Ένας άγγελος με μεγάλα λευκά φτερά κάθεται μόνος σε ένα σκοτεινό φωτογραφικό στούντιο. Είναι μελαγχολικός, περιτριγυρισμένος από δημοσιεύματα για το AIDS. Σιγά σιγά αρχίζει να διαβάζει για το ασφαλέστερο σεξ. Μια δεύτερη μορφή εμφανίζεται, τυλιγμένη σε διάφανη πλαστική μεμβράνη. Οι δύο άγγελοι πλησιάζουν, αγγίζονται, αγκαλιάζονται. Στην τελευταία φωτογραφία, ο πρώτος άγγελος έχει σηκώσει το κεφάλι προς τα πίσω, παραδομένος στην απόλαυση. Τα λευκά φτερά του στηρίζονται σε ένα μαύρο δερμάτινο λουρί.
Οι άγγελοι είναι λεσβίες. Βρισκόμαστε στο 1989, στη Βρετανία της Μάργκαρετ Θάτσερ, και η φωτογράφος Τέσα Μπόφιν (Tessa Boffin) έχει αποφασίσει να φτιάξει μια ιστορία για τη σεξουαλική επιθυμία στην εποχή του AIDS. Όχι μέσα από την εικόνα του θανάτου, αλλά μέσα από τη φαντασία, το χιούμορ και τη δυνατότητα της απόλαυσης.
Η σειρά «Angelic Rebels: Lesbians and Safer Sex» αποτελείται από πέντε ασπρόμαυρες φωτογραφίες και παρουσιάζεται ξανά στο Λονδίνο, στην έκθεση «Staging Resistance» της Hales Gallery, που διαρκεί έως τις 17 Οκτωβρίου. Μαζί με την Μπόφιν παρουσιάζονται έργα του Ροτίμι Φάνι-Καγιόντε και του Σουνίλ Γκούπτα, δύο ακόμη πρωτοπόρων της queer φωτογραφίας των βρετανικών '80s.Την ίδια περίοδο, μια δεύτερη έκθεση, με τίτλο «Where We Touch the Archive», επαναφέρει αποκλειστικά το έργο της Μπόφιν. Μετά το Ίστμπουρν, παρουσιάζεται στο Νότιγχαμ και στο φεστιβάλ Photoworks του Μπράιτον, ενώ τον Δεκέμβριο θα ταξιδέψει στο Πόρτσμουθ. Περισσότερο από τρεις δεκαετίες μετά τον θάνατό της, η φωτογράφος γνωρίζει μια νέα περίοδο αναγνώρισης.
Η Μπόφιν γεννήθηκε το 1960 και σπούδασε φωτογραφία στο Λονδίνο και κριτική θεωρία στο Πανεπιστήμιο του Σάσεξ. Ανήκε σε μια γενιά καλλιτεχνών που δεν ενδιαφερόταν μόνο να καταγράψει την πραγματικότητα, αλλά και να αμφισβητήσει τον τρόπο με τον οποίο οι εικόνες διαμορφώνουν όσα θεωρούμε φυσιολογικά, επιθυμητά ή αποδεκτά.
Για την ίδια, αυτό είχε άμεση σχέση με τη λεσβιακή ζωή. Οι φωτογραφίες λεσβιών ήταν λιγοστές, ενώ οι υπάρχουσες αναπαραστάσεις περιορίζονταν συχνά σε στερεότυπα. Η Μπόφιν δεν ήθελε απλώς να αποδείξει ότι οι λεσβίες υπήρχαν. Ήθελε να φτιάξει εικόνες στις οποίες θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν τις επιθυμίες τους, ακόμη κι αν αυτές οι εικόνες δεν είχαν υπάρξει ποτέ στο παρελθόν.
Στο «Angelic Rebels» δανείστηκε τη μορφή του μελαγχολικού αγγέλου από τη διάσημη χαρακτική «Melencolia I» του Άλμπρεχτ Ντύρερ. Μόνο που εδώ η μελαγχολία είχε μια πολύ συγκεκριμένη αιτία: τον τρόμο και τη σύγχυση που είχε προκαλέσει η επιδημία του AIDS, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο δημόσιος λόγος αντιμετώπιζε τη σεξουαλικότητα.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, οι περισσότερες εκστρατείες ενημέρωσης για το AIDS απευθύνονταν σε γκέι άνδρες ή σε ετεροφυλόφιλα ζευγάρια. Οι λεσβίες απουσίαζαν σχεδόν ολοκληρωτικά. Συχνά θεωρούνταν μια κατηγορία γυναικών που δεν χρειαζόταν να ανησυχεί για τη σεξουαλική υγεία της, λες και οι σεξουαλικές πρακτικές, οι εμπειρίες και οι σχέσεις όλων των λεσβιών ήταν ίδιες.
Η Μπόφιν αμφισβήτησε αυτή την αντίληψη. Στις φωτογραφίες της εμφανίζονται γάντια από λάτεξ, υλικά προστασίας, ερωτικά αντικείμενα και δερμάτινα λουριά. Δεν τα παρουσιάζει σαν ψυχρά ιατρικά εργαλεία. Τα εντάσσει σε έναν κόσμο ερωτικής φαντασίας, όπου η προφύλαξη δεν απαιτεί την εγκατάλειψη της επιθυμίας.
Οι άγγελοί της δεν είναι αθώες, άφυλες υπάρξεις. Έχουν σώμα, σεξουαλικότητα, περιέργεια και επιθυμίες. Η εικόνα της λεσβίας ως αγνής, σχεδόν ασώματης γυναίκας αντικαθίσταται από μια πολύ πιο σύνθετη παρουσία, που δεν αισθάνεται υποχρεωμένη να απολογηθεί για όσα την ευχαριστούν.
Η πρόκληση δεν απευθυνόταν μόνο στη συντηρητική βρετανική κοινωνία. Στο εσωτερικό του φεμινιστικού και λεσβιακού κινήματος διεξαγόταν ήδη μια έντονη διαμάχη γύρω από την πορνογραφία, το BDSM, τις σχέσεις butch/femme και το δικαίωμα των γυναικών να αναζητούν τη σεξουαλική απόλαυση χωρίς να υπόκεινται σε νέους κανόνες ηθικής. Η Μπόφιν βρισκόταν στην πλευρά των λεσβιών που υπερασπίζονταν τη σεξουαλική ελευθερία και την ποικιλία των ερωτικών πρακτικών.
Το 1990, η σειρά της βρέθηκε στο επίκεντρο μιας υπόθεσης λογοκρισίας. Η Μπόφιν είχε συνεργαστεί με τον φωτογράφο Σουνίλ Γκούπτα για την έκθεση και την έκδοση «Ecstatic Antibodies: Resisting the AIDS Mythology», που επιχειρούσε να αμφισβητήσει τις κυρίαρχες εικόνες και αντιλήψεις γύρω από το AIDS. Η έκθεση περιόδευε στη Βρετανία, αλλά η προγραμματισμένη παρουσίασή της στη δημοτική γκαλερί Viewpoint, στο Σάλφορντ, ακυρώθηκε.
Οι τοπικές αρχές θεώρησαν ότι ορισμένα έργα ήταν πορνογραφικά και ακατάλληλα για έναν δημόσιο εκθεσιακό χώρο. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και οι φωτογραφίες της Μπόφιν, τις οποίες κάποιοι υπεύθυνοι εξέλαβαν ως απεικονίσεις λεσβιακού στοματικού σεξ. Η καλλιτέχνις αντέδρασε, εξηγώντας ότι οι φωτογραφίες της είχαν παρερμηνευτεί. Οι δύο γυναίκες ήταν ντυμένες και αγκαλιάζονταν. Η σειρά αφορούσε τη λεσβιακή επιθυμία και το ασφαλέστερο σεξ, όχι την απεικόνιση μιας πραγματικής σεξουαλικής πράξης.
Η ειρωνεία ήταν μεγάλη. Μια καλλιτέχνις που προσπαθούσε να αντιμετωπίσει την παραπληροφόρηση γύρω από το AIDS βρέθηκε αντιμέτωπη με τη λογοκρισία εξαιτίας της ίδιας της ενημέρωσης που επιχειρούσε να προσφέρει. Η ακύρωση προκάλεσε αντιδράσεις από καλλιτέχνες και ακτιβιστές, μεταξύ των οποίων και μέλη της ACT UP στο Μάντσεστερ.
Το περιστατικό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία μέσα στο πολιτικό περιβάλλον της εποχής. Το 1988, η κυβέρνηση Θάτσερ είχε ψηφίσει τη διαβόητη Section 28, που απαγόρευε στις τοπικές αρχές την «προώθηση της ομοφυλοφιλίας». Η διάταξη χρησιμοποιήθηκε ως σημείο αναφοράς για τον περιορισμό της δημόσιας παρουσίας των γκέι και λεσβιακών κοινοτήτων και δημιούργησε κλίμα φόβου γύρω από τη χρηματοδότηση και την παρουσίαση σχετικών καλλιτεχνικών έργων.
Η Μπόφιν συνέχισε να εξερευνά τις δυνατότητες της φωτογραφίας να επινοεί διαφορετικές λεσβιακές ιστορίες. Το 1990 δημιούργησε τη σειρά «The Knight's Move», στην οποία γυναίκες υποδύονται χαρακτήρες που γνωρίζουμε κυρίως μέσα από τις ετεροφυλόφιλες αφηγήσεις της λογοτεχνίας και της ιστορίας: ιππότες, καζανόβες, αγγέλους και κυρίες των τιμών. Οι ηρωίδες της διεκδικούσαν μια θέση σε ιστορίες από τις οποίες είχαν αποκλειστεί. Η Μπόφιν πίστευε ότι οι λεσβίες δεν μπορούσαν να περιοριστούν στην αναζήτηση ιστορικών προτύπων. Χρειάζονταν και τη δυνατότητα να επινοήσουν τα δικά τους, να μπουν στις μεγάλες ιστορίες του έρωτα και της περιπέτειας, ακόμη κι αν έπρεπε πρώτα να ξαναγράψουν τους κανόνες τους.
Το 1991, μαζί με τη φωτογράφο Ζαν Φρέιζερ, επιμελήθηκε το βιβλίο και την έκθεση «Stolen Glances: Lesbians Take Photographs». Το εγχείρημα συγκέντρωσε εικόνες και κείμενα δημιουργών που προσπαθούσαν να διευρύνουν την αντίληψη για το πώς μπορεί να μοιάζει μια λεσβία. Μαύρες γυναίκες, γυναίκες με αναπηρίες, butch και femme λεσβίες, διαφορετικά σώματα και σεξουαλικές πρακτικές αποκτούσαν χώρο σε μια φωτογραφική ιστορία που μέχρι τότε παρέμενε εξαιρετικά περιορισμένη.
Το 1993, η Μπόφιν δημιούργησε το «The Sailor and the Showgirl», ένα φωτογραφικό κόμικ που συνδύαζε την πορνογραφία, το παραμύθι και το camp. Αυτή τη φορά εμφανιζόταν και η ίδια στις φωτογραφίες, υποδυόμενη μια drag queen στο Σόχο του Λονδίνου, ενώ η τότε σύντροφός της, Νερίνα Φέργκιουσον, έπαιζε έναν ναύτη σε άδεια. Το έργο δημιουργήθηκε για μια έκθεση σχετικά με την ανταπόκριση των καλλιτεχνών στον HIV και συνέχιζε την προσπάθειά της να μιλήσει για το σεξ με χιούμορ, φαντασία και χωρίς ντροπή. Η Μπόφιν πέθανε την ίδια χρονιά, το 1993, αφήνοντας πίσω της ένα μικρό αλλά εξαιρετικά ιδιαίτερο έργο. Για πολλά χρόνια το όνομά της παρέμεινε κυρίως γνωστό σε ιστορικούς της φωτογραφίας, ερευνητές της λεσβιακής κουλτούρας και ανθρώπους που είχαν ζήσει τη βρετανική queer σκηνή εκείνης της περιόδου.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, οι φωτογραφίες της επιστρέφουν στα μουσεία και στις εκθέσεις. Το 2023 η Tate απέκτησε τη σειρά «Angelic Rebels», ενώ η Hales Gallery παρουσίασε στη Νέα Υόρκη τη μεγαλύτερη μέχρι τότε ατομική έκθεση του έργου της. Η φετινή περιοδεύουσα «Where We Touch the Archive» επιστρέφει και στο προσωπικό της αρχείο, φέρνοντας τη φωτογραφία, τα κείμενα και τις ιδέες της σε διάλογο με μια νεότερη γενιά καλλιτεχνών.
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά τη δημιουργία τους, οι άγγελοι της Μπόφιν εξακολουθούν να μοιάζουν παράξενοι. Δεν προσπαθούν να γίνουν συμπαθείς ούτε να παρουσιάσουν μια εξευγενισμένη εκδοχή της λεσβιακής ζωής. Ανήκουν σε έναν κόσμο όπου η επιθυμία μπορεί να είναι αστεία, υπερβολική, επικίνδυνη, τρυφερή και απελευθερωτική.
Στην τελευταία φωτογραφία της σειράς, ο άγγελος δεν εγκαταλείπει το σώμα του για να λυτρωθεί. Ανακαλύπτει την ελευθερία μέσα σε αυτό.
Με στοιχεία από Hales Gallery, Hyperallergic