Για δεκαετίες, όταν η Δύση μιλούσε για ιαπωνική ξυλογραφία, σχεδόν πάντα επέστρεφε στο ίδιο κύμα: το περίφημο «Μεγάλο Κύμα στα ανοιχτά της Καναγκάουα» του Κατσουσίκα Χοκουσάι. Η εικόνα έγινε αφίσα, εξώφυλλο, σύμβολο, παγκόσμιο σημείο αναφοράς για την ιαπωνική τέχνη. Όμως η ιστορία της ιαπωνικής ξυλογραφίας δεν τελειώνει εκεί. Και τώρα, μια από τις μεγαλύτερες ιδιωτικές συλλογές έργων του Ουταγκάουα Χιροσίγκε έρχεται να θυμίσει πόσο βαθιά, ήσυχα και επίμονα άλλαξε ο άλλος μεγάλος μάστορας του ουκίγιο-ε τον τρόπο που κοιτάμε τη βροχή, το χιόνι, τον δρόμο, το φεγγάρι και το πέρασμα του χρόνου.
Ο οίκος Christie’s ανακοίνωσε ότι θα διαθέσει σε τρεις δημοπρασίες τη συλλογή Alan Medaugh, μία από τις σημαντικότερες ιδιωτικές συγκεντρώσεις έργων του Χιροσίγκε. Πάνω από 600 ξυλογραφίες, συγκεντρωμένες σε διάστημα μισού αιώνα, θα περάσουν σταδιακά στην αγορά. Η πρώτη πώληση θα γίνει στις 15 Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη, στο Rockefeller Center της Christie’s, και θα περιλαμβάνει πάνω από 180 φύλλα. Τα έργα θα εκτεθούν δημόσια από τις 11 έως τις 14 Σεπτεμβρίου, λίγες ημέρες πριν από τη δημοπρασία.
Δεν πρόκειται απλώς για μια μεγάλη πώληση ιαπωνικών ξυλογραφιών. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο πώς συγκροτήθηκε αυτή η συλλογή. Ο Άλαν Μέντο (Alan Medaugh), Αμερικανός επιχειρηματίας και συλλέκτης, δεν αγόραζε απλώς «Χιροσίγκε». Αγόραζε συγκεκριμένα τυπώματα, κυνηγώντας την πρώτη καθαρότητα μιας εικόνας: το χρώμα πριν ξεθωριάσει, τη γραμμή πριν μαλακώσει, τη λεπτομέρεια πριν χαθεί από τη φθορά της ξύλινης πλάκας. Η συλλογή του είναι, στην πραγματικότητα, η ιστορία ενός ανθρώπου που έμαθε να βλέπει τις διαφορές εκεί όπου οι περισσότεροι θα έβλεπαν απλώς το ίδιο έργο.
Στις ιαπωνικές ξυλογραφίες, η εικόνα δεν ήταν μοναδικό αντικείμενο όπως ένας πίνακας. Τυπωνόταν σε πολλά αντίτυπα από χαραγμένες ξύλινες πλάκες. Όμως κάθε τύπωμα δεν είναι ίδιο με το προηγούμενο. Όσο οι πλάκες χρησιμοποιούνται, φθείρονται. Οι γραμμές χάνουν την ακρίβειά τους, τα χρώματα αλλάζουν ένταση, μικρές λεπτομέρειες εξαφανίζονται. Έτσι, τα πρώιμα τυπώματα, εκείνα που έγιναν όταν η πλάκα ήταν ακόμη φρέσκια, έχουν άλλη αξία: είναι πιο κοφτερά, πιο φωτεινά, πιο κοντά στην αρχική πρόθεση του καλλιτέχνη και του εργαστηρίου.
Αυτό ήταν το πάθος του Μέντο. Αγόρασε το πρώτο του ιαπωνικό τύπωμα το 1969, σε ταξίδι στην Ιαπωνία με τη σύζυγό του. Στην αρχή, όπως έχει πει, απλώς του φάνηκε όμορφο. Με τον καιρό άρχισε να παρατηρεί κάτι πιο δύσκολο: ότι ένα αντίτυπο είχε πιο καθαρό περίγραμμα, ένα άλλο πιο βαθύ χρώμα, ένα τρίτο κρατούσε ακόμη μια λεπτομέρεια που είχε εξαφανιστεί αλλού. Από εκεί άρχισε το πραγματικό κυνήγι.
Ταξίδεψε περισσότερες από είκοσι φορές στην Ιαπωνία, επισκέφθηκε μουσεία, διάβασε όσο μπορούσε και έχτισε μια βιβλιοθήκη εκατοντάδων βιβλίων γύρω από την ιαπωνική τέχνη. Αντί να αγοράζει μόνο περισσότερα έργα, αγόραζε και περισσότερη γνώση.
Το αποτέλεσμα είναι μια συλλογή που καλύπτει σχεδόν όλη τη διαδρομή του Χιροσίγκε: από πρώιμα και λιγότερο γνωστά έργα έως τις εικόνες που έγιναν εμβληματικές. Ο Χιροσίγκε, γεννημένος στο Έντο, το σημερινό Τόκιο, το 1797, υπήρξε ένας από τους τελευταίους μεγάλους δημιουργούς του ουκίγιο-ε, της τέχνης του «φευγαλέου κόσμου». Σε αντίθεση με τη σχεδόν εκρηκτική θεαματικότητα του Χοκουσάι, ο Χιροσίγκε έδωσε στο τοπίο κάτι πιο ατμοσφαιρικό και εσωτερικό. Οι δρόμοι του δεν είναι απλώς δρόμοι. Είναι διαδρομές. Οι γέφυρες δεν είναι απλώς αρχιτεκτονική. Είναι σημεία μετάβασης. Η βροχή, το χιόνι, η ομίχλη, το φως της σελήνης μοιάζουν συχνά πιο σημαντικά από τους ανθρώπους που περνούν μέσα από αυτά.
Το πιο αναγνωρίσιμο έργο της πρώτης δημοπρασίας είναι το «Γέφυρα Οχάσι, ξαφνική βροχή στο Ατάκε» του 1857, από τη σειρά «Εκατό διάσημες απόψεις του Έντο». Η εικόνα είναι από τις πιο διάσημες του Χιροσίγκε: οι περαστικοί τρέχουν πάνω στη γέφυρα, η βροχή πέφτει λοξά, σχεδόν σαν μαύρες βελόνες, ο ουρανός σκοτεινιάζει και το τοπίο μοιάζει να αλλάζει μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Η εκτίμηση για το συγκεκριμένο φύλλο είναι 50.000 έως 100.000 δολάρια.
Η αξία του δεν βρίσκεται μόνο στο ότι η εικόνα είναι διάσημη. Βρίσκεται στην κατάσταση και στην πρωιμότητα της εκτύπωσης. Στο συγκεκριμένο αντίτυπο, τα χρώματα παραμένουν ζωντανά και σώζονται λεπτομέρειες που χάνονται σε μεταγενέστερα τυπώματα.
Η Christie’s επισημαίνει, για παράδειγμα, δύο μικρές βάρκες στην απέναντι όχθη του ποταμού, οι οποίες σταδιακά εξαφανίζονται σε μεταγενέστερες εκτυπώσεις, καθώς η ξύλινη πλάκα φθείρεται. Για τον απλό θεατή, μπορεί να είναι μια σχεδόν αόρατη διαφορά. Για τον συλλέκτη, είναι ολόκληρη η ουσία.
Στα σημαντικά έργα της πώλησης βρίσκεται και ο «Κήπος με τις δαμασκηνιές στο Καμέιντο», επίσης από τις «Εκατό διάσημες απόψεις του Έντο», σε πρώιμο τύπωμα από την πολυτελή έκδοση της σειράς.
Είναι μια εικόνα που έχει και ιδιαίτερη σημασία για την ευρωπαϊκή τέχνη, επειδή ο Βαν Γκογκ τη μελέτησε και τη μετέφερε στη δική του ζωγραφική γλώσσα. Ο Ολλανδός ζωγράφος δεν θαύμαζε απλώς την Ιαπωνία από απόσταση· αντέγραψε έργα του Χιροσίγκε, τα έκανε δικά του και μέσα από αυτά άνοιξε άλλους δρόμους για τη μοντέρνα ζωγραφική.
Η επιρροή του Χιροσίγκε στη Δύση ήταν τεράστια. Ο Κλοντ Μονέ, ο Τζέιμς ΜακΝιλ Γουίστλερ και ο Βαν Γκογκ είδαν στις εικόνες του κάτι που η ευρωπαϊκή ακαδημαϊκή ζωγραφική δεν τους έδινε: τολμηρές γωνίες, απρόσμενα κοψίματα, μεγάλες επίπεδες ζώνες χρώματος, μια αίσθηση στιγμής που δεν χρειαζόταν θεατρικότητα για να γίνει δυνατή. Το βλέμμα μπορούσε να σταθεί σε μια γέφυρα, σε ένα δέντρο, σε έναν δρόμο μέσα στη βροχή, και να βρει εκεί ολόκληρη σκηνή.
Ανάμεσα στα άλλα έργα που ξεχωρίζουν στην πρώτη πώληση είναι το «Άνεμος και κύματα στο Ναρούτο, επαρχία Άουα», με τη θάλασσα να γίνεται σχεδόν αφηρημένη δύναμη, και το «Αγριόχηνες μπροστά στην πανσέληνο», όπου ο ουρανός και η κίνηση των πουλιών φτιάχνουν μια εικόνα ασυνήθιστης ησυχίας. Αυτή ήταν η μεγάλη δύναμη του Χιροσίγκε: μπορούσε να κάνει ένα τοπίο να μοιάζει με συναίσθημα χωρίς να το φορτώνει. Να δώσει στη φύση ρυθμό, θερμοκρασία, ανάσα.
Η συλλογή Μέντο έχει ήδη αρχίσει να περνά και στη δημόσια θέα. Το Βρετανικό Μουσείο βασίστηκε σε έργα του για την έκθεση «Hiroshige: Artist of the Open Road», αφιερωμένη αποκλειστικά στον καλλιτέχνη, την πρώτη τέτοια παρουσίαση στο μουσείο και την πρώτη μεγάλη έκθεση του Χιροσίγκε στο Λονδίνο εδώ και πάνω από 25 χρόνια.
Ο Μέντο δώρισε 35 έργα στους American Friends of the British Museum και δάνεισε σημαντικά κομμάτια για την έκθεση. Έτσι, η δημοπρασία δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Είναι το επόμενο στάδιο μιας συλλογής που, αφού έμεινε για δεκαετίες ιδιωτική, άρχισε να γίνεται δημόσιο αρχείο.
Το πιο ωραίο στην ιστορία είναι ότι ο ίδιος ο συλλέκτης δεν παρουσιάζει την πώληση μόνο ως οικονομική στιγμή. Κλείνοντας τα 83 του χρόνια, έχει πει ότι δεν ήθελε κάποιος, αργότερα, να βρεθεί μπροστά σε όλα αυτά τα έργα και να αναρωτιέται τι να τα κάνει. Προτιμά να είναι παρών στη μετάβαση, να βοηθήσει ώστε τα φύλλα να βρουν τους επόμενους ανθρώπους που θα τα φροντίσουν, θα τα μελετήσουν ή απλώς θα ξέρουν να τα κοιτάξουν.
Εδώ βρίσκεται και η πραγματική γοητεία της πώλησης. Δεν είναι μόνο ότι ένα σπάνιο τύπωμα της βροχής στη γέφυρα Οχάσι μπορεί να φτάσει τα 100.000 δολάρια. Είναι ότι πάνω από 600 εικόνες, διαλεγμένες μία μία μέσα σε 50 χρόνια, βγαίνουν τώρα από την ιδιωτική σιωπή και μπαίνουν ξανά στην κυκλοφορία. Κάθε φύλλο κουβαλά μια τοποθεσία, μια εποχή, έναν καιρό, μια στιγμή φωτός ή νερού. Μαζί, όμως, κουβαλούν και κάτι άλλο: το βλέμμα ενός ανθρώπου που πέρασε μισή ζωή προσπαθώντας να ξεχωρίσει το καλύτερο τύπωμα από το σχεδόν ίδιο.
Η αγορά θα μιλήσει με αριθμούς. Θα δώσει τιμές, θα συγκρίνει εκτιμήσεις, θα μετρήσει υπερβάσεις και αποτυχίες. Αλλά πριν από όλα αυτά, υπάρχει η απλή εικόνα: άνθρωποι τρέχουν σε μια γέφυρα κάτω από ξαφνική βροχή· ένα δέντρο ανθίζει μπροστά σε κόκκινο ουρανό· αγριόχηνες περνούν μπροστά από την πανσέληνο.
Ο Χιροσίγκε έκανε τον κόσμο να μοιάζει ήσυχος ακόμη και όταν κινείται. Και τώρα, ύστερα από 50 χρόνια συλλεκτικής εμμονής, αυτός ο κόσμος αλλάζει χέρια.
Με στοιχεία από ARTnews
