Ένας κυκλικός κόμβος στη βόρεια Ισπανία μετατράπηκε σε δημόσιο λουτρό. Ένα τεράστιο πάρκινγκ στην Αμβέρσα έγινε πάρκο με εκατοντάδες δέντρα. Στη Βαρκελώνη, μεγάλο μέρος της κυκλοφορίας ενός από τους σημαντικότερους κόμβους της πόλης πέρασε σε σήραγγες, αφήνοντας στην επιφάνεια χώρο για μια νέα πλατεία και πάρκο. Τρία από τα πέντε έργα που ανακοινώθηκαν ως φιναλίστ για το European Prize for Urban Public Space 2026 έχουν το ίδιο σχεδόν σημείο εκκίνησης: παίρνουν χώρο που είχε δοθεί στο αυτοκίνητο και τον επιστρέφουν στην καθημερινή ζωή της πόλης.
Το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αστικού Δημόσιου Χώρου οργανώνεται από το Κέντρο Σύγχρονου Πολιτισμού της Βαρκελώνης (CCCB) και απονέμεται ανά διετία από το 2000. Στη φετινή, 13η διοργάνωση υποβλήθηκαν 381 έργα από 38 χώρες. Η διεθνής κριτική επιτροπή επέλεξε αρχικά 25 και από αυτά τους πέντε φιναλίστ. Ο νικητής θα ανακοινωθεί στις 15 Οκτωβρίου στη Βαρκελώνη.
Το πιο παράξενο από τα πέντε είναι ίσως το Round About Baths στο Λογκρόνιο. Στη μέση μιας μεγάλης λεωφόρου υπήρχε ένα παλιό σιντριβάνι, απομονωμένο μέσα σε κυκλικό κόμβο και πρακτικά απρόσιτο για όποιον δεν βρισκόταν σε αυτοκίνητο. Ο Ελβετός αρχιτέκτονας Λέοπολντ Μπανκίνι το περικύκλωσε με μια απλή ξύλινη κατασκευή και, για λίγες ημέρες, το μετέτρεψε σε δημόσια λουτρά: η υπάρχουσα δεξαμενή έγινε ρηχή πισίνα και δημιουργήθηκε ακόμη και ατμόλουτρο. Το έργο παρουσιάστηκε τον Ιούνιο του 2025 στο φεστιβάλ αρχιτεκτονικής Concéntrico ως ένα προσωρινό καταφύγιο από την ακραία ζέστη.
Η προσωρινή φύση του έργου είναι όμως σχεδόν εξίσου ενδιαφέρουσα με την ίδια την κατασκευή. Το Round About Baths έμεινε στη θέση του μόλις μία εβδομάδα. Μετά το τέλος του φεστιβάλ αποσυναρμολογήθηκε και ο κόμβος επέστρεψε στην προηγούμενη κατάσταση. Ο Μπανκίνι έχει περιγράψει πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει μόνιμα μια υποδομή φτιαγμένη γύρω από το αυτοκίνητο: κάθε απόπειρα να περιοριστεί ο χώρος του προσκρούει γρήγορα σε κανόνες ασφαλείας, δημοτικές διαδικασίες και στον φόβο ότι μια τέτοια απόφαση θα έχει πολιτικό κόστος.
Στην Plaça de les Glòries Catalanes της Βαρκελώνης η αλλαγή χρειάστηκε χρόνια και έγινε σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα. Ο Ιλντεφόνς Σερντά ι Σινιέρ είχε φανταστεί την περιοχή τον 19ο αιώνα ως ένα από τα νέα κέντρα της πόλης, στο σημείο όπου θα συναντιούνταν η Diagonal, η Meridiana και η Gran Via. Αντί γι' αυτό, επί δεκαετίες η Glòries λειτούργησε κυρίως ως τεράστιος κυκλοφοριακός κόμβος, γεμάτος ανισόπεδες διαβάσεις, δρόμους και ενδιάμεσους χώρους που έκοβαν τις γύρω γειτονιές στα δύο.
Μετά από χρόνια σχεδιασμού και διεκδικήσεων των κατοίκων, μεγάλο μέρος της κυκλοφορίας μεταφέρθηκε σε σήραγγες και στην επιφάνεια δημιουργήθηκε ένας ενιαίος δημόσιος χώρος με πράσινο. Η νέα Glòries συνδέει τις γειτονιές που βρίσκονται γύρω της, ανοίγει διαδρομές για πεζούς και ποδηλάτες και χρησιμοποιεί φυτεύσεις, κήπους βροχής και συστήματα συγκράτησης νερού για να προσφέρει σκιά και προστασία από τη ζέστη. Εκεί όπου κυριαρχούσε ένας κυκλοφοριακός κόμβος υπάρχει πλέον ένας χώρος που είναι ταυτόχρονα πλατεία, πάρκο και κλιματικό καταφύγιο.
Στην Αμβέρσα η μεταμόρφωση είναι ακόμη πιο κυριολεκτική. Το Zuidpark καταλαμβάνει περίπου 80.000 τετραγωνικά μέτρα στις παλιές νότιες αποβάθρες της πόλης. Όταν οι δραστηριότητες του λιμανιού μεταφέρθηκαν αλλού τη δεκαετία του 1960, οι παλιές δεξαμενές καλύφθηκαν με άσφαλτο και η περιοχή κατέληξε να χρησιμοποιείται επί δεκαετίες ως ένα τεράστιο δωρεάν πάρκινγκ. Το καλοκαίρι η άσφαλτος συσσώρευε θερμότητα και στις ισχυρές βροχές το νερό δεν μπορούσε να απορροφηθεί από το έδαφος.
Το Zuidpark, που ολοκληρώθηκε το 2024, αφαίρεσε μεγάλο μέρος αυτής της ασφάλτου. Περίπου το 70% της έκτασης εκσκάφηκε και καλύφθηκε με στρώμα χώματος πάχους περίπου 1,5 μέτρου, ώστε τα δέντρα και οι θάμνοι να μπορούν να αναπτυχθούν γρήγορα. Φυτεύτηκαν περίπου 500 δέντρα, ενώ οι «κήποι βροχής» στα χαμηλότερα σημεία του πάρκου συγκρατούν το νερό όταν οι βροχοπτώσεις είναι έντονες. Μετρήσεις του Πανεπιστημίου της Αμβέρσας έχουν ήδη δείξει χαμηλότερες θερμοκρασίες μέσα στο πάρκο από ό,τι στη γύρω πόλη.
Τα αυτοκίνητα, βέβαια, δεν εξαφανίστηκαν. Κάτω από το βόρειο και το νότιο τμήμα του Zuidpark υπάρχει πλέον υπόγειο πάρκινγκ περίπου 2.000 θέσεων. Εκεί βρίσκεται και η βασική αντίφαση του έργου: η πόλη κέρδισε οκτώ εκτάρια πρασίνου στην επιφάνεια, αλλά αποδέχτηκε ότι χιλιάδες αυτοκίνητα θα συνεχίσουν να φτάνουν στην περιοχή. Απλώς δεν είναι πλέον αυτά που ορίζουν τον δημόσιο χώρο.
Οι δύο άλλοι φιναλίστ διευρύνουν τη συζήτηση πέρα από το αυτοκίνητο. Το Leça Green Corridor, στη μητροπολιτική περιοχή του Πόρτο, εκτείνεται σε 48 χιλιόμετρα και συνδέει τέσσερις δήμους κατά μήκος του ποταμού Λέσα. Δημιουργεί 22 εκτάρια γραμμικού δημόσιου χώρου, αποκαθιστά το παραποτάμιο τοπίο και συνδέει την περιβαλλοντική αναγέννηση με τη διαχείριση του νερού και τις μετακινήσεις με τα πόδια και το ποδήλατο. Ένας ποταμός που είχε κατακερματιστεί από βιομηχανικές ζώνες και μεγάλες υποδομές γίνεται ξανά δημόσιος άξονας που ενώνει το εσωτερικό με τη θάλασσα.
Στη Βιτσέντζα, το Peace Park καταλαμβάνει το παλιό αεροδρόμιο της πόλης, μια επίπεδη έκταση 65 εκταρίων που για χρόνια ήταν κλειστή στο κοινό. Για τη δημιουργία του μετακινήθηκαν περίπου 240.000 κυβικά μέτρα χώματος και σχηματίστηκε ένα δίκτυο καναλιών, λιμνών και υγροτόπων. Το πάρκο μπορεί να συγκρατεί και να αποδεσμεύει σταδιακά έως 100.000 κυβικά μέτρα νερού, ενώ έχουν φυτευτεί 62.000 υδρόβια φυτά και 12,5 εκτάρια έχουν μετατραπεί σε δασωμένες εκτάσεις. Περισσότερα από οκτώ χιλιόμετρα διαδρομών περνούν σήμερα από έναν χώρο που προηγουμένως ήταν αεροπορική υποδομή.
Οι πέντε φιναλίστ απέχουν πολύ μεταξύ τους. Το λουτρό του Λογκρόνιο κόστισε 46.600 ευρώ και υπήρξε μόνο για λίγες ημέρες. Η Glòries είναι ένα πολυετές μητροπολιτικό έργο. Το Zuidpark συμβιβάζεται με ένα μεγάλο υπόγειο πάρκινγκ. Ο διάδρομος του Λέσα απλώνεται σε τέσσερις δήμους και το Peace Park μετατρέπει ένα πρώην αεροδρόμιο σε τεράστιο σύστημα νερού και βιοποικιλότητας. Δεν τα ενώνει ένα συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό ύφος αλλά ένας διαφορετικός τρόπος να βλέπουν τον δημόσιο χώρο.
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, οι ευρωπαϊκές πόλεις άλλαζαν προσθέτοντας: περισσότερους δρόμους, περισσότερη άσφαλτο, μεγαλύτερους κόμβους, περισσότερες θέσεις στάθμευσης. Οι πέντε φετινοί φιναλίστ δείχνουν την αντίστροφη κίνηση.
Η επόμενη μεγάλη επέμβαση στην πόλη μπορεί να αρχίζει από αυτό που αφαιρείται: ένας δρόμος από την επιφάνεια, ένα πάρκινγκ, μια άχρηστη νησίδα, ένα εγκαταλειμμένο αεροδρόμιο. Και από αυτό που επιστρέφει στη θέση τους: χώμα, νερό, δέντρα και άνθρωποι.
Με στοιχεία από The Guardian
