Ο Γουίλιαμ Κρίστι δεν έφτασε στη Γαλλία μόνο ως μουσικός.
Έφτασε ως ένας νέος Αμερικανός που δεν ήθελε να πολεμήσει στο Βιετνάμ, ως ένας ομοφυλόφιλος άνδρας που αναζητούσε έναν τόπο όπου θα μπορούσε να ζήσει πιο ελεύθερα, και ως ένας άνθρωπος που είχε ήδη καταλάβει ότι η μουσική ήταν κάτι περισσότερο από επάγγελμα. Ήταν ένας τρόπος να μη νιώθει μόνος.
Στα 81 του, ο ιδρυτής των Les Arts Florissants συνεχίζει να ζει ανάμεσα στις δύο μεγάλες του αγάπες: τη Γαλλία και τη μπαρόκ μουσική. Τους επόμενους μήνες έχει προγραμματισμένες σχεδόν τριάντα συναυλίες, ανάμεσά τους ρεσιτάλ με έργα του Ραμό στους κήπους του σπιτιού που έχει αποκαταστήσει στο Thiré, στη Βαντέ, και μια περιοδεία στις ΗΠΑ και τον Καναδά το φθινόπωρο.
Η μεγάλη τομή της ζωής του έγινε το 1970. Τότε ήταν 26 ετών, δίδασκε μουσική στο Dartmouth College και είχε κριθεί κατάλληλος για στράτευση, μέσα στον πόλεμο του Βιετνάμ. Ήταν ήδη αντίθετος στον πόλεμο, συμμετείχε σε πορείες και διαδηλώσεις, και η δολοφονία τεσσάρων φοιτητών από την Εθνοφρουρά στο Kent State, τον Μάιο εκείνης της χρονιάς, τον σημάδεψε. Έπαιξε όργανο σε επιμνημόσυνη τελετή για τους νεκρούς φοιτητές και κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να μπει στον στρατό και να πολεμήσει στο Βιετνάμ. Ο μικρότερος αδελφός του πήγε. Εκείνος έφυγε.
Η Γαλλία δεν ήταν τυχαία επιλογή. Η οικογένειά του τη λάτρευε ήδη. Ο πατέρας του είχε βρεθεί εκεί ως Αμερικανός στρατιώτης το 1944, τη χρονιά που γεννήθηκε ο Κρίστι, και αυτή η εμπειρία τον είχε σημαδέψει. Ο ίδιος μιλούσε γαλλικά, ενώ η μουσική είχε κάνει τη χώρα ακόμη πιο ισχυρή μέσα του. Ως παιδί, η γιαγιά του τού είχε χαρίσει έναν δίσκο με τις Leçons de ténèbres του Κουπρέν, τον οποίο άκουγε ξανά και ξανά. Αργότερα, στο Χάρβαρντ, ακούγοντας την Hippolyte et Aricie του Ραμό, ένιωσε σχεδόν σε έκσταση.
Η μουσική είχε μπει στη ζωή του από τη μητέρα του, που τον έβαλε στο πιάνο όταν ήταν επτά ετών. Εκείνη είχε αρχίσει σπουδές μουσικής στο Oberlin, στο Οχάιο, αλλά η οικονομική κρίση του 1929 την ανάγκασε να σταματήσει για να βοηθήσει την οικογένειά της. Δεν έκανε την καριέρα που θα μπορούσε, αλλά συνέχισε να διευθύνει την ενοριακή χορωδία και έγινε, όπως λέει ο Κρίστι, η μούσα του. Μέσα από εκείνον ζούσε κάτι από τη ζωή που δεν πρόλαβε να ζήσει η ίδια.
Ο Κρίστι δεν αποφάσισε αμέσως να γίνει μουσικός. Σπούδασε αρχικά ιατρική και βιοχημεία, θέλοντας να νιώσει χρήσιμος, ασφαλής, ότι έχει μια θέση μέσα σε έναν επιστημονικό δρόμο. Ένας καθηγητής του στο Χάρβαρντ, ο Γουάλας Γούντγουορθ, του είπε τελικά αυτό που ο ίδιος απέφευγε: ότι αγαπούσε μόνο ένα πράγμα στη ζωή, τη μουσική, αλλά αντιστεκόταν να το παραδεχτεί. Του ζήτησε να κοιταχτεί στον καθρέφτη και να πει στον εαυτό του: «Είμαι μουσικός».
Ακολούθησαν τα χρόνια στο Γέιλ, δίπλα στον τσεμπαλίστα και καθηγητή Ραλφ Κέρκπατρικ. Ο Κρίστι αναγνωρίζει το μέγεθος του δασκάλου του, αλλά θυμάται και τη βία μιας σχολής που πίστευε ότι ο μαθητής πρέπει να σπάσει για να ξαναφτιαχτεί. Ο Κέρκπατρικ του είχε πει ότι θα τον «καταστρέψει» για να τον αναπλάσει κατ’ εικόνα του. Εκεί ο Κρίστι κατάλαβε και τι δεν ήθελε να γίνει ως δάσκαλος.
Η ομοφυλοφιλία του έπαιξε επίσης ρόλο στη φυγή από τις ΗΠΑ. Είχε μιλήσει στους γονείς του για τους άνδρες που του άρεσαν όταν ήταν 17 ή 18 ετών. Η μητέρα του τού απάντησε, προς έκπληξή του, ότι το είχαν ήδη καταλάβει. Οι γονείς του τον στήριξαν, αλλά η Αμερική των δεκαετιών του 1960 και του 1970 παρέμενε ασφυκτική. Η Γαλλία τού φάνηκε ένας τόπος όπου θα μπορούσε να είναι καλύτερα, στο σώμα και στο μυαλό του.
Στο Παρίσι του 1970, δύο χρόνια μετά τον Μάη του ’68, βρήκε μια πόλη σε καλλιτεχνική έκρηξη. Είχε ήδη στείλει από τις ΗΠΑ μια μαγνητοταινία με τον ίδιο να παίζει τσέμπαλο σε έργα σχεδόν άγνωστων τότε συνθετών, του Nicolas Siret και του Claude Balbastre, στον Charles Duvelle της ORTF. Η ανταπόκριση ήρθε γρήγορα και η πρώτη ηχογράφηση δεν άργησε. Στο Παρίσι τον στήριξαν επίσης η αμερικανική κοινότητα και η μουσικολόγος Geneviève Thibault de Chambure, σημαντική προστάτιδα παλαιών οργάνων και μουσικών.
Το 1979 ίδρυσε τους Les Arts Florissants. Για τον Κρίστι, το σύνολο δεν ήταν απλώς ένα επαγγελματικό σχήμα. Ήταν μια οικογένεια, ένας τρόπος συλλογικής δουλειάς απέναντι στην παλιά λογική του μεγάλου σολίστ και της αυταρχικής διδασκαλίας. Η διεύθυνση, όπως την αντιλαμβάνεται, δεν είναι τρόμος ούτε κυριαρχία. Είναι ακρόαση, διπλωματία, εμπιστοσύνη. Θυμάται μια κίνηση του Λέοναρντ Μπερνστάιν, που έμεινε ακίνητος για ένα λεπτό ακούγοντας την ορχήστρα του να παίζει μόνη της, ως χειρονομία τεράστιας δύναμης.
Στη συνέντευξη, ο Κρίστι ερωτάται και για παλαιότερες κατηγορίες πρώην μελών των Les Arts Florissants ότι υπήρξε σκληρός ή ταπεινωτικός, καθώς και για καταγγελία σεξουαλικής επίθεσης που κατατέθηκε το 2020 και τέθηκε στο αρχείο λόγω παραγραφής. Ο ίδιος αποφεύγει να επανέλθει αναλυτικά στην υπόθεση, τη χαρακτηρίζει οδυνηρή, αρνείται την κατηγορία και αναγνωρίζει ότι μπορεί να είναι δύσκολος και απαιτητικός, επιμένοντας όμως ότι οι πολυετείς συνεργασίες του με πολλούς καλλιτέχνες μιλούν από μόνες τους.
Το έργο του, πάντως, άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ακούγεται το γαλλικό μπαρόκ. Όταν ξεκίνησε, η μουσική του Ραμό, του Λυλί, του Σαρπαντιέ ή του Κουπρέν έμοιαζε για πολλούς παγωμένη, στεγνή, σχεδόν νεκρή κάτω από δύο αιώνες σκόνης. Ο Κρίστι χρειάστηκε να επιμείνει στη γλώσσα, στην άρθρωση, στη σχέση ανάμεσα στους τραγουδιστές και τα όργανα, στην ελευθερία του ρετσιτατίβου και στον αυτοσχεδιασμό. Εκεί όπου κάποιοι ισχυρίζονταν ακόμη ότι τα γαλλικά δεν είναι μουσική γλώσσα, εκείνος είδε ένα ρεπερτόριο εύγλωττο, σαγηνευτικό, ζωντανό.
Η αναβίωση του Atys του Λυλί το 1987 υπήρξε καθοριστική στιγμή, αλλά ο ίδιος δεν θεωρεί ότι η μάχη τελείωσε. Ακόμη και σήμερα, λέει, μεγάλες ορχήστρες μπορούν να περάσουν από τον Μπετόβεν στον Ραμό με τρόπο τρομακτικό, σαν το παλιό ρεπερτόριο να μην ζητά άλλη γλώσσα, άλλο σώμα, άλλη ακρόαση.
Στο σπίτι και στους κήπους του στο Thiré, ο Κρίστι μοιάζει να συνεχίζει την ίδια χειρονομία: να αποκαθιστά, να καλλιεργεί, να δίνει ζωή. Βλέπει σχέση ανάμεσα στην αποκατάσταση ενός παλιού κτιρίου και στην αναβίωση μιας παλιάς μουσικής. Και στα δύο υπάρχει η ιδέα ότι κάτι που θεωρήθηκε παρελθόν μπορεί ακόμη να αναπνεύσει.
Περισσότερο από μισό αιώνα μετά τη φυγή του από τις ΗΠΑ, ο Κρίστι κοιτάζει ξανά τη χώρα του με συναισθήματα που του θυμίζουν το 1970. Έχει ζήσει όλη την ενήλικη ζωή του στη Γαλλία, έχει αποκτήσει τη γαλλική υπηκοότητα, αλλά εξακολουθεί να βλέπει από μακριά την Αμερική με θυμό και αποστροφή. Τότε ήταν ο πόλεμος του Βιετνάμ. Σήμερα, λέει, είναι μια δημοκρατία που κινδυνεύει από ανθρώπους διεφθαρμένους, ανέντιμους και ανάξιους.
Ίσως γι’ αυτό το έργο του Κρίστι δεν είναι ποτέ απλώς ζήτημα ύφους. Είναι ένας τρόπος να μετατρέπεις την εξορία σε τόπο, τη μοναξιά σε σύνολο, και ένα ρεπερτόριο που θεωρήθηκε νεκρό σε κοινή, ζωντανή φωνή.
με στοιχεία από Le Monde
