Αφού ολοκλήρωσε την τριλογία των πανανθρώπινων θεμάτων, δηλαδή τον έρωτα, την υγεία και τον θάνατο, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης αποφάσισε να περάσει σε ένα δεύτερο στάδιο και να ασχοληθεί με διαφορετικές έννοιες, εκκινώντας από το βασικό μέσο συναλλαγής των ανθρώπων, το χρήμα.
Το θέμα της έκθεσης σχετίζεται με τις ποικίλες αναφορές και ερμηνείες των συμβόλων που είναι χαραγμένα επάνω στα νομίσματα από τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. έως τη ρωμαϊκή περίοδο και διαρθρώνεται σε οκτώ θεματικές ενότητες: συναλλαγές, εμπόριο, τέχνη, ιστορία, διακίνηση ιδεών, προπαγάνδα, κοινωνία, τράπεζες.
Επί της ουσίας, στόχος της έκθεσης είναι να παρουσιάσει στον θεατή μια διαφορετική όψη του νομίσματος. Δεν εστιάζει, δηλαδή, ιδιαίτερα στη μορφή που έχει πάρει το χρήμα στις μέρες μας (σ.σ. αφού το υπολογίζουμε περισσότερο ως μέτρο ικανοποίησης αναγκών) αλλά εμβαθύνει στη συμβολική χρήση που είχε κατά την αρχαιότητα.
Στα κυρίως εκθέματα συγκαταλέγονται 85 νομίσματα, εξαιρετικά δείγματα της αρχαίας νομισματοκοπίας που ανήκουν στη Νομισματική Συλλογή της Alpha Bank, καθώς επίσης και 160 αντικείμενα (πήλινα αγγεία και ειδώλια, μαρμάρινα και χάλκινα αγαλμάτια, ανάγλυφα, χρυσά κοσμήματα, μετρητικά σκεύη, νομίσματα από κλειστά σύνολα και επιγραφές) που προέρχονται από 32 αρχαιολογικά μουσεία και συλλογές της Ελλάδας, της Ιταλίας, της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, των οποίων η εικονογραφία συνδέεται άμεσα με το περιεχόμενο κάθε θεματικής ενότητας.
Η έκθεση διαρθρώνεται σε οκτώ θεματικές ενότητες: συναλλαγές, εμπόριο, τέχνη, ιστορία, διακίνηση ιδεών, προπαγάνδα, κοινωνία, τράπεζες.
Μαρώνεια
Αργυρό δίδραχμο, 386/5-348/7 π.Χ.
Η Μαρώνεια ήταν αποικία της Χίου. Ως μυθικός ιδρυτής της αναφέρεται ο Μάρων, ιερέας του Απόλλωνος, που έδωσε στον Οδυσσέα τον οίνο με τον οποίο μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο (Οδύσσεια, ι 195-199). Η νομισματοκοπία της Μαρώνειας –πολύ μεγάλη σε ποσότητα και με ποικιλία υποδιαιρέσεων– άρχισε περί το 520 π.Χ. Ο κύριος εικονογραφικός τύπος είναι ο ίππος που χαράσσεται ως εμπροσθότυπος, ενώ από τα μέσα περίπου του 5ου αιώνα π.Χ. εμφανίζεται και η άμπελος, ως οπισθότυπος, κάνοντας αναφορά στον περίφημο μαρωνίτικο οίνο. Οι αυτόνομες εκδόσεις της Μαρώνειας σταμάτησαν όταν ο Φίλιππος Β' κατέλαβε την πόλη (περ. 350/349 π.Χ.: Psoma - Karadima - Terzopoulou 2008, 168). Νόμισμα με το εθνικό ΜΑΡΩΝΙΤΩΝ κυκλοφόρησε και πάλι τον 2ο αι. π.Χ.
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. Schönert - Geiss 1987, 163, αρ. 499-501, Period VIII και BMC Thrace, 126, αρ. 22.
Ακράγας
Αργυρό τετράδραχμο, μετά το 464 π.Χ.
Ο Ακράγας, στη νότια ακτή της Σικελίας, εξέδωσε για πρώτη φορά αργυρά νομίσματα λίγο πριν από το τέλος τους 6ου αι. π.Χ. O αετός και ο καρκίνος έγιναν οι κατεξοχήν εικονογραφικοί τύποι που σφράγιζαν τα νομίσματα της πόλης για έναν ολόκληρο αιώνα έως το 409 π.Χ., έτος κατά το οποίο η νομισματοκοπία αναδιοργανώθηκε. Οι νέες εκδόσεις όμως διήρκεσαν πολύ λίγο, καθώς το 406 π.Χ. ο Ακράγας ηττήθηκε από τους Καρχηδονίους και το νομισματοκοπείο έκλεισε, αν και κυκλοφόρησαν κάποιες μικρές υποδιαιρέσεις και κατά τον ύστερο 4ο αι. π.Χ. (HGC 2, 26-27)
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. BMC Sicily, 7, αρ. 28.
Φάσηλις
Αργυρός στατήρ, 4ος αι. π.Χ.
Η Φάσηλις, αποικία των Ροδίων και σημαντικό λιμάνι στη νότιο Μικρά Ασία, κοντά στη σημερινή Αττάλεια, είναι γνωστή κυρίως για την πολιορκία της από τους Αθηναίους το 469 π.Χ. κατά την εκστρατεία εναντίον των Περσών, οι οποίοι είχαν συγκεντρωθεί στις εκβολές τους Ευρυμέδοντος ποταμού. Οι κάτοικοι της πόλης ήταν έμπειροι θαλασσοπόροι και έμποροι και συμμετείχαν στον αποικισμό της Ναυκράτιδος στην Αίγυπτο. Η Φάσηλις διέθετε έναν τύπο εμπορικού και πολεμικού πλοίου που αποτελεί βεβαίως και ένα λογοπαίγνιο με το όνομα της πόλης - λαλούν σύμβολο (Kraay 1976, 273).
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. Heipp-Tamer 1993, 133, αρ. 74-75, Serie 6.
Θάσος
Αργυρό τετράδραχμο, 390-335 π.Χ.
Περί το 390 π.Χ., η Θάσος προχώρησε σε μια νομισματική μεταρρύθμιση που περιελάμβανε αλλαγή των εικονογραφικών τύπων, αλλαγή της αξίας των υποδιαιρέσεων, καθώς και εισαγωγή χάλκινων και περιορισμένων χρυσών νομισμάτων. Στο εξής, ως εμπροσθότυπος απεικονίζεται ο θεός Διόνυσος και όχι οι ακόλουθοί του (βλ. αρ. κατ. 49). Η οπίσθια όψη σφραγίζεται με τον Ηρακλή τοξότη, αντιγράφοντας με κάθε λεπτομέρεια το ανάγλυφο που κοσμούσε μία από τις πύλες της πόλης, την Πύλη του Ηρακλέους.
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. Picard 2000, 306-309 (Serie II).
Δημήτριος Πολιορκητής, Μακεδονία
Αργυρό τετράδραχμο, 291-290 π.Χ.
Για τον Δημήτριο Πολιορκητή και τη νομισματοκοπία του βλ. επίσης αρ. κατ. 123. Ανάμεσα στις εκδόσεις του Δημητρίου, ξεχωριστή θέση κατέχουν αυτές με την προσωπογραφία του στην εμπρόσθια όψη. Για πρώτη φορά στην ιστορία του μακεδονικού νομίσματος απεικονίζεται ο βασιλεύς με θεϊκά χαρακτηριστικά, αφού, εκτός από το βασιλικό διάδημα, φέρει και κέρατα ταύρου, ένα στοιχείο που παραπέμπει στον προστάτη του θεό Ποσειδώνα.
Το συγκεκριμένο νόμισμα κόπηκε στο νομισματοκοπείο της Αμφιπόλεως (SNG Alpha Bank Macedonia I, αρ. 950).
Νάξος, Σικελίας
Αργυρή δραχμή, 525-500 π.Χ.
Η Νάξος, αν και είναι η πρώτη ελληνική αποικία που ιδρύθηκε στη Σικελία (734 π.Χ.), άρχισε τη νομισματοκοπία περί το 525 π.Χ., με καθυστέρηση περίπου μιας πενταετίας σε σχέση με τις άλλες πόλεις της περιοχής. Η αυξημένη αμπελοκαλλιέργεια και οινοπαραγωγή ενέπνευσαν εξαρχής τους υπευθύνους των ναξιακών εκδόσεων, αφού οι νομισματικοί εικονογραφικοί τύποι συνδέονται με τον Διόνυσο και τον κύκλο του.
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. Cahn 1940, 112, αρ. 47 και Rutter 1997, 110-113.
Aίγινα
Αργυροί στατήρες, 470/465-445/440 π.Χ.
Οι αιγινητικοί στατήρες, από την αρχή της εμφάνισής τους, περί τα μέσα του 6ου αι. π.Χ., παρουσιάζουν μια ποικιλομορφία και αλλαγή στο σχέδιο του εγκοίλου του οπισθοτύπου. Μετά το 470 π.Χ., όμως, ο οπισθότυπος αποκτά ένα σχετικά συγκεκριμένο σχήμα (skew pattern), το οποίο θα σταθεροποιηθεί μέσα στον 5ο αι. π.Χ.
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. HGC 6, αρ. 435; Milbank 1924, Period III; SNG München 14, αρ. 548-549
Αθήνα
Αργυρά τετράδραχμα, 440-420 π.Χ.
Περί το 515-510 π.Χ., ή κατ' άλλους περί το 508 π.Χ., όταν ο Κλεισθένης έθεσε τις βάσεις για τη δημοκρατική μεταρρύθμιση, οι Αθηναίοι υιοθέτησαν έναν νέο τύπο για τα νομίσματά τους που έμελλε να διατηρηθεί έως το τέλος της αργυρής νομισματοκοπίας τους, τον 1ο αι. π.Χ. Την εποχή αυτή κόπηκαν τα πρώτα τετράδραχμα με την κεφαλή της θεάς Αθηνάς στην εμπρόσθια όψη και το ιερό πτηνό της, τη γλαύκα, στην οπίσθια. Η επιλογή της συγκεκριμένης θεματογραφίας, ο συνδυασμός δηλαδή της θεότητας και του ιερού της συμβόλου στις δύο όψεις του νομίσματος, αποτέλεσε πρότυπο για αρκετές νομισματοκοπίες της κλασικής περιόδου. Από την εποχή αυτή τα αθηναϊκά τετράδραχμα θα αποκαλούνται γλαύκες, ονομασία που απαντά και στις αρχαίες πηγές (Τσαγκάρη 2012).
Για τους τύπους του νομίσματος, βλ. SNG München 14, αρ. 53 και Flament 2007, 71-79, Group II.
Αντίγονος Γονατάς, Μακεδονία
Αργυρό τετράδραχμο, 271/0 π.Χ.
Ο Αντίγονος Γονατάς, γιος του Δημητρίου Πολιορκητού, ανέβηκε στον θρόνο της Μακεδονίας το 277 π.Χ. και, αφού απομάκρυνε τους ανταπαιτητές, συγκρούστηκε έντονα με τον Πτολεμαίο Β' Φιλάδελφο που είχε υποκινήσει την Αθήνα και τη Σπάρτη να στραφούν κατά της Μακεδονίας. Ο Χρεμωνίδειος πόλεμος που ακολούθησε (267-262 π.Χ.) έληξε με τη νίκη του Αντιγόνου. Το 239 π.Χ., σε ηλικία περίπου 90 ετών, ο Αντίγονος Γονατάς πέθανε, αφήνοντας το μακεδονικό στέμμα στον γιο του Δημήτριο Β'. Την εποχή της δυναστείας των αντιγονιδών κυκλοφόρησαν εκδόσεις με νέους και αρκετά εντυπωσιακούς εικονογραφικούς τύπους: τη μακεδονική ασπίδα, που καταλαμβάνει ολόκληρο το πέταλο του νομίσματος με την κεφαλή του Πανός ως επίσημα, και την Αθηνά Αλκίδημο.
Το συγκεκριμένο νόμισμα κόπηκε στο νομισματοκοπείο της Αμφιπόλεως (SNG Alpha Bank Macedonia I, αρ. 989).
Info:
Έως 15/4/18. Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Νεοφύτου Δούκα 4, Κολωνάκι, 210 7228321-3, Δευτ., Τετ., Παρ., Σάβ. 10:00-17:00, Πέμ. 10:00-20:00, Κυρ. 11:00-17:00, εισ.: €5-8
