Κλάψε, βασιλιά! Κριτική από την Λουίζα Αρκουμανέα

Κλάψε, βασιλιά! Κριτική από την Λουίζα Αρκουμανέα Facebook Twitter
Ο Άρης Σερβετάλης στο ρόλο του Ριχάρδου Β'.
3

Μια ψιλόλιγνη ανδρική φιγούρα ανεβαίνει αργά τον λόφο. Η αγέρωχη πόζα του σώματος, το στητό περήφανο κεφάλι, αναδύονται μέσα από την ομίχλη που τυλίγει τα πάντα. Η χρυσή πανοπλία λαμπυρίζει στο φως του προβολέα. Στο προτεταμένο χέρι, μια μικρή σφαίρα. Ξαφνικά, ο άνδρας αρχίζει να γρονθοκοπά το στομάχι του. Η σφαίρα πέφτει με γδούπο και κυλάει στη βάση του λόφου. Μπλακ άουτ.


Μπορεί ένας βασιλιάς να ξαναγίνει κοινός θνητός;


«Ούτε όλο το νερό της θάλασσας δεν φτάνει για να βγάλει/ το άγιο μύρο από το μέτωπο θεόσταλτου ηγεμόνα» λέει ο Ριχάρδος, μόλις πληροφορείται ότι η δύναμη του αντιπάλου του έχει αυξηθεί επικίνδυνα.


Θα πρέπει εδώ να φανταστούμε έναν κόσμο, όπου η εξουσία έφερε θεϊκό χρίσμα και οι ηγεμόνες εκπροσωπούσαν τη βούληση του Θεού επί της γης. Ήταν σχεδόν ημίθεοι. Όταν ο ήρωας λέει «έχει προβλέψει ο Θεός ουράνιο στρατό να προστατέψει τον Ριχάρδο του», το πιστεύει. Πιστεύει στην ιερότητα και στην παντοδυναμία του. Η συνειδητοποίηση της αλήθειας, ότι δηλαδή είναι κι αυτός εξίσου ευάλωτος με τον τελευταίο χωρικό που ζει στην επικράτειά του, θα τον συνθλίψει. Τις στιγμές αυτές της απόγνωσης, όμως, ο Ριχάρδος θα φανερώσει το πραγματικό μεγαλείο του. Ο μανδύας της αλαζονείας θα λιώσει από τα καυτά δάκρυα της επίγνωσης. Ο έκπτωτος μονάρχης θα καταλάβει ότι δεν υπάρχει πλέον χώρος γι' αυτόν πάνω στη γη – δεν μπορεί να γίνει ένας κανονικός άνθρωπος που «ζει με ψωμί όπως κι εσείς», κι ας λέει το αντίθετο. Και τότε, έχοντας χάσει τα πάντα, και τολμώντας να αποκαλύψει ενώπιον όλων το μέγεθος της συντριβής του, τότε μόνο θα βασιλέψει στην εκτίμησή μας και θα στεφθεί από τον θαυμασμό μας.

Καλώς ή κακώς, υπάρχει στο θέατρο ένα πράγμα που λέγεται κείμενο. Αν δεν σε ενδιαφέρει και το βλέπεις μόνο ως «αφορμή» για να δημιουργήσεις «περιβάλλοντα» και «δράσεις» με σώματα, μουσική και χώματα, ή αν σου προκαλεί αμηχανία και δεν ξέρεις πώς να το διαχειριστείς, τότε πρέπει να αναλογιστείς σοβαρά το νόημα της προσπάθειάς σου.

Στην αρχή του κειμένου ο Ριχάρδος είναι ο καθαγιασμένος ηγέτης που κάθεται μεγαλόπρεπα στον θρόνο και κρίνει τους υποτελείς του, τους τιμωρεί, τους εξορίζει ή τους δίνει άφεση. Επιδεικνύει όλο το επιτηδευμένο στυλ που αρμόζει στη θέση του. Είναι ο Μεγάλος Υπο-κριτής, που γνωρίζει ακριβώς πώς να στηθεί, πώς να μιλήσει, πώς να ταράξει ένα έθνος με μια απλή κίνηση του χεριού.


Στη Γ' Πράξη χάνει τις εξουσίες του μία-μία. Ο διαχωρισμός του «βασιλιά» από τον «άνθρωπο» επέρχεται βίαια, απρόβλεπτα. Ο Σαίξπηρ γλιστράει στο μυαλό του Ριχάρδου την ώρα που ο ήρωας καλείται να απαρνηθεί όχι μόνο το στέμμα αλλά την ίδια την ταυτότητά του – όλα όσα θεωρούσε δεδομένα, όλους τους τρόπους με τους οποίους είχε μάθει να ορίζει την ύπαρξή του. Αυτή η ενδοσκόπηση τον μαγνητίζει, η έκφραση του πένθους μπροστά στην απώλεια του εγώ: «Δεν έχω όνομα, δεν έχω τίτλο. Δεν έχω καν τ' όνομα που μου 'δωσαν στη βάφτιση, γιατί όλα μου έχουν αφαιρεθεί. Ω, άθλια μέρα: να έχω γνωρίσει τόσους χειμώνες και τώρα να μην ξέρω πώς ν' αποκαλέσω τον εαυτό μου!».

 
Αντιμέτωπος με την προοπτική του τέλους, ο Ριχάρδος επιστρατεύει όλη τη δύναμη της ποίησης για να αποχαιρετήσει τον εαυτό του που χάνεται. Όσο σκοτεινιάζει η ψυχή του, τόσο ανθίζει η ευγλωττία του. Ο εστέτ υποκριτής γίνεται λυρικός ποιητής που αντιλαμβάνεται πλήρως τη θλιβερή μοίρα του. «Τραγωδία της επίγνωσης» κατά τον Γιαν Κοτ, αλλά ταυτόχρονα και «τραγωδία της θνητότητας», όπως παρατηρεί η Ντοροτέα Κέλερ στο δοκίμιό της «King of Tears: Mortality in Richard II»: «Παροπλισμένος από την προοπτική του θανάτου, ο Ριχάρδος κλαίει σαν μικρό παιδί... Τα δάκρυα που κυλούν, ενώ ο βασιλιάς πέφτει, αφυπνίζουν μέσα μας τη συναίσθηση του θανάτου... Όλοι περιμένουμε την πτώση μας δίνοντας καταδικασμένες μάχες ενάντια στον Χρόνο».

Κλάψε, βασιλιά! Κριτική από την Λουίζα Αρκουμανέα Facebook Twitter
Πόση ώρα όμως μπορεί να παρηγορηθεί κανείς βλέποντας τα περίτεχνα κυλίσματα στη λάσπη, όταν δεν καταλαβαίνει την ιστορία του Ριχάρδου;


Η εναρκτήρια σκηνή της τρέχουσας αθηναϊκής παράστασης, όπως την περιέγραψα στην πρώτη παράγραφο, απεικονίζει συνοπτικά την αέναη ανοδική και πτωτική πορεία κάθε μονάρχη, που σκαρφαλώνει τη σκάλα της εξουσίας μόνο και μόνο για να γκρεμιστεί σύντομα στην άβυσσο (βλ. την υπέροχη περιγραφή του Γιαν Κοτ στο εμβληματικό Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας). Εγείρει θετικές προσδοκίες, τις οποίες όμως αδυνατεί να υπηρετήσει, όπως διαπιστώνουμε σύντομα.


Βασικό μέλημα της σκηνοθέτιδας, που υπογράφει και τη σκηνογραφία και τα κοστούμια, αποδεικνύεται η εικονοπλασία και η κίνηση. Ο Ριχάρδος-Σερβετάλης είναι ο Ήλιος γύρω από τον οποίο περιστρέφονται οι αυλικοί-δορυφόροι: όταν δεν χειρίζονται σαν ζωντανές κούκλες ο ένας τον άλλο, υποκλίνονται δίχως σταματημό σε μια μηχανική επιβεβαίωση της υποταγής τους.


Ένας λόφος, μερικά χαλιά και πολλές σειρήνες που αιωρούνται πάνω από έναν τάφο-φούρνο(;) στο βάθος δεξιά. Όσο περνά η ώρα, τα χαλιά σηκώνονται και το έδαφος από πηλό φανερώνεται, δίνοντας την ευκαιρία στους ερμηνευτές να κυλιστούν και να βρομιστούν ποικιλοτρόπως, καθώς παίζουν με την εξουσία.


Καλά όλα αυτά κι ωραία, πόση ώρα όμως μπορεί να παρηγορηθεί κανείς βλέποντας τα περίτεχνα κυλίσματα στη λάσπη, όταν δεν καταλαβαίνει την ιστορία του Ριχάρδου; Όταν ο λόγος παραμένει άκαμπτος, άχρωμος και προπαντός άψυχος σε όλη τη διάρκεια της παράστασης; Κανένας από τους πέντε ερμηνευτές, ούτε καν ο έμπειρος πρωταγωνιστής, δεν καταφέρνουν να αρθρώσουν μια φράση που να φτάσει ως τους θεατές και να τους αγγίξει σε οποιοδήποτε μέρος του μυαλού ή του θυμικού τους. Χιλιάδες λέξεις που χάνονται στο κενό.

Κλάψε, βασιλιά! Κριτική από την Λουίζα Αρκουμανέα Facebook Twitter
Οι ωραίες εικόνες δεν αρκούν για να αναπληρώσουν τον περιφρονημένο και «αμάσητο» σαιξπηρικό λόγο.


Ρόλοι, φυσικά, δεν υπάρχουν με την κλασική έννοια του όρου: για να λειτουργήσει αυτό, εφόσον διασκευάζει κανείς ένα πολυπρόσωπο ιστορικό δράμα, οφείλει να δημιουργήσει έξυπνες και καθαρές συμβάσεις – πράγμα που εδώ δεν συμβαίνει. Ο θεατής δεν είναι υποχρεωμένος π.χ. να γνωρίζει ποιος είναι ο Μόμπρεϊ και ο Μπόλινμπροουκ και γιατί βρίσκονται σε αντιδικία. Όταν η παράσταση δεν το καθιστά κατανοητό, τότε τον κάνει να αισθάνεται άβολα για τους λάθος λόγους. Αυτά, βέβαια, είναι λεπτομέρειες και θα ήμασταν διατεθειμένοι να τα παραβλέψουμε, αν καταφέρναμε να εισπράξουμε έστω λίγες στιγμές ποίησης, από αυτές που τόσο απλόχερα το κείμενο προσφέρει. Όχι. Τίποτα. Στην κρίσιμη σκηνή, όπου ο Μπόλινμπροουκ, ο σφετεριστής του θρόνου, λέει στον Ριχάρδο «Το παραδίδεις με τη θέλησή σου το στέμμα;», θα μπορούσε κάλλιστα να τον ρωτάει: «Είσαι σίγουρος πως το πράσινο είναι το αγαπημένο σου χρώμα;». Η εκφορά του λόγου, τόσο απόλυτα ακατέργαστη, σοκάρει με την αναισθησία της: οι ζωτικές έννοιες της αντίθεσης, της διακύμανσης και του ρυθμού απουσιάζουν εκκωφαντικά. Αδιάκοπη μονοτονία δεν σημαίνει εσωτερικότητα: η πρώτη προδίδει μάλλον έλλειψη θεατρικής γνώσης και αντίληψης.

Οι υπέροχες σκέψεις, τα φαντάσματα της θλίψης που στοιχειώνουν το μυαλό του ήρωα, δεν μεταδίδονται ποτέ. Το μαρτύριό του γίνεται αντιληπτό μονάχα φευγαλέα, στο τέλος, όταν βλέπουμε να του ποδοπατούν το στήθος. Οι ωραίες εικόνες, όμως, δεν αρκούν για να αναπληρώσουν τον περιφρονημένο και «αμάσητο» σαιξπηρικό λόγο.


Καλώς ή κακώς, υπάρχει στο θέατρο ένα πράγμα που λέγεται κείμενο. Αν δεν σε ενδιαφέρει και το βλέπεις μόνο ως «αφορμή» για να δημιουργήσεις «περιβάλλοντα» και «δράσεις» με σώματα, μουσική και χώματα, ή αν σου προκαλεί αμηχανία και δεν ξέρεις πώς να το διαχειριστείς, τότε πρέπει να αναλογιστείς σοβαρά το νόημα της προσπάθειάς σου.


Σημείωση: Τα αποσπάσματα που παρατίθενται από το κείμενο «Ριχάρδος ο Β'» του Σαίξπηρ ανήκουν στη μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ (εκδ. Κέδρος). Το βιβλίο «Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας» του Γιαν Κοτ έχει μεταφράσει ο Αλέξανδρος Κοτζιάς (εκδ. Ηριδανός).

Ιnfo:

Ριχάρδος Β'

Θέατρο Ροές

Ιάκχου 16, Αθήνα

25/11/16-29/1/17, Τετ.-Κυρ. 21:00

Είσοδος: €10-17

Θέατρο
3

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Δάφνις Κόκκινος

Οι Αθηναίοι / Δάφνις Κόκκινος: «Όταν είδα την Πίνα Μπάους, είπα “αυτό είναι το σπίτι μου”»

Έφυγε από την Κρήτη με ένα όνειρο: να χορεύει. Η πρώτη επαφή με την Πίνα Μπάους ήταν «σαν γροθιά στο στομάχι». Ύστερα από ένα ταξίδι-οδύσσεια έφτασε στο Βούπερταλ όπου η Πίνα και η τέχνη του χορού τον αγκάλιασαν. Ο καταξιωμένος χορευτής και χορογράφος αφηγείται τη ζωή του στη LiFO.
M. HULOT
Στεφανία Γουλιώτη: «Εδώ μαζί μας κάθεται κι η θλίψη μου. Αυτή είναι το φάντασμά μου»

Θέατρο / Στεφανία Γουλιώτη: «Εδώ μαζί μας κάθεται κι η θλίψη μου. Αυτή είναι το φάντασμά μου»

Σε μια εποχή ρευστή και ολισθηρή, που ο κόσμος απομακρύνεται επικίνδυνα από τον ανθρωπισμό, ο Άμλετ, ο στοχαστής πρίγκιπας του Σαίξπηρ, ξαναβρίσκει τη φωνή του στη Στεφανία Γουλιώτη, στην παράσταση που ετοιμάζει ο Δημήτρης Καραντζάς.
ΜΑΤΟΥΛΑ ΚΟΥΣΤΕΝΗ
Τα φώτα ανάβουν ξανά στο Άθενς Μπρόντγουαιη: Πώς θα είναι ο νέος χώρος;

Θέατρο / Τα φώτα ανάβουν ξανά στο Άθενς Μπρόντγουαιη: Πώς θα είναι ο νέος χώρος;

Ο ιστορικός κινηματογράφος Μπρόντγουαιη μετατρέπεται σε σύγχρονο θέατρο, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για την ομώνυμη στοά. Ο Θάνος Ιωαννίδης της αρχιτεκτονικής ομάδας της Erion Workshop μιλά στη LiFO για το πώς έφεραν ένα σχεδόν ξεχασμένο κτίριο στο 2026. 
ΜΑΤΟΥΛΑ ΚΟΥΣΤΕΝΗ
Ιονέσκο, πιο επίκαιρος από ποτέ, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος

Θέατρο / Ιονέσκο, πιο επίκαιρος από ποτέ, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος

Ποιος είναι πιο παράλογος: αυτός που ζει με ένα πτώμα ή αυτός που προσποιείται ότι δεν υπάρχει; Το «Αμεντέ (ή πώς να το ξεφορτωθούμε)», αιχμηρή αλληγορία κι ένα από τα σημαντικότερα έργα του θεάτρου του παραλόγου, ανεβαίνει σε νέα μετάφραση από το ΚΘΒΕ.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Ο Θουκυδίδης της Άννας Κοκκίνου επιστρέφει στη σκηνή

Θέατρο / Ο Θουκυδίδης της Άννας Κοκκίνου επιστρέφει στη σκηνή

Ο μεγάλος ιστορικός της αρχαιότητας σκιαγραφεί ένα πανόραμα της ανθρώπινης φύσης, απέναντι στην οποία τα δικά μας αισθήματα θαυμασμού και φρίκης ταυτίζονται. Η Άννα Κοκκίνου γράφει για την συγκλονιστική αναπαράσταση της Ιστορίας του, που ανεβαίνει ξανά στο θέατρο Σφενδόνη.
THE LIFO TEAM
Αφιέρωμα Θέατρο

Θέατρο / Ραντεβού στο θέατρο: Όλες οι παραστάσεις που αξίζει να δεις φέτος

Το ελληνικό θέατρο εξελίσσεται, τολμά και συνομιλεί με το σήμερα. Με έμφαση στην ελληνική θεματολογία, αλλά και με κλασικά έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου, η φετινή θεατρική σεζόν είναι πιο δυναμική από ποτέ.
THE LIFO TEAM
Ρένη Πιττακή

Οι Αθηναίοι / Ρένη Πιττακή: «Το ταλέντο δεν είναι διαμέρισμα να σ’ το γράψει κάποιος»

Στην οντισιόν του Θεάτρου Τέχνης πήγε σχεδόν απροετοίμαστη. Αυτό δεν στάθηκε εμπόδιο για να γίνει η αγαπημένη του Κουν και ένα από τα κομβικά πρόσωπα αυτής της ιστορίας. Κάνει θέατρο για να μπορεί να κάνει στη σκηνή όσα διστάζει στην αληθινή ζωή και αποφεύγει τους απολογισμούς. Η σπουδαία ηθοποιός αφηγείται τη ζωή της στη LifO.
ΜΑΤΟΥΛΑ ΚΟΥΣΤΕΝΗ
Ντμίτρι Κρίμοφ: «Χωρίς πολιτισμό, το μόνο που απομένει είναι η αγριότητα»

Θέατρο / Ντμίτρι Κρίμοφ: «Χωρίς πολιτισμό, το μόνο που απομένει είναι η αγριότητα»

Ο διάσημος Ρώσος σκηνοθέτης, που ζει πλέον αυτοεξόριστος στη Νέα Υόρκη, μιλάει στη LiFO για τον Σαίξπηρ, την αθέατη πλευρά των παραμυθιών και για το θέατρο ως θεραπευτική μορφή έκφρασης σε μια εποχή αγριότητας και πολέμου. Τον Απρίλιο του 2027, θα έχουμε την ευκαιρία να απολαύσουμε τη δουλειά του μέσα από μια διασκευή εμπνευσμένη από την «Τρικυμία» του Σαίξπηρ, που θα ανέβει στο Εθνικό Θέατρο.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ
ΤΒΑΡΚΌΦΣΚΙ

Λούκας Τβαρκόφσκι / Λούκας Τβαρκόφσκι: «Η λογική δεν αρκεί για να εξηγήσεις τον κόσμο»

Ένας από τους πιο καινοτόμους και σημαντικούς σκηνοθέτες του ευρωπαϊκού θεάτρου, με μια υβριδική φόρμα μεταξύ σινεμά και θεάτρου, μιλά στη LiFO για την επιστροφή του στη Στέγη με το «ORACLE», το δεύτερο μέρος μιας τριλογίας που εστιάζει σε επιστημονικές τομές του 20ού και 21ου αιώνα, εξετάζοντας την περίπτωση του Άλαν Τούρινγκ και την εξέλιξη της τεχνολογίας έως την εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
ΛΟΥΙΖΑ ΑΡΚΟΥΜΑΝΕΑ
Θέμης Πάνου: «Δεν είχα ξανακάνει μονόλογο, χρειάζεται πολύ θάρρος»

Θέατρο / Θέμης Πάνου: «Πόσοι δεν ζουν σε κλειστά σπίτια με πιεσμένους γονείς;»

Επιστρέφει για τρεις βραδιές στην Πειραιώς 260 η παράσταση «Η μάνα μου με πέταξε στη θάλασσα» της Βίλιας Χατζοπούλου και του Θέμη Πάνου, με τον βραβευμένο ηθοποιό να υποδύεται μια νεαρή δασκάλα από τη δεκαετία του ’50.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ