Μια μικρή μολύβδινη πινακίδα, περίπου στο μέγεθος πιστωτικής κάρτας, φέρνει στην επιφάνεια έναν παράξενο, σκοτεινό κόσμο της ρωμαϊκής Ευρώπης: έναν κόσμο όπου τα ελληνικά μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για μαγικές επικλήσεις, οι αιγυπτιακές τελετουργικές παραδόσεις ταξίδευαν μέχρι τον βορρά της αυτοκρατορίας και μια προσωπική διαμάχη μπορούσε να θαφτεί στο χώμα με τη μορφή μιας κατάρας.
Η πινακίδα βρέθηκε στο Heerlen της σημερινής Ολλανδίας, στην περιοχή της ρωμαϊκής Coriovallum, και αποκρυπτογραφήθηκε πρόσφατα από ερευνητές του Ινστιτούτου Παπυρολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης.
Το εύρημα χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ., όταν η περιοχή ανήκε στη ρωμαϊκή επαρχία της Κάτω Γερμανίας. Στην ίδια θέση όπου σήμερα βρίσκεται μια ολλανδική πόλη, υπήρχε τότε ένας ρωμαϊκός οικισμός σε κομβικό σημείο δρόμων. Κάτω από τη σημερινή πλατεία του δημαρχείου στο Heerlen, οι αρχαιολόγοι βρήκαν την πινακίδα, ένα από τα πιο ασυνήθιστα τεκμήρια της ρωμαϊκής παρουσίας στην περιοχή.
Η επιγραφή της είναι στα αρχαία ελληνικά, όχι στα λατινικά, όπως θα περίμενε κανείς σε μια ρωμαϊκή επαρχία της βόρειας Ευρώπης. Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι το κείμενο ακολουθεί αιγυπτιακό μαγικό ύφος. Σύμφωνα με την ανακοίνωση της Χαϊδελβέργης, η πινακίδα περιλαμβάνει επικλήσεις σε θεότητες και δαίμονες, καθώς και τρία μαγικά σύμβολα, τα λεγόμενα characteres, που φαίνεται ότι λειτουργούσαν ως τελετουργικά σημάδια για τη μεταφορά του μηνύματος στις υπερφυσικές δυνάμεις.
Μετά τα μαγικά σύμβολα ακολουθούν τέσσερα ονόματα: δύο ανδρικά και δύο γυναικεία. Τα πρόσωπα αυτά χαρακτηρίζονται ως δούλοι. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ήταν οι στόχοι της κατάρας. Οι ερευνητές αφήνουν ανοιχτές δύο εκδοχές: είτε η πινακίδα στρεφόταν εναντίον των τεσσάρων δούλων είτε είχε συνταχθεί στο όνομά τους εναντίον κάποιου άλλου, άγνωστου προσώπου. Αυτή η αβεβαιότητα κάνει το εύρημα ακόμη πιο ενδιαφέρον: δεν ξέρουμε αν διαβάζουμε μια πράξη εναντίον τους ή μια προσπάθεια να ζητηθεί υπερφυσική βοήθεια για λογαριασμό τους.
Οι μολύβδινες πινακίδες κατάρας, γνωστές στον ελληνορωμαϊκό κόσμο, ήταν μικρά αντικείμενα πάνω στα οποία κάποιος χάραζε ένα αίτημα προς θεότητες, δαίμονες ή άλλες υπερφυσικές δυνάμεις. Συχνά ζητούσε να δεθεί, να τιμωρηθεί, να αποδυναμωθεί ή να καταστραφεί ένας αντίπαλος: σε ερωτικές υποθέσεις, δικαστικές συγκρούσεις, εμπορικούς ανταγωνισμούς, αθλητικούς αγώνες ή προσωπικές έχθρες. Το μολύβι, υλικό βαρύ, σκοτεινό και εύπλαστο, ήταν ιδανικό για τέτοιες τελετουργικές χρήσεις.
Στην περίπτωση του Heerlen, όμως, η πινακίδα ξεχωρίζει για τον πολιτισμικό της συνδυασμό. Βρέθηκε στη βόρεια άκρη της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, είναι γραμμένη στα ελληνικά, ακολουθεί αιγυπτιακή μαγική παράδοση και αναφέρει πρόσωπα χωρίς ελευθερία, ανθρώπους που ανήκαν στο κατώτερο κοινωνικό στρώμα της ρωμαϊκής κοινωνίας. Είναι ένα μικρό αντικείμενο, αλλά χωράει μέσα του μια ολόκληρη αυτοκρατορική γεωγραφία: Ελλάδα, Ρώμη, Αίγυπτος, Κάτω Γερμανία.
Το Het Romeins Museum σημειώνει ότι τέτοιες πινακίδες είναι εξαιρετικά σπάνιες στην Ολλανδία και το Βέλγιο, ενώ ένα πλήρως ελληνικό μαγικό κείμενο σε αυτή την περιοχή θεωρείται ακόμη πιο ασυνήθιστο. Στον δυτικό ρωμαϊκό κόσμο τα ελληνικά μπορούσαν να εμφανιστούν σε μαγικές φόρμουλες, αλλά εδώ φαίνεται να χρησιμοποιούνται για ολόκληρο το κείμενο, κάτι που κάνει πιθανό ο συντάκτης ή η συντάκτρια της πινακίδας να γνώριζε ελληνικά.
Η Χαϊδελβέργη επισημαίνει και ένα ακόμη ενδεχόμενο: δεν αποκλείεται μία από τις δύο γυναίκες που αναφέρονται στην πινακίδα να είχε σχέση με τη σύνταξη της επιγραφής και να έφερε μαζί της από τη ρωμαϊκή Αίγυπτο την υποτιθέμενη ικανότητα επικοινωνίας με θεϊκές ή δαιμονικές δυνάμεις μέσω τέτοιων καταρών. Δεν πρόκειται για βεβαιότητα, αλλά για μια πιθανή ανάγνωση που δείχνει πόσο κινητικός και πολυπολιτισμικός ήταν ο κόσμος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.
Το εύρημα φωτίζει και μια πιο ανθρώπινη πλευρά της αρχαιότητας. Πίσω από τους δρόμους, τα λουτρά, τα στρατιωτικά περάσματα και τα μεγάλα δημόσια έργα της Ρώμης υπήρχαν φόβοι, εξαρτήσεις, αντιπαλότητες, ελπίδες εκδίκησης και ανάγκη προστασίας. Η μαγεία δεν λειτουργούσε πάντα ως περιθωριακή πρακτική με τη σημερινή έννοια. Μπορούσε να είναι ένας τρόπος να παρέμβει κανείς σε μια κατάσταση όπου ένιωθε ότι δεν είχε αρκετή δύναμη με τα κανονικά μέσα.
Γι’ αυτό η πινακίδα του Heerlen δεν είναι απλώς ένα αρχαιολογικό παράδοξο. Είναι ένα τεκμήριο κοινωνικής αγωνίας. Κάποιος ή κάποια, σχεδόν 2.000 χρόνια πριν, χάραξε σε μόλυβδο ελληνικές λέξεις, μαγικά σύμβολα και ονόματα ανθρώπων, ελπίζοντας ότι το μήνυμα θα έφτανε εκεί όπου οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να φτάσουν: στους θεούς, στους δαίμονες, στις αόρατες δυνάμεις που υποτίθεται ότι μπορούσαν να αλλάξουν την τύχη των ζωντανών.
Η πινακίδα πρόκειται να παρουσιαστεί στο Heerlen Museum, ενώ η επιγραφή θα δημοσιευθεί επιστημονικά ώστε να είναι διαθέσιμη για περαιτέρω μελέτη. Μέχρι τότε, η αρχαία κατάρα στα ελληνικά παραμένει ένα μικρό, αινιγματικό αντικείμενο από μόλυβδο: αρκετά προσωπικό για να περιέχει ονόματα, αρκετά σκοτεινό για να καλεί δαίμονες και αρκετά σπάνιο για να αλλάζει την εικόνα μας για τη ρωμαϊκή Ολλανδία.
με στοιχεία από Smithsonian Magazine, Via Belgica
