Ο
Ο επισκέπτης κατεβαίνει κάτω από τη νοτιοδυτική εξέδρα των Θερμών του Τραϊανού και μπαίνει σε μια υπόγεια στοά πλάτους πάνω από οκτώ μέτρα. Λίγο πιο μέσα εμφανίζεται ένας τοίχος καλυμμένος με μνημειακό ψηφιδωτό. Στο βάθος, περίπου δέκα τετραγωνικά μέτρα τοιχογραφίας διατηρούν την εικόνα μιας οχυρωμένης πόλης με πύργους, πλατείες, σπίτια, θέατρο και λιμάνι. Από τις 12 Σεπτεμβρίου, αυτός ο χώρος στον λόφο του Οππίου ανοίγει για πρώτη φορά στο κοινό ως το νέο Μουσείο των Θερμών του Τραϊανού.
Το ενδιαφέρον είναι ότι τα σημαντικότερα έργα που συναντά κανείς εκεί δεν ανήκουν στις ίδιες τις Θέρμες. Προέρχονται από κτίρια που υπήρχαν στην περιοχή πριν από την κατασκευή τους, στο δεύτερο μισό του 1ου αιώνα μ.Χ., και θάφτηκαν όταν, στις αρχές του επόμενου αιώνα, ο Τραϊανός διαμόρφωσε το μεγάλο λουτρικό συγκρότημα. Οι τοίχοι αυτών των παλαιότερων κτισμάτων ενσωματώθηκαν στις νέες κατασκευές και έμειναν επί αιώνες κάτω από το επίπεδο της πόλης.
Η πρώτη μεγάλη αποκάλυψη έγινε το 1998. Κατά τον καθαρισμό των υπόγειων στοών, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν έναν τοίχο με διαφορετικό προσανατολισμό από τις κατασκευές της εποχής του Τραϊανού. Πάνω του σώζονταν τα υπολείμματα μιας μεγάλης τοιχογραφίας, η οποία έγινε γνωστή ως Città Dipinta, η «Ζωγραφισμένη Πόλη».
Η τοιχογραφία χρονολογείται στη νερώνεια-φλαβιανή περίοδο και φαίνεται ότι διακοσμούσε το τμήμα της πρόσοψης ανάμεσα σε δύο μεγάλες αψίδες δημόσιου κτιρίου. Η πόλη που εικονίζεται δεν έχει ακόμη ταυτιστεί. Η θέα δίνεται από ψηλά: γύρω από δύο μεγάλες πλατείες διακρίνονται πύργοι και τείχη, ενώ χαμηλότερα πυκνές συστάδες κατοικιών θυμίζουν τις insulae των ρωμαϊκών αστικών κέντρων. Διακρίνονται επίσης ένα θέατρο και ένα λιμάνι.
Τα χρώματα έχουν διατηρηθεί σε αξιοσημείωτο βαθμό και η ίδια η απεικόνιση είναι εξαιρετικά σπάνια για τη ζωγραφική της πρώιμης αυτοκρατορικής περιόδου στη Ρώμη. Οι αρχαιολόγοι θεωρούν πιθανό ότι η συγκεκριμένη πόλη αποτελούσε μέρος μεγαλύτερου εικονογραφικού προγράμματος και ότι στην ίδια πρόσοψη μπορεί να υπήρχαν παραστάσεις και άλλων σημαντικών πόλεων της αυτοκρατορίας.
Έξι χρόνια μετά την ανακάλυψη της τοιχογραφίας ήρθε το δεύτερο μεγάλο εύρημα. Το 2004, ένα άνοιγμα στον θόλο της υπόγειας στοάς αποκάλυψε πίσω από την πρόσοψη έναν χώρο βάθους μεγαλύτερου από 13 μέτρα. Σε έναν από τους τοίχους του διατηρούνταν μεγάλο τμήμα ενός εξαιρετικά σύνθετου επιτοίχιου ψηφιδωτού.
Οι νεότερες ανασκαφές έδειξαν ότι το Μεγάλο Ψηφιδωτό αναπτυσσόταν σε τέσσερις διαδοχικές ζώνες. Στις δύο ανώτερες, η σύνθεση θυμίζει σκηνικό αρχαίου θεάτρου: κόγχες, αρχιτεκτονικές προεξοχές και οικοδομήματα αποδίδονται με προοπτική, ανάμεσα σε ανθρώπινες και μυθολογικές μορφές. Διακρίνονται δύο κένταυροι, μια ηρωική μορφή, μια Μούσα, η προσωποποίηση της Πειθαρχίας και ένας άνδρας με έντονα ατομικά χαρακτηριστικά, την ώρα που στεφανώνει το κεφάλι του.
Χαμηλότερα, το θέμα αλλάζει. Μια παράκτια πόλη απλώνεται στον τοίχο με κτίρια στραμμένα προς τη θάλασσα και με ιδιαίτερα έντονη αίσθηση βάθους. Στην κατώτερη ζώνη το ψηφιδωτό έδινε τη θέση του σε μαρμάρινη επένδυση. Η χρήση τραβερτίνη, μαρμάρου και πολύτιμων λίθων δείχνει ότι επρόκειτο για χώρο ιδιαίτερης πολυτέλειας.
Από την ίδια αίθουσα υπήρχε πρόσβαση σε υπόγειο χώρο με νυμφαίο, ο οποίος εξακολουθεί να ερευνάται και προς το παρόν δεν περιλαμβάνεται στην επίσκεψη. Οι ανασκαφές συνεχίζονται ενώ το μουσείο ανοίγει, επομένως η σημερινή διαδρομή δεν θεωρείται το τελικό στάδιο της έρευνας.
Η θέση των ευρημάτων έχει ιδιαίτερη σημασία. Ο λόφος του Οππίου είχε αλλάξει ριζικά μετά την κατασκευή της Domus Aurea του Νέρωνα και ξανά επί Τραϊανού, όταν ένα τμήμα της περιοχής επέστρεψε σε δημόσια χρήση. Η ακριβής σχέση των κτιρίων που αποκαλύφθηκαν κάτω από τις Θέρμες με το νερώνειο συγκρότημα εξακολουθεί να ερευνάται. Η χρονολόγηση και η αρχιτεκτονική τους, πάντως, δείχνουν καθαρά ότι ανήκουν στην πόλη που προηγήθηκε του μεγάλου έργου του Τραϊανού.
Οι ίδιες οι Θέρμες εγκαινιάστηκαν στις 22 Ιουνίου του 109 μ.Χ., ημερομηνία που διασώζεται στους Fasti Ostienses. Το συγκρότημα, που συνδέεται με τον Απολλόδωρο τον Δαμασκηνό, αποτέλεσε πρότυπο για τις μεγάλες αυτοκρατορικές θέρμες που ακολούθησαν. Δεν περιλάμβανε μόνο αίθουσες λουτρού και άθλησης, αλλά και στοές, χώρους περιπάτου, συνάντησης και πνευματικής δραστηριότητας.
Αυτό το τελευταίο στοιχείο φαίνεται ιδιαίτερα στη νοτιοδυτική εξέδρα, ένα από τα καλύτερα διατηρημένα τμήματα του συγκροτήματος. Δύο σειρές από μικρές κόγχες έχουν ερμηνευτεί ως πιθανοί χώροι για ερμάρια ή ράφια με βιβλία. Μετά τη σημερινή αποκατάσταση, η εξέδρα έχει διαμορφωθεί ξανά ως χώρος συγκεντρώσεων, με καθίσματα για εκδηλώσεις και παραστάσεις.
Υπάρχει και ένα ακόμη ερευνητικό νήμα, πολύ παλαιότερο από τις σύγχρονες ανασκαφές. Στην υπόγεια στοά έχουν εντοπιστεί οπές που επιτρέπουν στους αρχαιολόγους να εξετάζουν την πιθανότητα να είχαν κατέβει στον χώρο άνθρωποι ήδη κατά την Αναγέννηση, την εποχή που καλλιτέχνες εξερευνούσαν τα υπόγεια δωμάτια της κοντινής Domus Aurea και αντέγραφαν τις περίφημες grottesche. Η υπόθεση δεν έχει αποδειχθεί. Οι ερευνητές σκοπεύουν να αναζητήσουν σε αρχεία, σχέδια και παλιές συλλογές ενδεχόμενες εικαστικές μαρτυρίες ότι κάποιοι από εκείνους τους καλλιτέχνες είχαν δει και τις διακοσμήσεις της στοάς.
Η νέα επίσκεψη ξεκινά από τους αρχαίους μολύβδινους αγωγούς των Θερμών, ορισμένοι από τους οποίους διατηρούν επιγραφές που παραπέμπουν στον αυτοκράτορα, και συνεχίζει πάνω σε υπερυψωμένη πεζογέφυρα μπροστά από το Μεγάλο Ψηφιδωτό. Στο τέλος της διαδρομής βρίσκεται η «Ζωγραφισμένη Πόλη».
Για τον Σεπτέμβριο οι επισκέψεις θα γίνονται δωρεάν τα Σαββατοκύριακα, κατόπιν κράτησης και σε ομάδες έως 15 ατόμων. Οι μικρές ομάδες είναι απαραίτητες επειδή οι υπόγειοι χώροι απαιτούν αυστηρό έλεγχο της υγρασίας και της θερμοκρασίας. Η πρώτη περίοδος λειτουργίας θα χρησιμοποιηθεί για να μελετηθεί πώς επηρεάζει το μικροκλίμα η παρουσία επισκεπτών. Τον Οκτώβριο η πρόσβαση θα επεκταθεί και στις Παρασκευές.
Το νέο μουσείο ανοίγει, επομένως, ενώ η αρχαιολογική έρευνα βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Στις Θέρμες του Τραϊανού, το καινούργιο αξιοθέατο της Ρώμης δεν είναι τόσο το μνημείο που δεσπόζει στην επιφάνεια όσο όσα διατηρήθηκαν κάτω από αυτό: ζωγραφική, ψηφιδωτά και αρχιτεκτονική μιας πόλης του 1ου αιώνα που οι κατασκευές της επόμενης γενιάς εξαφάνισαν από το βλέμμα και, άθελά τους, προστάτευσαν.
Με στοιχεία από Artribune
