Το δάπεδο ήταν το πρώτο στοιχείο. Ένα ενεπίγραφο ψηφιδωτό του 5ου αιώνα, στο Κάστρο της Έδεσσας, στη σημερινή Ούρφα της νοτιοανατολικής Τουρκίας, είχε ήδη στρέψει την προσοχή των αρχαιολόγων σε ένα τρίκλιτο κτήριο της πρώιμης βυζαντινής περιόδου. Με τις φετινές ανασκαφές, η εικόνα έγινε πιο καθαρή: αποκαλύφθηκαν περίπου 60 τ.μ. του ψηφιδωτού, βρέθηκαν δύο νέες ελληνικές επιγραφές και εντοπίστηκαν επιπλέον τάφοι, στοιχεία που ενισχύουν την εκτίμηση ότι ο χώρος λειτούργησε ως παλαιοχριστιανικό μαρτύριο.
Η ανασκαφή συνεχίζεται από το 2020 υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Gülriz Kozbe του Πανεπιστημίου Batman, με άδεια του υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας. Το νέο τμήμα του ενεπίγραφου ψηφιδωτού ήρθε στο φως στον λεγόμενο Δυτικό Πύργο του κάστρου, σε χώρο που είχε ήδη δώσει σημαντικά ευρήματα κατά την ανασκαφική περίοδο του 2025.
Το ψηφιδωτό ανήκει στο δάπεδο τρίκλιτου κτηρίου με βασιλική κάτοψη. Είναι κατασκευασμένο με μικρές κόκκινες, μαύρες και λευκές ψηφίδες και φέρει φυτικά, ζωικά και γεωμετρικά μοτίβα. Στην πρώτη φάση της ανακοίνωσης είχε αναφερθεί και η παρουσία μεταλλίων που παραπέμπουν στα τέσσερα στοιχεία — αέρα, νερό, γη και φωτιά — στοιχείο που η ανασκαφική ομάδα συνδέει με πιθανές θρησκευτικές και τελετουργικές πρακτικές.
Για τους αρχαιολόγους, η σημασία του δαπέδου δεν βρίσκεται μόνο στη διακόσμηση, αλλά στον συνδυασμό της με τα ενεπίγραφα πλαίσια και την οργάνωση του χώρου. Παρόμοιες συνθέσεις απαντούν σε εκκλησιαστικά ψηφιδωτά του 5ου και 6ου αιώνα στη Συρία, τη νοτιοανατολική Ανατολία, την Ιορδανία και την Παλαιστίνη.
Το φετινό στοιχείο που βαραίνει περισσότερο την ερμηνεία είναι οι επιγραφές. Εκτός από την εννεάστιχη ελληνική επιγραφή που είχε εντοπιστεί στο δάπεδο το 2025, φέτος βρέθηκαν ακόμη δύο ελληνικές επιγραφές, μία τρίστιχη και μία πεντάστιχη. Ελληνική επιγραφή εντοπίστηκε επίσης στη σπασμένη πλευρά σαρκοφάγου, όμως η ανάγνωση και η μελέτη της δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί.
Η λέξη «μαρτύριο» εδώ έχει ειδικό βάρος. Δεν δηλώνει απλώς έναν ακόμη χώρο χριστιανικής λατρείας, αλλά κτήριο οργανωμένο γύρω από τη μνήμη μάρτυρα — τον τάφο, τα λείψανα ή την τιμή του — και συχνά με προσκυνηματική λειτουργία. Γι’ αυτό οι επιγραφές, οι ταφές και η διάταξη του δαπέδου δεν διαβάζονται χωριστά, αλλά ως ενδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο είχε στηθεί και χρησιμοποιηθεί ο χώρος.
Στο ίδιο τρίκλιτο κτήριο έχουν μέχρι στιγμής εντοπιστεί πέντε τάφοι τύπου khamasorion και ένας τάφος με σαρκοφάγο. Ο συνδυασμός των ταφών, των ελληνικών επιγραφών και του μνημειακού ψηφιδωτού είναι αυτός που οδηγεί την ομάδα της Kozbe να θεωρεί πλέον πιο πιθανή τη λειτουργία του χώρου ως μαρτυρίου και όχι ως απλού λατρευτικού κτηρίου.
Η περσινή επιγραφή είχε ήδη δείξει ότι το μνημείο συνδεόταν με την εκκλησιαστική και κοινωνική ιεραρχία της βυζαντινής Έδεσσας. Η χρονολόγηση του ψηφιδωτού είχε τοποθετηθεί ανάμεσα στο 460 και το 495 μ.Χ., ενώ το κείμενο μνημόνευε τοπικό ευεργέτη και εκκλησιαστικούς αξιωματούχους. Τα φετινά ευρήματα δεν αλλάζουν αυτή την εικόνα· την κάνουν πιο πυκνή.
Το εύρημα αποκτά επιπλέον βάρος επειδή συνδέεται με ένα μνημείο που ετοιμάζεται να ξαναμπεί στη δημόσια ζωή της πόλης. Το Κάστρο της Ούρφα υπέστη ζημιές από τους σεισμούς του Φεβρουαρίου 2023 και βρίσκεται σε πρόγραμμα αποκατάστασης, με στόχο να ανοίξει ξανά στους επισκέπτες. Έτσι, το ψηφιδωτό δεν είναι μόνο ένα αντικείμενο μελέτης για ειδικούς· γίνεται μέρος της προσπάθειας να παρουσιαστεί ξανά το κάστρο ως τόπος όπου η αρχαία, η βυζαντινή και η τοπική ιστορία της Έδεσσας συναντιούνται.
Η Έδεσσα της Μεσοποταμίας, η σημερινή Ούρφα, υπήρξε ένα από τα σημαντικά κέντρα του πρώιμου χριστιανικού κόσμου, με ισχυρή ελληνική και συριακή πνευματική παράδοση. Η πιθανή ταύτιση του κτηρίου με μαρτύριο δεν αφορά λοιπόν μόνο ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό, αλλά έναν ακόμη κρίκο στην ιστορία μιας πόλης όπου συναντήθηκαν ελληνιστικά, ρωμαϊκά, συριακά και βυζαντινά στρώματα.
Η Kozbe κρατά πάντως ανοιχτή την τελική απάντηση. Οι εργασίες της ανασκαφικής περιόδου του 2026 ολοκληρώνονται τις επόμενες ημέρες, ενώ η μελέτη των νέων επιγραφών και του χώρου θα συνεχιστεί. Σύμφωνα με την επικεφαλής της ανασκαφής, τα ερωτήματα γύρω από την ακριβή ταυτότητα του κτηρίου αναμένεται να απαντηθούν πληρέστερα το 2027.
Με στοιχεία από Anatolian Archaeology, Anadolu Agency, Hürriyet Daily News.
