Commedia Erudita

Ο Φλωρεντινός Νικολό Mακιαβέλι (1469-1527) έζησε μια ζωή γεμάτη περιπέτειες και ανατροπές, σε μια δύσκολη εποχή για τη χωρισμένη σε κρατίδια Ιταλία. Ισχυρές οικογένειες όπως οι Μέδικοι στη Φλωρεντία, οι Βισκόντι και οι Σφόρτσα στο Μιλάνο, οι Έστε στη Φεράρα, οι Γκονζάγκα στη Μάντουα κ.ά. κυβερνούσαν τις πόλεις τους, συνωμοτούσαν, πολεμούσαν ή συμμαχούσαν μεταξύ τους αλλά και με μεγαλύτερα κράτη όπως η Γαλλία ή η Ισπανία, ανέβαζαν και κατέβαζαν πάπες για περισσότερη δύναμη και πλούτη. Ο Μακιαβέλι από διάφορες υπεύθυνες θέσεις γνώρισε εκ των έσω όλο το φάσμα της πολιτικής πράξης, τα φανερά και τα κρυφά κεφάλαια της άσκησης της εξουσίας, την αναγνώριση αλλά και την πολιτική δίωξη, τη δόξα και το περιθώριο.

Τις εμπειρίες και τις γνώσεις του αποκρυστάλλωσε στον τολμηρό Ηγεμόνα (1513). Πρόκειται για κείμενο που σφραγίζει τη μετάβαση από τη μεσαιωνική πολιτική θεωρία και τα οικεία σχήματα εξουσίας σε μια νεωτερική πολιτική σκέψη που αναγνωρίζει ότι οι αναγκαιότητες της πολιτικής εξουσίας δεν συνάδουν με τις ηθικές επιταγές. Άρα η Εκκλησία δεν μπορεί να ασκεί πολιτική. Προτείνει τη σημασία του σκοπού που αγιάζει τα μέσα, την «οικονομία της βίας» και ανακαλεί ως φάρμακο στα δεινά της εποχής του το πολίτευμα της ρωμαϊκής δημοκρατίας.

Ο Μακιαβέλι φαίνεται πως έγραψε τη λόγια κωμωδία του Μανδραγόρας το 1514-5, λίγο καιρό μετά τον Ηγεμόνα. Αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο πολλοί επιχείρησαν να τη δουν σαν μεταγραφή, με όρους κωμωδίας, του Ηγεμόνα. Κι εδώ ο σκοπός αγιάζει τα μέσα: Ο Καλλίμαχος, πλούσιος τριαντάρης διαβιών στο Παρίσι, φτάνει στην Τοσκάνη με μοναδικό σκοπό να κατακτήσει την πανέμορφη, παντρεμένη και αμέμπτου ηθικής Λουκρητία. Ο Λιγούριος (άνθρωπος για όλες τις δουλειές) στήνει το κόλπο που θα κάνει τον πόθο του πραγματικότητα, ξεγελώντας τον ευήθη σύζυγο. Η Λουκρητία υποκύπτει στο ανήθικο σχέδιο, πιεσμένη από τη μητέρα, το σύζυγο, τον ιερέα της. Στο τέλος άπαντες μένουν ευχαριστημένοι.

Η απάτη είναι αναγκαία ώστε ο ευέλικτος, ικανός ηγεμόνας να πετύχει τους σκοπούς του. Το ίδιο ισχύει και στην κλίμακα των προσωπικών σχέσεων μοιάζει να υποστηρίζει ο Μακιαβέλι με τον Μανδραγόρα του, στον οποίο κατά τ' άλλα ακολουθεί, με ευδιάκριτη τη γνώση των κανόνων της ρητορικής στους διαλόγους, τη δομή και τη δραματουργική πρόοδο (έκθεση, περιπλοκή, λύση) που απαιτεί το είδος της Commedia Erudita.

Το να γνωρίζουμε το πνευματικό περιβάλλον από το οποίο προέκυψε ένα θεατρικό έργο δεν είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την πρόσληψη μιας σύγχρονης παράστασής του - πλην όμως φωτίζει αλλιώς την υπόθεση, δίνει άλλο ενδιαφέρον στην «επιχείρηση διαφθοράς μιας παντρεμένης». Η παράσταση που σκηνοθέτησε ο Παντελής Δεντάκης, με τη βοήθεια της Σταυρούλας Σιάμου, στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, κινείται από την ίδια ερευνητική διάθεση που χαρακτήριζε το προπέρσινο Μακμπέθ για τρεις άνδρες ηθοποιούς στο Δώμα του ίδιου θεάτρου. Πώς μπορεί ένα έργο του κλασικού ρεπερτορίου να ερμηνευθεί από νέους ηθοποιούς και να «μιλήσει» στο κοινό της εποχής του «everything goes»; Στον Μακμπέθ η φιλοδοξία παραήταν μεγάλη ως προς τα μέσα της παράστασης. Τώρα, βοηθούντος και του γενναιόδωρου κωμικού είδους, οι ηθοποιοί μπόρεσαν να στήσουν μια εύφορη παράσταση. Σχεδόν χωρίς σκηνικό (μια σκάλα, τρεις πόρτες, μία καταπακτή και τα φώτα ήταν αρκετά), αφαιρώντας δύο πρόσωπα που δεν ήταν αναγκαία για την εξέλιξη της δράσης, με ρυθμό και γρηγοράδα στη ροή της σκηνικής πράξης, με ευρηματικότητα και χιούμορ στην έναρξη και στην αλλαγή των σκηνών, με τον μοντέρνο ήχο του Σταύρου Γασπαράτου στα τραγούδια που χωρίζουν τις πέντε πράξεις και πέντε καλούς ηθοποιούς, το παλιό κείμενο λειτούργησε θαυμάσια (χάρη και στη μεταφραστική συμβολή της Τζένης Μαστοράκη). Βέβαια, αυτός που θα υποστήριζε ότι η λόγια κωμωδία του Μακιαβέλι αντιμετωπίστηκε ως αυτοσχεδιαστική θα είχε δίκιο. Αλλά ποιος νοιάζεται; Χαρείτε τον Ευθύμιο Παπαδημητρίου, τον Παναγιώτη Λάρκου, τον Γιώργο Γάλλο, την Κατερίνα Λυπηρίδου και τον Παντελή Δεντάκη σε μια από τις πιο δροσερές και ευχάριστες παραστάσεις της σεζόν.

Θέατρο Νέου Κόσμου, Αντισθένους 7 και Θαρύπου, 210 9212900.