Παλέρμο, η πόλη των ηρωικών δικαστών
Η μακρά λίστα των Ιταλών δικαστών που δολοφονήθηκαν από τη μαφία στο Παλέρμο.
Pietro Scaglione (1971): Προϊστάμενος της Εισαγγελίας του Παλέρμο. Σκοτώθηκε μαζί με τον οδηγό του Antonino Lo Russo.
Cesare Terranova (1979) : Ανακριτής και πολιτικός. Δολοφονήθηκε με πυροβολισμούς μαζί με τον σωματοφύλακά του Lenin Mancuso, την ώρα που ετοιμαζόταν να αναλάβει τη διεύθυνση του ανακριτικού γραφείου του Παλέρμο.
Gaetano Costa (1980): Προϊστάμενος της Εισαγγελίας του Παλέρμο. Μαχαιρώθηκε μέχρι θανάτου στη Via Cavour αφού είχε υπογράψει μία σειρά ενταλμάτων σύλληψης κατά της εγκληματικής οργάνωσης Spatola.
Rocco Chinnici (1983) : Προϊστάμενος του ανακριτικού γραφείου του Παλέρμο και δημιουργός του πρώτου Pool Αntimafia. Σκοτώθηκε από την έκρηξη παγιδευμένου αυτοκινήτου έξω από το σπίτι του μαζί με τους φρουρούς του Mario Trapassi και Salvatore Bartolotta, και τον θυρωρό της πολυκατοικίας Stefano Li Sacchi.
Giovanni Falcone (1992) : Πρόσωπο-σύμβολο του αγώνα κατά της μαφίας και ιθύνων νους της Μεγάλης Δίκης (Maxi-procès) του Παλέρμο. Δολοφονήθηκε στην επίθεση του Capaci (στον αυτοκινητόδρομο έξω από στο Παλέρμο) από την έκρηξη 500 κιλών TNT μαζί με τη σύζυγό του Francesca Morvillo και τους τρεις φρουρούς του Rocco Dicillo, Antonio Montinaro και Vito Schifani.
Francesca Morvillo (1992) : Σύζυγος του Τζοβάνι Φαλκόνε και δικαστής η ίδια (εφέτης στο Παλέρμο). Έχασε τη ζωή της στο πλευρό του κατά τη βομβιστική επίθεση στο Capaci.
Paolo Borsellino (1992) : Στενός φίλος του Φαλκόνε και στυλοβάτης του Pool Αntimafia. Δολοφονήθηκε μόλις 57 ημέρες μετά τον συνάδελφό του, στην επίθεση της via d'Amelio στο Παλέρμο, από ένα ακόμη παγιδευμένο αυτοκίνητο μαζί με πέντε αστυνομικούς: Agostino Catalano, Walter Cosina, Emanuela Loi, Vincenzo Li Muli και Claudio Traina.
'ΟΜΩΣ! Με την αφοσίωση και τις θυσίες των δικαστών της, η πόλη παρουσιάζει σήμερα ένα τελείως άλλο πρόσωπο, ειρηνικό και ασφαλές, απαλλαγμένο από το καθεστώς τρόμου που επέβαλλαν για δεκαετίες στους κατοίκους της οι μαφιόζικες οργανώσεις.
Ενωμένοι στη ζωή και στο θάνατο, αλλά χωρισμένοι στην ανάμνηση
La Repubblica - 19.04.2017
Ο αδελφός της συζύγου του Φαλκόνε εξηγεί γιατί η οικογένειά του αποχώρησε από το Ίδρυμα (Fondazione Giovanni Falcone e Francesca Morvillo): "Συνέβησαν πάρα πολλά μέχρι τη μέρα που η σορός μεταφέρθηκε στην εκκλησία του San Domenico και χωρίστηκε από την αδελφή μου. Δεν δέχομαι να φανώ ως εκείνος που συντηρεί τη θλιβερή εικόνα δύο οικογενειών που τσακώνονται. Αλλά μια διευκρίνιση ήταν απαραίτητη".
ΠΑΛΕΡΜΟ. Από τότε που η σορός του Τζοβάνι Φαλκόνε, το 2015, μεταφέρθηκε ανάμεσα στις "μεγάλες προσωπικότητες" στο Πάνθεον, εκείνη της Φραντσέσκα Μορβίλλο αναπαύεται στο κοιμητήριο των Ρότολι, σε ένα παρεκκλήσι που είχε επιταχθεί από τον Δήμο για να φιλοξενήσει τις σορούς μεταναστών, ενηλίκων και παιδιών. Πάνω στην απλή πλάκα "Εδώ κείτεται η Φραντσέσκα Μορβίλλο", όποιος περνάει, έκπληκτος, αφήνει ένα λουλούδι. "Ο Τζοβάνι και η Φραντσέσκα ήταν ενωμένοι στη ζωή και στον θάνατο, αλλά δεν υπήρξαν ενωμένοι στην ανάμνηση". Ο εισαγγελέας Αλφρέντο Μορβίλλο, αδελφός της Φραντσέσκα, είναι ένας άνθρωπος και δικαστής χαμηλών τόνων. Αποφεύγει τις συνεντεύξεις και τα φώτα της δημοσιότητας. Όμως, μπροστά στις αντιπαραθέσεις που προκάλεσε η επισημοποίηση της αποχώρησης της οικογένειάς του από το Ίδρυμα Φαλκόνε -η οποία αποδόθηκε στη δυσαρέσκεια για την απόφαση των αδελφών του δολοφονηθέντος δικαστή να επιτρέψουν τη μεταφορά των λειψάνων του στο Πάνθεον- δεν δέχεται να περάσει ως εκείνος "που τροφοδοτεί την καταθλιπτική εικόνα δύο οικογενειών που τσακώνονται". Έτσι, στο τέλος μιας ημέρας που σημαδεύτηκε από τα λόγια της Μαρία Φαλκόνε, η οποία δήλωσε "έκπληκτη και πληγωμένη" για την απόφαση να αφαιρεθεί το όνομα της Φραντσέσκα από το Ίδρυμα ακριβώς τις παραμονές των εορτασμών για την εικοστή πέμπτη επέτειο από τη σφαγή του Καπάτσι, αποφασίζει να μιλήσει.
Dottore Morvillo, γιατί αυτή η καθυστερημένη απόφαση; Τα λείψανα του Τζοβάνι Φαλκόνε έχουν μεταφερθεί στο San Domenico εδώ και δύο χρόνια.
Παρόλο που είχα αποφασίσει να σιωπήσω, συνειδητοποιώ ότι μια διευκρίνιση είναι απαραίτητη. Η οικογένειά μου δεν είχε πρόθεση να πυροδοτήσει μια αντιπαράθεση ούτε να κατηγορήσει κανέναν. Το ζήτημα είναι πολύ απλό. Στη ζωή ο καθένας κάνει τις επιλογές του: το Ίδρυμα έκανε τις επιλογές του, η Μαρία και η Άννα Φαλκόνε έκαναν τις δικές τους. Εγώ και η οικογένειά μου έχουμε το ίδιο ακριβώς δικαίωμα να δούμε αυτές τις επιλογές, να μην συμφωνήσουμε και να πράξουμε αναλόγως, και αυτό δεν μπορεί να μας το αρνηθεί κανείς.
Η πρόθεσή σας να αποχωρήσετε από το Ίδρυμα μετά την παράλειψη της αναφοράς της αδελφής σας στην επέτειο του 2011 είναι γνωστή. Γιατί τώρα αυτή η οριστική ρήξη;
Η συμπερίληψη του ονόματος της Φραντσέσκα, της αδελφής μου, στο Ίδρυμα συνδεόταν με έναν εξαιρετικά αξιέπαινο στόχο: να διασφαλιστεί ότι ο Τζοβάνι και η Φραντσέσκα, ενωμένοι στη ζωή από τα συναισθήματά τους, ενωμένοι στον θάνατο εκείνη την τραγική 23η Μαΐου, θα ήταν ενωμένοι και στην ανάμνηση. Ήταν προφανές ότι το Ίδρυμα ιδρύθηκε για να τιμήσει τη μνήμη του Τζοβάνι Φαλκόνε και όλα όσα είχε κάνει εν ζωή, των οποίων τα ευεργετικά αποτελέσματα εξακολουθούν και σήμερα να είναι παρόντα σε όλη τους τη σημασία στο δικαστικό έργο του αγώνα κατά της μαφίας, και ήταν απολύτως σωστό οι εκδηλώσεις μνήμης να είναι στραμμένες στο να θυμίζουν αυτή τη θεμελιώδη και εξαιρετική δραστηριότητα. Θεωρούνταν ότι οι δύο στόχοι ήταν συμβατοί, ότι μπορούσαν να συνυπάρξουν, αν και προφανώς με τις δέουσες αναλογίες".
Με άλλα λόγια, λέτε ότι στις τόσες εκδηλώσεις του Ιδρύματος το πρόσωπο της αδελφής σας δεν μνημονεύθηκε ποτέ, ενώ το έκαναν πολλοί ιδιωτικοί σύλλογοι και σχολεία και φέτος θα το κάνει η Ένωση Δικαστών και Εισαγγελέων (ANM) του Παλέρμο, και επομένως το Ίδρυμα απέτυχε στον στόχο του.
Ο στόχος ήταν αυτός: να μείνουν ενωμένοι και στην ανάμνηση. Όλα αυτά δεν συνέβησαν με την πάροδο των ετών. Αντίθετα, συνέβησαν πολλά πράγματα, όλα σε πλήρη συνάρτηση με τις "παραλείψεις" του Ιδρύματος, μέχρι που φτάσαμε στη μεταφορά του δρα Φαλκόνε στην εκκλησία του San Domenico, με τον επακόλουθο διαχωρισμό από τη Φραντσέσκα. Αυτό το τελευταίο γεγονός αποτελεί μια οριστική επιβεβαίωση της έλλειψης σταθερής βούλησης, πέρα από τα συνηθισμένα περιστασιακά όμορφα λόγια, να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη δύο ανθρώπων που ήταν πάντα ενωμένοι, στη ζωή, τη στιγμή του θανάτου και στη μνήμη. Κατά συνέπεια, εγώ και η οικογένειά μου δεν βρίσκουμε κανέναν λόγο να διατηρήσουμε το όνομα της Φραντσέσκα στο λογότυπο του Ιδρύματος.
Για τη Μαρία Φαλκόνε η αδελφή σας παραμένει η Φραντσέσκα Φαλκόνε.
Παραμένει αμετάβλητος, προφανώς, ο σεβασμός μας προς την οικογένεια του Τζοβάνι και ο συναισθηματικός μας δεσμός με τον Τζοβάνι.
Υπήρξε διαφοροποίηση (αν όχι ρήξη) μεταξύ του Ιδρύματος Φαλκόνε (Fondazione Falcone) και των φορέων που εκπροσωπούν τη μνήμη του Μπορσελίνο -όπως το Κέντρο Μελετών "Πάολο και Ρίτα Μπορσελίνο" (Centro Studi Paolo e Rita Borsellino) και το κίνημα των "Κόκκινων Ατζέντων (Agende Rosse) του Σαλβατόρε Μπορσελίνο- που πηγάζει από διαφορετικές φιλοσοφίες, στρατηγικές επιλογές και πολιτικές διαφωνίες των οικογενειών των δύο φίλων δικαστών σχετικά με το πώς πρέπει να διεκδικείται η μνήμη τους και η δικαιοσύνη.
Η οικογένεια του Πάολο Μπορσελίνο (και κυρίως ο αδελφός του, Σαλβατόρε) επικεντρώθηκε στην αποκάλυψη της αλήθειας γύρω από τη λεγόμενη Trattativa Stato-Mafia (τη συνδιαλλαγή στελεχών του ιταλικού κράτους με την Κόζα Νόστρα το 1992), η οποία θεωρούν ότι οδήγησε στη δολοφονία του Πάολο. Η στάση τους είναι βαθιά συγκρουσιακή απέναντι στους κρατικούς θεσμούς, τους οποίους κατηγορούν για συγκάλυψη και για την εξαφάνιση της περίφημης κόκκινης ατζέντας του δικαστή.
Το Ίδρυμα Φαλκόνε, υπό την ηγεσία της αδελφής του Μαρία Φαλκόνε, επέλεξε μια πιο θεσμική οδό. Επικεντρώνεται στην εκπαίδευση, τη νομιμότητα και τη συνεργασία με το κράτος, τις κυβερνήσεις και τα σχολεία, αποφεύγοντας τις ευθείες μετωπικές πολιτικές συγκρούσεις.
Η ρήξη έγινε ιδιαίτερα εμφανής στις επετείους των δολοφονιών στο Παλέρμο. Ο Σαλβατόρε Μπορσελίνο έχει ασκήσει έντονη δημόσια κριτική στη Μαρία Φαλκόνε, κατηγορώντας το Ίδρυμα Φαλκόνε ότι μετατρέπει τις επετείους μνήμης (όπως την 23η Μαΐου) σε "φιέστες" και "πασαρέλες πολιτικών", επιτρέποντας σε κυβερνητικά στελέχη να εμφανίζονται ως πολέμιοι της μαφίας, την ίδια ώρα που προωθούν μεταρρυθμίσεις που αποδυναμώνουν τη δικαιοσύνη.
Τα αυθεντικά, θωρακισμένα γραφεία όπου εργάζονταν ο Τζοβάνι Φαλκόνε και ο Πάολο Μπορσελίνο, γνωστά ως Bunkerino" (Μικρό Μουνκέρ), βρίσκονται μέσα στο Δικαστικό Μέγαρο του Παλέρμο. Η διαχείριση αυτού του χώρου, ο οποίος έχει μετατραπεί σε μόνιμο μουσείο μνήμης (Museo Falcone-Borsellino), γίνεται από τη Fondazione Progetto Legalità Onlus, κατόπιν επίσημης ανάθεσης από την Ένωση Ιταλών Δικαστών του Παλέρμο.
Για τη δημιουργία του μουσείου αυτού, υπήρξε καθοριστική η συμβολή του Giovanni Paparcuri. Ο Paparcuri ήταν ο οδηγός του δικαστή Rocco Chinnici και ο μοναδικός επιζών από τη βομβιστική επίθεση του 1983. Στη συνέχεια, έγινε ο στενός συνεργάτης των Φαλκόνε και Μπορσελίνο, ψηφιοποιώντας τις χιλιάδες σελίδες των καταθέσεων για τη Μεγάλη Δίκη. Ήταν αυτός που φρόντισε να συγκεντρωθούν και να τοποθετηθούν στα γραφεία τα προσωπικά τους αντικείμενα, οι γραφομηχανές και τα έγγραφά τους, ακριβώς όπως τα είχαν αφήσει.
Αντίθετα, το Ίδρυμα Φαλκόνε (Fondazione Falcone) διαχειρίζεται έναν εντελώς ξεχωριστό, νέο πολιτιστικό χώρο στο Παλέρμο, το Museo del Presente.
... και πόλη των ηρωικών δημοσιογράφων
Ο Μάριο Φραντσέζε (Mario Francese) υπήρξε ένας θαρραλέος δημοσιογράφος του δικαστικού ρεπορτάζ της εφημερίδας Giornale di Sicilia, ο οποίος δολοφονήθηκε από την Κόζα Νόστρα στο Παλέρμο στις 26 Ιανουαρίου 1979. Αποτέλεσε πρόσωπο-κλειδί στην ιστορία της ιταλικής δημοσιογραφίας: έγινε, μάλιστα, ο πρώτος και μοναδικός ρεπόρτερ που πήρε συνέντευξη από τη Νινέτα Μπαγκαρέλα, τη δασκάλα και αρραβωνιαστικιά (τότε) του Τοτό Ριίνα, και ο πρώτος που αποκάλυψε δημόσια την εγκληματική άνοδο της φατρίας των Corleonesi, καθώς και τα τεράστια οικονομικά συμφέροντα που συνδέονταν με την κατασκευή του φράγματος Γκαρσία. Η συνέντευξη της Μπαγκαρέλα, η οποία ανήκε σε μια παραδοσιακή οικογένεια μαφιόζων από το Κορλεόνε, έδειξε για πρώτη φορά στο κοινό τα εσώτερα της εγκληματικής αυτής οργάνωσης.
Το βράδυ της 26ης Ιανουαρίου 1979, ο Μάριο Φραντσέζε επέστρεφε στο σπίτι του στο Παλέρμο μετά από μια εξαντλητική μέρα στην εφημερίδα. Καθώς πάρκαρε το αυτοκίνητό του στη Viale Campania, ο εκτελεστής της μαφίας (ο Λεολούκα Μπαγκαρέλα, όπως αποδείχθηκε αργότερα, κουνιάδος του Τοτό Ριίνα) τον πλησίασε και τον πυροβόλησε θανάσιμα.
Μετά τον θάνατό του, η υπόθεση μπήκε γρήγορα στο αρχείο. Για σχεδόν δύο δεκαετίες, η δολοφονία του Φραντσέζε έμοιαζε ξεχασμένη από τη δικαιοσύνη.
Όμως, ο μικρότερος γιος του, ο Τζουζέπε Φραντσέζε, ο οποίος ήταν μόλις 12 ετών όταν έχασε τον πατέρα του, αφιέρωσε τη ζωή του στο να βρει την αλήθεια. Έγινε ο ίδιος ερευνητής, συγκέντρωσε όλο το αρχείο των άρθρων του πατέρα του, βρήκε νέα στοιχεία και πίεσε τις αρχές να ανοίξουν ξανά την υπόθεση.
Χάρη στις προσπάθειες του Τζουζέπε, η δίκη ξεκίνησε τελικά το 2001. Η ηγεσία της Κόζα Νόστρα (Τοτό Ριίνα, Μπερνάρντο Προβεντσάνο, Λεολούκα Μπαγκαρέλα κ.ά.) καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για τη δολοφονία. Δυστυχώς, λίγο μετά την έκδοση των πρώτων καταδικαστικών αποφάσεων και έχοντας εκπληρώσει το χρέος του προς τη μνήμη του πατέρα του, ο Τζουζέπε αυτοκτόνησε, λυγίζοντας από το τεράστιο ψυχολογικό βάρος των χρόνων της έρευνας.
Η συντακτική γραμμή και η ιδιοκτησία της εφημερίδας (υπό την οικογένεια Αρντιτσόνε) ήταν εκείνη την εποχή "έτη φωτός" μακριά από τις θαρραλέες καταγγελίες του Φραντσέζε. Ο Φραντσέζε ουσιαστικά επιχειρούσε μόνος του. Ενώ εκείνος αποκάλυπτε τη διείσδυση των Κορλεονέζι στα δημόσια έργα, η διεύθυνση της εφημερίδας τηρούσε μια εξαιρετικά επιφυλακτική και συμβιβαστική στάση, αφήνοντας τον ρεπόρτερ του δικαστικού ρεπορτάζ εντελώς έκθετο και απροστάτευτο απέναντι στις απειλές της μαφίας.
Η στάση της εφημερίδας ήρθε ξανά στο προσκήνιο το 2018, με αφορμή μια τηλεοπτική ταινία/αφιέρωμα του δικτύου Canale 5 για τη ζωή του Μάριο Φραντσέζε. Ο τότε εκδότης της Giornale di Sicilia προσπάθησε δικαστικά να μπλοκάρει την προβολή της ταινίας. Η ιδιοκτησία υποστήριξε ότι η ταινία έπληττε τη φήμη της εφημερίδας, καθώς παρουσίαζε το εχθρικό και απομονωμένο περιβάλλον μέσα στο οποίο εργαζόταν ο Φραντσέζε, καθώς και τις επαφές που φέρεται να είχε η τότε διοίκηση με "κύκλους" της μαφίας.
Σήμερα, η μνήμη και των δύο είναι ζωντανή στην Ιταλία. Κάθε χρόνο, η Ένωση Δικαστικών Συντακτών και το Ίδρυμα Φραντσέζε απονέμουν ένα από τα πιο έγκριτα δημοσιογραφικά βραβεία στην Ιταλία, το Premio Mario e Giuseppe Francese, τιμώντας ρεπόρτερ που κάνουν αποκαλυπτική δημοσιογραφία με κίνδυνο της ζωής τους.
Δείτε ακόμα στο Αλμανάκ:
Giovanni και Francesca, η πρόκληση της αγάπης στα χαρακώματα