Μια γυναίκα ταξιδεύει μόνη με μια μικρή βάρκα μέσα στη ζούγκλα, αναζητώντας τις πηγές του Ορινόκο. Μια άλλη εγκαταλείπει τον ψυχαναλυτή κρατώντας στο χέρι της ένα μικρό κεφάλι. Αντικείμενα αιωρούνται γύρω από ένα τραπέζι σαν να έχουν αποκτήσει ξαφνικά δική τους βούληση, ενώ αλλού μάγοι, αλχημιστές, παράξενοι επιστήμονες και μηχανές που μοιάζουν να έχουν κατασκευαστεί σε κάποιο άγνωστο εργαστήριο κατοικούν έναν κόσμο όπου τίποτα δεν υπακούει πλήρως στους νόμους της πραγματικότητας.
Αυτός είναι ο κόσμος της Ρεμέντιος Βάρο, και στις 18 Σεπτεμβρίου το Louisiana Museum of Modern Art στη Δανία ανοίγει την πρώτη μεγάλη μουσειακή έκθεση που έχει αφιερωθεί ποτέ στην καλλιτέχνιδα στην Ευρώπη. Η «Remedios Varo – Painting Magic» συγκεντρώνει περισσότερα από 70 έργα, από τα πρώτα χρόνια της στη Βαρκελώνη και το Παρίσι έως την περίοδο της μεγάλης δημιουργικής ωριμότητας στο Μεξικό, κατά τις δεκαετίες του 1950 και του ’60. Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 10 Ιανουαρίου 2027 και στη συνέχεια θα ταξιδέψει στο Moderna Museet της Στοκχόλμης.
Ανάμεσα στα έργα βρίσκονται μερικές από τις γνωστότερες εικόνες της, δανεισμένες από μουσεία του Μεξικού και των ΗΠΑ, αλλά και πίνακες από ιδιωτικές συλλογές που σπάνια εμφανίζονται δημόσια. Σχέδια, σημειωματάρια, φωτογραφίες και τεκμήρια συμπληρώνουν μια έκθεση που δεν περιορίζεται στα διάσημα έργα, αλλά επιχειρεί να δείξει πώς κατασκευαζόταν αυτό το ιδιόμορφο σύμπαν.
Η Βάρο έλεγε ότι «ο κόσμος των ονείρων και ο πραγματικός κόσμος είναι ο ίδιος». Η ζωγραφική της μοιάζει πράγματι να ξεκινά από αυτή την παραδοχή, αλλά το παράδοξο είναι πόσο πειθαρχημένα είναι φτιαγμένη. Κάτω από τα όνειρα, τις τελετουργίες και τα υβριδικά πλάσματα υπάρχει μια τεχνική εξαιρετικής ακρίβειας, με αναφορές στους Ιταλούς ζωγράφους του ύστερου Μεσαίωνα και της πρώιμης Αναγέννησης.
Στον «Ζογκλέρ / Μάγο» του 1956, για παράδειγμα, δούλεψε πάνω σε προετοιμασμένο πάνελ με μεθόδους που θυμίζουν τους παλιούς δασκάλους, αλλά ταυτόχρονα χρησιμοποίησε decalcomania, μια από τις αγαπημένες τεχνικές των σουρεαλιστών, πιέζοντας υλικά πάνω στο υγρό χρώμα για να δημιουργήσει απρόβλεπτες υφές. Το πρόσωπο του μάγου είναι φτιαγμένο ακόμη και με φίλντισι, τόσο λεπτά επεξεργασμένο ώστε να ενσωματώνεται στη ζωγραφισμένη επιφάνεια.
Αυτή η συνάντηση αυστηρότητας και παραλόγου βρίσκεται παντού στο έργο της. Η Βάρο ενδιαφερόταν ταυτόχρονα για μυθολογία, μυστικισμό, αλχημεία και αποκρυφισμό, αλλά και για μηχανική, τεχνολογικές εφευρέσεις και κβαντική φυσική. Ανάμεσα στις αναφορές της βρίσκονταν ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Ιούλιος Βερν, αλλά και ο Νιλς Μπορ και ο Γεώργιος Γκουρτζίεφ.
Γι’ αυτό οι μηχανές της δεν είναι ποτέ απλή διακόσμηση. Παράξενοι τροχοί, ποδήλατα, πλοία που κινούνται πάνω στη στεριά, εργαστήρια και συσκευές που μοιάζουν να παράγουν μουσική, φως ή συνείδηση εμφανίζονται ξανά και ξανά. Η επιστήμη στη Βάρο δεν βρίσκεται απέναντι από τη μαγεία. Κατοικούν στο ίδιο δωμάτιο.
Το ίδιο συμβαίνει και με τις γυναίκες της. Σε μεγάλο μέρος του ιστορικού σουρεαλισμού, η γυναίκα εμφανίστηκε ως μούσα, αντικείμενο πόθου ή πύλη προς το ασυνείδητο. Στους πίνακες της Βάρο, αντίθετα, οι γυναικείες μορφές κάνουν πράγματα: εξερευνούν, κατασκευάζουν, μελετούν, ταξιδεύουν, δημιουργούν, πειραματίζονται. Η φεμινιστική διάσταση του έργου της δεν χρειάζεται να εμφανίζεται ως σύνθημα· βρίσκεται ήδη στον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες της έχουν γνώση, εργασία και δική τους κατεύθυνση. Το Louisiana διαβάζει αυτή τη γλώσσα μέσα από τις έννοιες της γυναικείας δημιουργικότητας και αυτοδιάθεσης.
Και η ίδια η ζωή της Βάρο είχε πολύ περισσότερη κίνηση απ’ όση αφήνουν να υποψιαστεί οι σχολαστικά κλεισμένοι χώροι των έργων της. Γεννήθηκε το 1908 στη βόρεια Ισπανία. Ο πατέρας της ήταν υδραυλικός μηχανικός και ελεύθερο πνεύμα, εκείνος που της έμαθε σχέδιο και στήριξε την επιθυμία της να γίνει καλλιτέχνιδα. Στα 15 της μπήκε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Μαδρίτης και αργότερα πέρασε από τη Βαρκελώνη και το Παρίσι, όπου βρέθηκε κοντά στους σουρεαλιστικούς κύκλους.
Ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος και έπειτα η ναζιστική κατοχή στη Γαλλία άλλαξαν βίαια τη διαδρομή της. Έφυγε από την Ευρώπη το 1941 και εγκαταστάθηκε στην Πόλη του Μεξικού με τον ποιητή Μπενζαμέν Περέ. Τα πρώτα χρόνια έκανε ακόμη και εμπορικές εικονογραφήσεις για να ζήσει, πριν μπορέσει να αφοσιωθεί συστηματικά στη ζωγραφική.
Στο Μεξικό βρήκε την καλλιτεχνική οικογένεια που έμελλε να καθορίσει τη ζωή της. Οι πιο στενές της φίλες ήταν η Λεονόρα Κάρινγκτον και η φωτογράφος Κάτι Χόρνα. Οι τρεις τους ήταν τόσο αχώριστες ώστε αποκαλούνταν «οι τρεις μάγισσες». Σε μια από τις χαρακτηριστικότερες φωτογραφίες τους, η Χόρνα φωτογραφίζει τη Βάρο φορώντας μια μάσκα που έχει φτιάξει η Κάρινγκτον ένα μικρό συλλογικό έργο μεταξύ τριών γυναικών που αρνούνταν να παραμείνουν στο περιθώριο του σουρεαλισμού.
Η Βάρο και η Κάρινγκτον αντάλλασσαν ιδέες, έγραφαν μαζί και δημιουργούσαν μέσα σε μια κοινή περιοχή όπου η μαγεία, η μαγειρική, το σώμα, τα ζώα και η γυναικεία γνώση μπορούσαν να συνυπάρχουν χωρίς να πρέπει να εξηγηθούν. Σήμερα αυτή η σχέση μοιάζει ακόμη σημαντικότερη, καθώς η ιστορία του σουρεαλισμού ξαναγράφεται όλο και περισσότερο πέρα από τον παλιό, ανδροκεντρικό κανόνα του Μπρετόν, του Νταλί και του Μαγκρίτ.
Το μεγάλο της έργο ήρθε σχετικά αργά. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και κυρίως στη δεκαετία του ’50 άρχισε να διαμορφώνει το ύφος με το οποίο τη γνωρίζουμε σήμερα. Οι πίνακες απαιτούσαν τόσο χρόνο και τέτοια λεπτομέρεια ώστε η παραγωγή της παρέμεινε μικρή, ενώ η ζήτηση είχε ήδη γίνει μεγάλη. Πέθανε ξαφνικά από καρδιακή προσβολή το 1963, μόλις 54 ετών.
Έκτοτε η θέση της άλλαξε θεαματικά. Από καλλιτέχνιδα που για δεκαετίες έμενε στις παρυφές της ευρωπαϊκής αφήγησης του σουρεαλισμού, έχει γίνει μία από τις μορφές γύρω από τις οποίες ξαναχτίζεται σήμερα η ιστορία του κινήματος. Το MoMA, η National Gallery of Art, το Art Institute of Chicago και άλλα μεγάλα ιδρύματα έχουν εντάξει έργα της στις συλλογές και στις νέες αφηγήσεις τους για τον σουρεαλισμό, ενώ το ενδιαφέρον γύρω από τη δουλειά της έχει αυξηθεί κατακόρυφα τα τελευταία χρόνια.
Το Louisiana είχε ήδη παρουσιάσει πέντε έργα της στην έκθεση «Fantastic Women» το 2020. Αυτή τη φορά, όμως, η κλίμακα είναι τελείως διαφορετική: πάνω από 70 έργα, ολόκληρη η πορεία της και μια απόπειρα να παρουσιαστεί η Βάρο όχι ως «ξεχασμένη γυναίκα του σουρεαλισμού», αλλά ως καλλιτέχνιδα με δικό της ολοκληρωμένο σύστημα σκέψης.
Ίσως αυτό είναι και το ενδιαφέρον της έκθεσης τώρα. Οι εικόνες της Βάρο μοιάζουν με παλιούς μύθους και ταυτόχρονα με science fiction που δεν έχει ακόμη γραφτεί. Οι γυναίκες της ψάχνουν, ερευνούν, ταξιδεύουν και επινοούν τον κόσμο αντί να περιμένουν να τους αποκαλυφθεί. Η τεχνολογία μπορεί να γίνει μαγεία και η μαγεία μέθοδος γνώσης.
Κι ένας πίνακας του 1959 μπορεί ακόμη να μοιάζει σαν εικόνα από ένα μέλλον στο οποίο δεν έχουμε φτάσει.
Με στοιχεία από Louisiana Museum of Modern Art
