Για μία μέρα τον χρόνο, ένα χωριό στη νοτιοανατολική Εσθονία γίνεται βασίλειο.
Στο Μικιταμάε, κοντά στα σύνορα με τη Ρωσία, η κοινότητα των Σέτο στήνει κάθε χρόνο ένα συμβολικό βασίλειο μέσα στο χωριό: με «βίζες» αντί για εισιτήρια, δικό του φανταστικό νόμισμα, παραδοσιακές φορεσιές, τραγούδια, χορούς και ακόμη και μια συμβολική στρατιωτική παρέλαση. Είναι γιορτή, αλλά είναι και άμυνα. Ένας τρόπος να μείνει ορατή μια μικρή γλώσσα, μια μνήμη και ένας τρόπος ζωής που κινδυνεύουν να περιοριστούν σε φολκλόρ.
Οι Σέτο ζουν εδώ και αιώνες στην παραμεθόρια περιοχή ανάμεσα στην Εσθονία και τη Ρωσία. Δεν είχαν ποτέ πραγματικό βασίλειο. Η ιδέα της «Ημέρας του Βασιλείου» γεννήθηκε το 1994, μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, όταν η πατρίδα τους κόπηκε πρακτικά στα δύο από τα νέα σύνορα. Οικογένειες, σπίτια, τάφοι και μνήμες βρέθηκαν ξαφνικά σε διαφορετικές πλευρές μιας γραμμής που δεν ήταν πια απλή διοικητική διαίρεση.
Σήμερα, σύμφωνα με την απογραφή της Εσθονίας του 2021, περίπου 25.000 άνθρωποι δηλώνουν ότι μπορούν να μιλήσουν τη γλώσσα των Σέτο. Οι γλωσσολόγοι, όμως, εκτιμούν ότι μόνο λίγες χιλιάδες τη χρησιμοποιούν καθημερινά. Στην ίδια την ιστορική περιοχή της Σετόμαα ζουν λιγότεροι από 3.000 άνθρωποι.
Γι’ αυτό και η γιορτή έχει τόση σημασία. Δεν είναι απλώς μια θεαματική αναπαράσταση για επισκέπτες. Είναι η στιγμή που μια διασκορπισμένη κοινότητα ξαναβρίσκεται στον ίδιο χώρο, φοράει τα ρούχα της, μιλά τη γλώσσα της, τραγουδά, ψηφίζει, αγκαλιάζεται και φτιάχνει για λίγες ώρες μια μικρή σκηνή κυριαρχίας.
Οι γυναίκες των Σέτο ξεχωρίζουν από τις κεντημένες φορεσιές και τα βαριά ασημένια στολίδια τους. Υπάρχει μάλιστα μια τοπική φράση ότι μια γυναίκα Σέτο την ακούς πριν τη δεις, από τον ήχο που κάνουν οι αλυσίδες και τα νομίσματα που κρέμονται πάνω της. Ρούχα που πριν από έναν αιώνα φοριούνταν στην καθημερινή ζωή εμφανίζονται πια κυρίως σε μεγάλες περιστάσεις, κουβαλώντας πληροφορίες για την ηλικία, την οικογενειακή κατάσταση, την κοινωνική θέση και την περίσταση.
Στην καρδιά της ημέρας βρίσκεται και η εκλογή της Ülemsootska, της εκπροσώπου της κοινότητας. Στην παράδοση των Σέτο, ο Πέκο, μυθικός βασιλιάς και θεός της γονιμότητας, δεν εμφανίζεται ο ίδιος στον κόσμο· μιλά μέσα από τον εκλεγμένο αγγελιαφόρο του. Φέτος, τη θέση κέρδισε η Ίνγκριτ Κάλα, δημιουργός παραδοσιακών φορεσιών, με βασική υπόσχεση την προώθηση της κουλτούρας των Σέτο και τη διατήρηση της γλώσσας.
Η γλώσσα των Σέτο θεωρείται επισήμως διάλεκτος της εσθονικής, όμως πολλοί Σέτο τη βλέπουν ως ξεχωριστή γλώσσα, με δική της προφορά, γραμματική και λεξιλόγιο. Στη Σετόμαα λειτουργεί ομάδα νηπιαγωγείου όπου μιλιέται η γλώσσα, κυκλοφορεί εφημερίδα στα Σέτο, ενώ έχουν μεταφραστεί και βιβλία, ανάμεσά τους ο Μικρός Πρίγκιπας του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξιπερί. Όμως η πραγματική της επιβίωση εξακολουθεί να περνά κυρίως από το σπίτι.
Η πιο δυνατή μορφή αυτής της μνήμης είναι το leelo, η πολυφωνική τραγουδιστική παράδοση των Σέτο, που θεωρείται ηλικίας άνω των 1.000 ετών και έχει αναγνωριστεί από την UNESCO ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά. Συνήθως μια γυναίκα ξεκινά τον πρώτο στίχο και η χορωδία μπαίνει στις τελευταίες συλλαβές, μέχρι οι φωνές να ενωθούν. Τα τραγούδια μιλούν για μύθους, δουλειές, τελετουργίες, γιορτές και καθημερινές πράξεις που πέρασαν από γενιά σε γενιά χωρίς να χρειαστούν χαρτί.
Αυτό κάνει την «Ημέρα του Βασιλείου» κάτι περισσότερο από ένα πολύχρωμο φεστιβάλ. Οι Σέτο δεν παριστάνουν ότι έχουν κράτος. Φτιάχνουν για μία μέρα την εικόνα ενός κόσμου που θα ήθελαν να συνεχίσει να υπάρχει: με τη δική του γλώσσα, τους δικούς του ήχους, τα δικά του ρούχα, τους δικούς του νεκρούς, τα δικά του σύνορα μνήμης.
Και ίσως γι’ αυτό το μικρό, προσωρινό βασίλειο συγκινεί. Επειδή δεν ζητά πραγματική εξουσία. Ζητά χρόνο. Μία μέρα τον χρόνο για να θυμηθεί μια κοινότητα τον εαυτό της — και να πείσει τα παιδιά της ότι αυτός ο εαυτός δεν ανήκει μόνο στους παλιούς.
Με στοιχεία από Associated Press, UNESCO, ERR και Visit Setomaa
