Στην αρχή μοιάζει με ακόμη μία μεγάλη αγγλική έπαυλη: σαλόνια, βιβλιοθήκη, ταπετσαρίες, πορτρέτα, πολυθρόνες, ησυχία. Ύστερα κάποιος σπρώχνει μια βιβλιοθήκη και ανοίγει η κρυφή πόρτα.
Το Trent Park House of Secrets, το νέο μουσείο που ανοίγει στο κοινό στις 21 Ιουλίου στο βόρειο Λονδίνο, ξαναφέρνει στο φως μία από τις πιο παράξενες επιχειρήσεις κατασκοπείας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σε αυτή την έπαυλη, υψηλόβαθμοι Γερμανοί και Ιταλοί αξιωματικοί κρατούνταν σε συνθήκες άνεσης, χωρίς να γνωρίζουν ότι κάθε τους λέξη έφτανε στο υπόγειο.
Το Trent Park υπήρξε πριν από τον πόλεμο η εξοχική κατοικία του Φίλιπ Σασούν, τραπεζίτη, πολιτικού και μεγάλου οικοδεσπότη της βρετανικής υψηλής κοινωνίας. Από τα σαλόνια του πέρασαν μέλη της βασιλικής οικογένειας, πολιτικοί, καλλιτέχνες και διάσημοι επισκέπτες. Μετά τον θάνατό του, το 1939, η έπαυλη επιτάχθηκε από τη βρετανική κυβέρνηση και μετατράπηκε σε κέντρο κράτησης αιχμαλώτων πολέμου.
Η ιδέα ήταν απλή και τρομακτικά αποτελεσματική: οι αιχμάλωτοι δεν έπρεπε να νιώθουν ότι ανακρίνονται. Έπρεπε να χαλαρώσουν. Να περπατήσουν στον κήπο, να παίξουν μπιλιάρδο, να καθίσουν στα σαλόνια, να μιλήσουν μεταξύ τους σαν να βρίσκονται σε ασφαλές περιβάλλον. Η έπαυλη ήταν παγιδευμένη με μικρόφωνα: στους τοίχους, στα ξύλινα περιζώματα, στα φωτιστικά, στα έπιπλα, στο τραπέζι του μπιλιάρδου, ακόμη και στα παγκάκια του κήπου.
Κάτω από τους επίσημους χώρους του ισογείου, δεκάδες «μυστικοί ακροατές» φορούσαν ακουστικά, ηχογραφούσαν και απομαγνητοφωνούσαν τις συνομιλίες. Πολλοί ήταν γερμανόφωνοι Εβραίοι πρόσφυγες που είχαν διαφύγει από τον ναζισμό. Χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα της χώρας από την οποία είχαν διωχθεί για να ακούσουν τους ανθρώπους του καθεστώτος που τους καταδίωξε.
Αυτή είναι και η πιο δυνατή πλευρά της ιστορίας του Trent Park. Δεν πρόκειται μόνο για βρετανική κατασκοπεία, ούτε μόνο για τεχνική ευφυΐα. Πρόκειται για πρόσφυγες που έγιναν αόρατοι ακροατές της ίδιας της ναζιστικής εξουσίας. Στο υπόγειο κατέγραφαν όσα οι αξιωματικοί δεν θα έλεγαν ποτέ σε επίσημη ανάκριση.
Οι πληροφορίες που αποσπάστηκαν ήταν κρίσιμες. Μέσα από χαλαρές συζητήσεις αποκαλύφθηκαν στοιχεία για τους πυραύλους V2, για γερμανικά συστήματα ραντάρ και επικοινωνιών, για την πολεμική στρατηγική και για τη στάση των ίδιων των αξιωματικών απέναντι στον Χίτλερ και στη συνέχιση του πολέμου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνομιλίες τροφοδότησαν απευθείας τις βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών.
Ακόμη πιο βαριά είναι η πλευρά που αφορά τα εγκλήματα πολέμου. Στο Trent Park καταγράφηκαν συνομιλίες στις οποίες Γερμανοί αξιωματικοί μιλούσαν για μαζικές δολοφονίες Εβραίων στην Ανατολική Ευρώπη και για όσα γνώριζε η Βέρμαχτ. Κάποιες από αυτές τις συνομιλίες θεωρούνται από τις πρώιμες άμεσες επιβεβαιώσεις που είχαν οι Σύμμαχοι ότι η εξόντωση των Εβραίων βρισκόταν σε εξέλιξη.
Το δύσκολο ερώτημα είναι τι έγινε με αυτές τις πληροφορίες. Η βρετανική πλευρά δεν χρησιμοποίησε το υλικό στις δίκες της Νυρεμβέργης, καθώς η αποκάλυψή του θα φανέρωνε τις μεθόδους παρακολούθησης και συλλογής πληροφοριών. Έτσι, οι άνθρωποι στο υπόγειο του Trent Park άκουσαν και κατέγραψαν συνομιλίες ιστορικής σημασίας, αλλά η δουλειά τους έμεινε για δεκαετίες σχεδόν αόρατη.
Η ύπαρξη της επιχείρησης παρέμεινε απόρρητη μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Μόνο τότε άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστή η κλίμακα της παρακολούθησης και ο ρόλος των ακροατών. Το νέο μουσείο επιχειρεί να αποκαταστήσει ακριβώς αυτή τη μνήμη: όχι μόνο των στρατηγών που μιλούσαν, αλλά των ανθρώπων που άκουγαν.
Οι χώροι έχουν αποκατασταθεί ώστε να αφηγούνται και τις δύο ζωές της έπαυλης. Στο ισόγειο επανέρχεται η προπολεμική ατμόσφαιρα του σπιτιού του Σασούν, με έπιπλα, ταπετσαρίες, σαλόνια και πορτρέτα. Η εικόνα είναι σχεδόν οικεία για όποιον έχει επισκεφθεί μια μεγάλη βρετανική κατοικία. Ύστερα, πίσω από τη βιβλιοθήκη, αρχίζει η άλλη ιστορία.
Στο υπόγειο ανακατασκευάζονται οι χώροι των μυστικών ακροατών: τα δωμάτια όπου φορούσαν ακουστικά, οι χώροι ηχογράφησης, το σημείο όπου γίνονταν οι απομαγνητοφωνήσεις, οι πρόχειροι χώροι ανάπαυσης και φαγητού. Η αντίθεση με τα άνετα σαλόνια από πάνω είναι σχεδόν σκηνοθετημένη: επάνω οι αιχμάλωτοι μιλούσαν μέσα στην άνεση, κάτω οι πρόσφυγες δούλευαν σιωπηλά σε στενούς, κουραστικούς χώρους.
Ανάμεσα στις ιστορίες που αναδεικνύονται είναι και εκείνη του Έρνστ Λέντερερ, γερμανόφωνου Εβραίου από τη Σουδητία, ο οποίος είχε φτάσει στη Βρετανία με την οικογένειά του στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Εργάστηκε στο Trent Park ως μυστικός ακροατής και πιθανότατα πήρε και πιο ενεργό ρόλο, παριστάνοντας αιχμάλωτο αξιωματικό ώστε να προκαλεί συνομιλίες. Δεν μίλησε ποτέ στην οικογένειά του για τη μυστική του δουλειά.
Η εγγονή του, η κωμικός, ηθοποιός και συγγραφέας Έλεν Λέντερερ, συμμετέχει σήμερα στο μουσείο ως μέλος του διοικητικού του συμβουλίου. Η δική της παρουσία δίνει στην ιστορία μια προσωπική συνέχεια: οι άνθρωποι που έπρεπε να σωπάσουν για δεκαετίες αποκτούν επιτέλους απογόνους που μπορούν να μιλήσουν γι’ αυτούς.
Το Trent Park House of Secrets δεν είναι λοιπόν απλώς ένα ακόμη πολεμικό μουσείο. Είναι ένας χώρος όπου η κατασκοπεία συναντά την προσφυγική ιστορία, η πολυτέλεια συναντά το υπόγειο, και η πράξη της ακρόασης γίνεται μορφή αντίστασης.
Σε μια εποχή όπου η ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συχνά επιστρέφει μέσα από μεγάλες μάχες, στρατηγούς και ηρωικά αφηγήματα, το Trent Park αφηγείται κάτι πιο υπόγειο: ανθρώπους που έμειναν σιωπηλοί για να ακούσουν, να καταγράψουν και να αποκαλύψουν.
Η μυστική πόρτα πίσω από τη βιβλιοθήκη δεν ανοίγει μόνο προς ένα υπόγειο. Ανοίγει προς μια ιστορία όπου οι διωγμένοι άκουγαν τους διώκτες τους να μιλούν και κράτησαν τις αποδείξεις.
με στοιχεία από Guardian
