου 150 υποθέσεων από την έναρξη του πολέμου. Αυτές είχαν διαβιβαστεί στη στρατιωτική εισαγγελία για αξιολόγηση.
Ο ισραηλινός στρατός δεν προσδιόρισε ποια ήταν τα 150 περιστατικά ούτε διευκρίνισε, όταν ρωτήθηκε, αν περιλαμβάνονταν σε αυτά υποθέσεις που είχε εντοπίσει το BBC Verify.
Η απάντηση του ισραηλινού στρατού
Παρά τα επανειλημμένα αιτήματα, οι IDF δεν παρείχαν αναλυτική ενημέρωση για την πορεία των 300 υποθέσεων. Σε ανακοίνωσή τους ανέφεραν ότι δημοσιοποιούν πληροφορίες για τα αποτελέσματα ερευνών και ελέγχων «όταν αυτό είναι δυνατό», λαμβάνοντας υπόψη νομικές και επιχειρησιακές παραμέτρους, καθώς και περιορισμούς που σχετίζονται με την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια των πληροφοριών.
Πρόσθεσαν ότι ορισμένα περιστατικά εξετάζονται μέσω επιχειρησιακών ελέγχων σε επίπεδο διοίκησης, με στόχο να αποσαφηνιστεί η αλληλουχία των γεγονότων, να εντοπιστούν αστοχίες και να εξαχθούν διδάγματα για τη βελτίωση της επιχειρησιακής δράσης και τη λήψη τυχόν αναγκαίων διοικητικών μέτρων.
Ο ισραηλινός στρατός υποστήριξε επίσης ότι «στη διάρκεια του πολέμου επέβαλε πειθαρχικά μέτρα σε δεκάδες περιπτώσεις στρατιωτών που παραβίασαν τις διαταγές του ή δεν ανταποκρίθηκαν στα απαιτούμενα πρότυπα συμπεριφοράς». Τα μέτρα περιλάμβαναν απομάκρυνση από μάχιμες θέσεις και από την υπηρεσία στην εφεδρεία.
Καταγγελίες για παρατεταμένες διαδικασίες
Στοιχεία που εξασφάλισε η ισραηλινή οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Yesh Din, μέσω αιτήματος πρόσβασης σε πληροφορίες, δείχνουν ότι από τον Οκτώβριο του 2023 έως τον Αύγουστο του 2024 παραπέμφθηκαν στον FFAM τουλάχιστον 1.456 περιστατικά σχετικά με τη Γάζα. Η εξέταση ολοκληρώθηκε για 12 από αυτά, τα οποία διαβιβάστηκαν στο σώμα του γενικού στρατιωτικού εισαγγελέα. Δύο οδήγησαν σε ποινικές έρευνες.
Ο Νταν Όουεν, ερευνητής της Yesh Din, η οποία παρακολουθεί τις στρατιωτικές έρευνες από το 2006, δήλωσε ότι, κατά την εκτίμησή του, ο ισραηλινός στρατός συχνά επιχειρεί να παρατείνει τις διαδικασίες. «Προσπαθούν να τραβήξουν αυτές τις διαδικασίες τόσο, ώστε ο κόσμος να ξεχάσει και να πάψει να ενδιαφέρεται», είπε.
Η Τζανίνα Ντιλ, καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, υπογράμμισε ότι, βάσει των Συμβάσεων της Γενεύης, κάθε μέρος σε ένοπλη σύγκρουση έχει ευθύνη να ερευνά και, όπου συντρέχει λόγος, να ασκεί διώξεις κατά μελών των δικών του δυνάμεων. Όπως σημείωσε, οι κατευθυντήριες γραμμές που έχουν την υποστήριξη της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού δίνουν έμφαση στην ταχύτητα, την πληρότητα και την αμεροληψία των ερευνών, καθώς και στη μέγιστη δυνατή διαφάνεια.
Η μητέρα και η κόρη που σκοτώθηκαν σε εκκλησία της Γάζας
Μία από τις υποθέσεις αφορά τον θάνατο δύο γυναικών τον Δεκέμβριο του 2023, στον χώρο της μοναδικής καθολικής εκκλησίας στη Γάζα.
Σύμφωνα με το Λατινικό Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, η Ναχίντα Αντόν και η κόρη της, Σαμάρ, σκοτώθηκαν από πυρά ελεύθερου σκοπευτή μέσα στο συγκρότημα της εκκλησίας της Αγίας Οικογένειας. Όταν το BBC Verify ζήτησε τότε εξηγήσεις, ο στρατός απάντησε ότι ένας αρχικός έλεγχος έδειχνε πως στρατιώτες επιχειρούσαν εναντίον απειλής της Χαμάς που είχαν εντοπίσει «στην περιοχή της εκκλησίας». Πρόσθεσε ότι διενεργούσε «ενδελεχή εξέταση του περιστατικού».
Τον Σεπτέμβριο του 2025, σε νέο αίτημα ενημέρωσης, απάντησε ότι η υπόθεση εξακολουθούσε να εξετάζεται από τον FFAM. Σχεδόν τρία χρόνια μετά τους θανάτους των δύο γυναικών, η απάντηση παραμένει ότι το περιστατικό βρίσκεται υπό εξέταση.
«Τα σύνθετα περιστατικά μπορεί να απαιτούν σημαντικό χρόνο για τη συλλογή, τη διασταύρωση και την επαλήθευση των σχετικών πραγματικών στοιχείων», ανέφερε ο στρατός στην τελευταία απάντησή του. Πρόσθεσε ότι δεν συντομεύει ούτε παραλείπει διαδικασίες προκειμένου να ανταποκριθεί σε εξωτερικά χρονοδιαγράμματα.
Η πολύνεκρη επίθεση του ισραηλινού στρατού σε σχολικό συγκρότημα
Υπό διερεύνηση παραμένει και το αεροπορικό πλήγμα στο σχολικό συγκρότημα Αλ Ταμπαΐν, στην ανατολική πόλη της Γάζας, τον Αύγουστο του 2024.
Σύμφωνα με την παλαιστινιακή υπηρεσία πολιτικής προστασίας, τουλάχιστον 93 άνθρωποι, μεταξύ τους έξι γυναίκες και 11 παιδιά, σκοτώθηκαν στα πλήγματα που έπληξαν το σχολικό συγκρότημα και παρακείμενο τέμενος.
Στα κτίρια είχαν καταφύγει εκτοπισμένοι Παλαιστίνιοι και η επίθεση σημειώθηκε την ώρα της πρωινής προσευχής. Βίντεο που επαλήθευσε το BBC κατέγραψαν διασώστες ανάμεσα σε ερείπια, μικρές εστίες φωτιάς και διαμελισμένα σώματα.
Ειδικοί ανέφεραν στο BBC Verify ότι θραύσματα πυρομαχικών στον χώρο αντιστοιχούσαν σε GBU-39, κατευθυνόμενη βόμβα ακριβείας που προμηθεύουν οι ΗΠΑ στον ισραηλινό στρατό.
Οι IDF υποστήριξαν τότε ότι στο σχολείο λειτουργούσε κέντρο διοίκησης και ελέγχου της Χαμάς και ότι σκοτώθηκαν 31 μαχητές. Αμφισβήτησαν επίσης τον αναφερόμενο απολογισμό, επικαλούμενες τα στοιχεία τους, τα πυρομαχικά που χρησιμοποιήθηκαν και την ακρίβεια του πλήγματος.
Περιστατικά στη Δυτική Όχθη και στον Λίβανο
Το BBC Verify εξέτασε περισσότερες από 50 έρευνες για περιστατικά στη Δυτική Όχθη. Τουλάχιστον 26 αφορούσαν θανάτους ή τραυματισμούς γυναικών και παιδιών.
Μία από τις υποθέσεις είναι ο θάνατος της 16χρονης Λουτζάιν Μούσλεχ, τον Σεπτέμβριο του 2024, στο Καφρ Νταν, κοντά στην Τζενίν. Σύμφωνα με τον πατέρα της, η έφηβη πυροβολήθηκε στο κεφάλι ενώ κοιτούσε από το παράθυρο του σπιτιού της, αφού στρατιώτες είχαν περικυκλώσει γειτονικό σπίτι.
Ο στρατός ανέφερε τότε ότι ένοπλοι είχαν ανοίξει πυρ εναντίον των στρατιωτών, οι οποίοι «ανταπέδωσαν τα πυρά εναντίον υπόπτου που τους παρατηρούσε», και ότι οι συνθήκες του περιστατικού εξετάζονταν.
Στον Λίβανο, η έρευνα εντόπισε σχεδόν 40 υποθέσεις για τις οποίες ο ισραηλινός στρατός είχε ανακοινώσει διερεύνηση. Μία αφορά πλήγμα στις 10 Νοεμβρίου 2024, κοντά στη Βύβλο, όπου, σύμφωνα με το λιβανικό υπουργείο Υγείας, σκοτώθηκαν 23 άνθρωποι, μεταξύ τους επτά παιδιά. Ο στρατός δήλωσε ότι είχε στοχοποιήσει εγκατάσταση από την οποία επιχειρούσε η Χεζμπολάχ και όπου αποθήκευε όπλα, προσθέτοντας ότι το περιστατικό εξεταζόταν.
Οι δυσκολίες των ερευνών και το ζήτημα λογοδοσίας του ισραηλινού στρατού
Ο Εράν Σαμίρ-Μπόρερ, διευθυντής του Κέντρου Ασφάλειας και Δημοκρατίας στο Ινστιτούτο Δημοκρατίας του Ισραήλ και πρώην ανώτατος νομικός του στρατού, αναγνώρισε ότι υπάρχουν πραγματικές δυσκολίες στη διερεύνηση καταγγελιών μέσα σε σύνθετα πεδία μάχης.
Η συλλογή αποδεικτικών στοιχείων, εξήγησε, μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολη σε εχθρικό έδαφος που δεν βρίσκεται διαρκώς υπό τον έλεγχο των ερευνητών και όπου επιχειρούν πολλές δυνάμεις. Πρόσθεσε, ωστόσο, ότι το Ισραήλ θα είχε μόνο όφελος από μεγαλύτερη διαφάνεια για την πρόοδο των ερευνών.
Ο Μάικλ Σμιτ, καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, ο οποίος έχει συνεργαστεί στενά με τον ισραηλινό στρατό, υποστήριξε ότι δεν απαιτεί κάθε καταγγελία τη διενέργεια πλήρους έρευνας. Σημείωσε επίσης ότι επιχειρησιακές λεπτομέρειες και κανόνες εμπλοκής μπορεί να παραμένουν απόρρητοι, ώστε να μην προσαρμόζονται σε αυτούς οι αντίπαλες δυνάμεις.
Η Ντιλ, από την πλευρά της, τόνισε ότι, τρία χρόνια μετά την έναρξη των επιχειρήσεων, ορισμένες έρευνες θα έπρεπε να έχουν ολοκληρωθεί. Όπως είπε, η απουσία διερεύνησης τεκμηριωμένων καταχρήσεων ή η παρατεταμένη στασιμότητα των διαδικασιών θα υπονόμευαν το επιχείρημα ότι το Ισραήλ μπορεί να διασφαλίσει αποτελεσματικά τη λογοδοσία μέσω των δικών του μηχανισμών.
Πώς έγινε η έρευνα του BBC Verify
Η ομάδα συγκέντρωσε 61.000 δημοσιεύματα του BBC News και του Reuters που ανέφεραν τη Γάζα, τη Δυτική Όχθη ή τον Λίβανο και είχαν δημοσιευτεί από τις 7 Οκτωβρίου 2023 έως τις 19 Αυγούστου 2026.
Με ειδικά σχεδιασμένη μηχανή αναζήτησης τεχνητής νοημοσύνης εντόπισε σχεδόν 5.000 δημοσιεύματα για πιθανούς θανάτους ή τραυματισμούς από ισραηλινές δυνάμεις, στα οποία ο στρατός είχε δηλώσει ότι εξετάζει το περιστατικό.
Δημοσιογράφοι έλεγξαν κάθε δημοσίευμα και απέκλεισαν όσα δεν πληρούσαν τα κριτήρια. Απέμειναν 1.343 αναφορές, αρκετές από τις οποίες αφορούσαν τα ίδια γεγονότα. Δεύτερο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης ομαδοποίησε τις αναφορές, ενώ ακολούθησε νέος έλεγχος από δημοσιογράφους, ο οποίος κατέληξε σε 300 διακριτά περιστατικά.
Για καθένα διασταυρώθηκαν η ημερομηνία, η τοποθεσία και ο αναφερόμενος αριθμός θυμάτων. Τα στοιχεία διαβιβάστηκαν στον στρατό μαζί με το αρχικό δημοσίευμα και τη δήλωσή του ότι διερευνούσε την υπόθεση.
Παράλληλα, αναζητήθηκαν στον ιστότοπο των IDF ανακοινώσεις που να δείχνουν ότι οι έρευνες είχαν ολοκληρωθεί. Για 28 περιστατικά βρέθηκαν δημοσιευμένα ευρήματα ή ανακοινώσεις ότι δεν θα ακολουθούσαν περαιτέρω ενέργειες. Για 18 ακόμη η κατάσταση παρέμεινε ασαφής, ενώ για τα υπόλοιπα 254 δεν εντοπίστηκε δημοσιοποιημένο αποτέλεσμα.
Το BBC Verify διευκρινίζει ότι η έρευνα δεν ήταν εξαντλητική και ότι ενδέχεται να υπάρχουν και άλλες υποθέσεις που δεν περιλήφθηκαν στην καταγραφή.