Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met

Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Μάσκα, τέλη 18ου - αρχές 19ου αιώνα, Γαλλία. Επίχρυσος χαλκός
0

Πολύ πριν γίνει πολυπόθητο status symbol ως έμβλημα του οίκου Versace, η Μέδουσα υπήρξε μία από τις τρομακτικότερες γυναικείες φιγούρες στην μυθολογία.

Με φίδια αντί για βοστρύχους και βλέμμα που πάγωνε κυριολεκτικά όσους την κοιτούσαν, ενσάρκωνε διαχρονικά τη femme fatale, όπως επιθυμεί να αναδείξει και η πρώτη έκθεση που είναι αφιερωμένη στις πολλαπλές ερμηνείες που τις έχουν δώσει οι καλλιτέχνες από την αρχαϊκή περίοδο μέχρι και σήμερα.

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία η Μέδουσα ήταν κόρη του Φόρκυ ή Φορκέα και της Κητούς, θνητή αδελφή των άλλων δύο Γοργόνων, της Σθενούς και της Ευρυάλης. Η μορφή και η ιστορία της αποτέλεσε αγαπημένο θέμα των ζωγράφων, γλυπτών και άλλων καλλιτεχνών που επέλεγαν να την απεικονίζουν με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους.

Αυτές οι αλλαγές στην αναπαράσταση της Μέδουσας αποτυπώνονται υποδειγματικά στα 60 έργα τέχνης που επέλεξε η Κική Καρόγλου, επιμελήτρια της έκθεσης του Metropolitan Museum of Art με τίτλο «Dangerous Beauty: Medusa in Classical Art» (Επικίνδυνη Ομορφιά: η Μέδουσα στην Κλασική Τέχνη). 

Η Μέδουσα ήταν ένα πλάσμα της θάλασσας που παρουσιαζόταν όπως και άλλα μυθικά τέρατα (η Σφίγγα, οι Σειρήνες, η Σκύλλα και η Χάρυβδη) ως μισή γυναίκα και μισή τέρας. Στις πρώιμες απεικονίσεις την βλέπουμε με υπερμέγεθες κεφάλι, χαυλιόδοντες, γενειάδα και φίδια αντί για μαλλιά.

Πως όμως έφτασε ένα μυθικό τέρας να αναφέρεται ως επικίνδυνη ομορφιά; 

Τα έργα της συλλογής του Met παρουσιάζουν με γλαφυρό τρόπο την ωραιοποίηση της τρομακτικής φιγούρας όπως αυτή εξελίχθηκε και εκφράστηκε, αρχικά χάρη στην εξιδανίκευση της ανθρώπινης μορφής στην αρχαιοελληνική κλασική τέχνη, και στην συνέχεια στις παραστατικές και διακοσμητικές τέχνες της ρωμαϊκής, ελληνιστικής και εν γένει της δυτικής τέχνης μέχρι και πρόσφατα.

Η Μέδουσα ήταν ένα πλάσμα της θάλασσας που παρουσιαζόταν όπως και άλλα μυθικά τέρατα (η Σφίγγα, οι Σειρήνες, η Σκύλλα και η Χάρυβδη) ως μισή γυναίκα και μισή τέρας. Στις πρώιμες απεικονίσεις την βλέπουμε με υπερμέγεθες κεφάλι, χαυλιόδοντες, γενειάδα και φίδια αντί για μαλλιά.

Αυτή η άσχημη εκδοχή της δεν διήρκεσε όμως για πάντα και ήδη από τον 5ο π.Χ. αιώνα, στο πλαίσιο της εξύμνησης του ιδανικού στην κλασική τέχνη, η Μέδουσα εξωραΐζεται: τα χαρακτηριστικά του προσώπου γίνονται αισθητά πιο λεπτά και συμμετρικά, τα υπερμεγέθη και τρομακτικά δόντια εξαφανίζονται, η γκριμάτσα με τα φουσκωμένα μάγουλα που βγάζει έξω την γλώσσα εξαλείφεται, ενώ ο αριθμός των φιδιών στα μαλλιά της μειώνεται αισθητά.

Σταδιακά η φρικτή φιγούρα που επινοήθηκε ώστε να αποτελεί σύμβολο αποτροπής, δηλαδή να λειτουργεί ως «κακό» που διώχνει το κακό, σαν το «μάτι» που πολλοί φοράνε σήμερα προκειμένου να διώχνει το κακό μάτι, αντικαθίσταται από μια εύμορφη γυναίκα.

Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Χάλκινο διακοσμητικό ρυμού άμαξας, χαλκός, άργυρος και ορείχαλκος, Ρώμη, 1ος - 2ος αι. μ.Χ.

Δεν είναι όμως μόνο στη τέχνη που η Μέδουσα αλλάζει μορφή. Όλοι γνωρίζουμε τον μύθο του Περσέα, όπου η θνητή Γοργόνα δεν είναι παρά το τέρας που πρέπει να σφαγιαστεί για να νικήσει ο ήρωας τους εχθρούς του, αλλά υπάρχει και μια μεταγενέστερη εκδοχή από τον Ρωμαίο ποιητή Οβίδιο, σύμφωνα με την οποία η Μέδουσα ήταν μια πανέμορφη κόρη και ιέρεια της Αθηνάς που γοήτευσε τον Ποσειδώνα.

Όπως συμβαίνει πάντα σε αυτές τις ιστορίες, ο θεός -φυσικά- δεν μπορούσε να συγκρατήσει το πάθος του και συνευρέθηκε μαζί της μέσα στον ναό της Αθηνάς μεταμορφωμένος σε άλογο.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να γίνει η Αθηνά έξαλλη για την προσβολή προς το πρόσωπο της (άλλοι λένε πως ζήλευε και την ομορφιά της), κι αφού δεν μπορούσε να τα βάλει με τον αδελφό της ξέσπασε στην άτυχη Μέδουσα μεταμορφώνοντας την σε απεχθές τέρας. 

Όσο δραστικές κι αν ήταν οι αλλαγές στην εμφάνισή της ανά τους αιώνες κι όποια κι αν είναι η ιστορία που κρύβεται πίσω αυτήν, η Μέδουσα παραμένει πάντα άμεσα αναγνωρίσιμη χάρη σε ένα εντυπωσιακό χαρακτηριστικό: κοιτάζει πάντοτε ευθεία μπροστά της. 

Στην αρχαία ελληνική τέχνη είναι σπάνιο μια μορφή να κοιτάζει απευθείας προς τον θεατή, όμως στη συντριπτική πλειοψηφία των αναπαραστάσεων της Μέδουσας το βλέμμα της καρφώνεται στο δικό μας. 

Το εικαστικό στοιχείο που αποτελείται από την κεφαλή και το πρόσωπο της Μέδουσας ονομάζεται Γοργόνειο και χρησιμοποιούνταν συχνά ως διακοσμητικό μοτίβο στην αρχιτεκτονική, σε κεραμικά αγγεία και στην μεταλλοτεχνία.

Οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι τοποθετούσαν γοργόνεια ως σύμβολα αποτροπής σε οικίες, κρήνες, ναούς, αλλά και ζωγραφισμένα μέσα σε ποτήρια και πιάτα ως έκπληξη στους συνδαιτυμόνες που με την τελευταία γουλιά και μπουκιά βρίσκονταν πρόσωπο με πρόσωπο με την Μέδουσα.  

Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Πήλινη μελανόμορφη βάση του αγγειοπλάστη Εργοτίμου και του ζωγράφου Κλειτία, αρχαϊκή περίοδος, 570 π.Χ. Αττική

Οι στρατιώτες κοσμούσαν με γοργόνεια τις ασπίδες και τους θώρακες των πανοπλιών τους προκειμένου να τους προστατεύει στην μάχη, όπως έσωσε και τον Περσέα το κομμένο κεφάλι της που μετέτρεπε σε πέτρα όσους το κοιτούσαν ακόμα και μετά θάνατον.

Αναφορές στη χρήση του Γοργόνειου ως κεντρικού διακοσμητικού ασπίδας βρίσκουμε στην Ιλιάδα του Ομήρου, στην περιγραφή της ασπίδας του Ηρακλή από τον Ησίοδο, αλλά συχνότερα αποτελεί το κεντρικό μοτίβο της αιγίδας της Αθηνάς στις απεικονίσεις της θεάς σε αγγεία και γλυπτά.

Σήμερα η Μέδουσα, με τα φιδίσια μαλλιά και το βλέμμα που πετρώνει, παραμένει μια αλληγορική φιγούρα μοιραίας ομορφιάς και μια εύκολη επιλογή προς παρομοίωση των γυναικών που έχουν ισχύ αλλά θεωρούνται μισητές.

Παρ' ότι η εμφάνιση της αλλάζει δραστικά και από γκροτέσκα φιγούρα με αμφίβολο φύλο, εξελίσσεται σε μια όμορφη γυναίκα, κατά βάθος πάντα αποτελεί μια καταραμένη μορφή, είναι η «άλλη» που πρέπει να ηττηθεί. Μια φονική και απόκοσμη ξένη που ταυτόχρονα είναι πανταχού παρούσα και διαθέτει μια αδιαμφισβήτητη δύναμη που μαγνητίζει εκτός από τους κοινούς θνητούς και τους καλλιτέχνες. 

Η έκθεση «Dangerous Beauty: Medusa in Classical Art» παρουσιάζεται στο The Metropolitan Museum of Art της Νέας Υόρκης και θα διαρκέσει ως τις 6 Ιανουαρίου 2019.

Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Πήλινη πελίκη που αποδίδεται στον Πολύγνωτο, 450–440 π.Χ.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Εγχάρακτο από καρνεόλιο, 3ος - 1ος αιώνας π.Χ.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Κεφαλή Μέδουσας, κάμεο του Μπενεντέττο Πιστρούτσι, 1840-1850. Ερυθρός ίασπις με χρυσό δέσιμο και λευκό σμάλτο.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Χάλκινη περικνημίδα για αριστερό πόδι με κεφάλι Μέδουσας, Ελλάδα 4ος αι. π.Χ.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Η Αμαρτία (Γυναίκα με Κόκκινα Μαλλιά και Πράσινα Μάτια), Έντβαρντ Μουνχ, 1902. Λιθογραφία σε κίτρινο, κόκκινο και πράσινο.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Μέδουσα, 1860-1870, όνυχας.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Κύπελλο μελανόμορφο αρχαϊκής περιόδου, 565-550 π.Χ. Ελλάδα
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Κεφαλή Μέδουσας, στούντιο Αντόνιο Κανόβα, 1806–7, Ρώμη. Γύψινο πρόπλασμα με μεταλλική ράβδο
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Ιππέας και άλογο, πρώιμη ελληνιστική περίοδος (αρχές 3ου αιώνα π.Χ.), Κύπρος.Τερακόττα
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Κύλιξ μελανόμορφη που αποδίδεται στον ζωγράφο Γ, αρχαϊκή περίοδος, Αττική, 575 π.Χ.Ύψος 13 εκ.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Πήλινη ερυθρόμορφη λήκυθος που αποδίδεται στον Τιθωνό, κλασική περίοδος, 480 π.Χ. Αττική.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Δίωτο πήλινο αγγείο, πρώιμη ελληνιστική περίοδος 4ος - 3ος αιώνας π.Χ. Απουλία.
Η σκοτεινή γοητεία της Μέδουσας κατακτά το Met Facebook Twitter
Χρυσό μενταγιόν με μορφή γοργόνειου, κλασική περίοδος, Κύπρος, 450 π.Χ. Χρυσός και άργυρος,
Εικαστικά
0

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Η Μαντάμ ντε Πομπαντούρ δεν ήταν μόνο η ερωμένη του βασιλιά

Εικαστικά / Η Μαντάμ ντε Πομπαντούρ δεν ήταν μόνο η ερωμένη του βασιλιά

Μια γυναίκα με εξουσία στην Αυλή των Βερσαλλιών, η οποία ήταν υπέρ των μεταρρυθμίσεων και του «φιλοσοφικού» κόμματος που υποστήριζε τον Διαφωτισμό, υπήρξε καλλιτέχνιδα και προστάτιδα των τεχνών. Ήταν όμως και λαομίσητη.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
Ο ζωηρόχρωμος, μυστηριώδης, πνευματικός κήπος της Ιωάννας Λημνιού

Εικαστικά / Η Ιωάννα Λημνιού μεταμορφώνει την γκαλερί The Breeder σε ιδεώδη κήπο

Στην πρώτη της ατομική έκθεση της που συζητιέται, μέσα από την πυκνή βλάστηση των έργων της αχνοφαίνεται και μια ελπίδα ότι αξίζουμε μια καλύτερη πραγματικότητα από αυτή που ζούμε στις ασφυκτικά φτιαγμένες πόλεις.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ
«Για τους αγρότες δεν έχει προτεραιότητα η “οικολογική ευαισθησία” της πόλης, αλλά η πραγματικότητά τους»

Εικαστικά / «Για τους αγρότες δεν έχει προτεραιότητα η “οικολογική ευαισθησία” της πόλης, αλλά η πραγματικότητά τους»

Ανάμεσα σε εκατοντάδες έργα που υπαγορεύονται από τα «επείγοντα» της εποχής, το «Ξηρόμερο», η ελληνική συμμετοχή στην 60ή Μπιενάλε της Βενετίας, εστιάζει στην εντοπιότητα και λειτουργεί ως φόρος τιμής στα πανηγύρια της επαρχίας.
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΔΙΑΚΟΣΑΒΒΑΣ
Η Βενετία γιορτάζει τη εικονογραφία και τον συμβολισμό του στήθους

Εικαστικά / Μια μεγάλη εικαστική έκθεση αφιερωμένη στο γυναικείο στήθος

Στη Βενετία και στο Palazzo Franchetti μια έκθεση αφηγείται την «περιπέτεια» ενός σημείου της γυναικείας ανατομίας που έχει κατανοηθεί και αναπαρασταθεί στην τέχνη, τη διαφήμιση, τη μόδα, σε όλους τους πολιτισμούς και τις παραδόσεις με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.
NEWSROOM
Το λεπτεπίλεπτο έργο του Στρατή Ταυλαρίδη που το κατέστρεψε μια γάτα στη Σμύρνη 

Εικαστικά / Το λεπτεπίλεπτο έργο του Στρατή Ταυλαρίδη που το κατέστρεψε μια γάτα στη Σμύρνη 

Ο νεαρός εικαστικός εκπροσώπησε την Ελλάδα στη Μεσογειακή Μπιενάλε της Σμύρνης με ένα έργο για την ιστορία ενός παιδιού που έχει υποστεί ενδοοικογενειακή κακοποίηση, το οποίο καταστράφηκε από μια γάτα. Και δεν βρέθηκε κανείς να τη σταματήσει! 
M. HULOT
Έντεκα μουσικοσυνθέτες μάς καλούν να τους ξανα-ανακαλύψουμε

Εικαστικά / Έντεκα μουσικοσυνθέτες μάς καλούν να τους ξανα-ανακαλύψουμε

"Νομίζω ήρθε η ώρα ν' ακούσουμε..." - Το Ινστιτούτο Ελληνικής Μουσικής Κληρονομιάς, σε συνεργασία με το Μουσείο Μπενάκη, επιχειρεί μια πρωτότυπη μουσειακή παρέμβαση στη μόνιμη έκθεση της Πινακοθήκης Γκίκα.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
ΘΗΤΕΙΑ: Μια σημαντική έκθεση στη μνήμη του Στέλιου Φαϊτάκη

Εικαστικά / Επτά σύγχρονοι εικαστικοί εκθέτουν στη μνήμη του Στέλιου Φαϊτάκη

Η «συνάντηση» επτά σύγχρονων Ελλήνων εικαστικών δημιουργών της γενιάς του ζωγράφου –κάποιοι είναι και προσωπικοί του φίλοι– στην γκαλερί Roma, με σκοπό την ανάδειξη μιας σειράς κοινών καταβολών.
ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
CHECK Αυτές τις μέρες, ενώ χορεύουμε στην Cantina Social στο απέναντι δωμάτιο στέκεται ένα πολύχρωμο κουνέλι

Εικαστικά / Στην Cantina Social συχνάζει ένα πολύχρωμο, «αντικοινωνικό» κουνέλι

Σε ένα διαχρονικά εναλλακτικό στέκι της Αθήνας, που έχει γράψει ιστορία με τα πάρτι και τα ξενύχτια του, επαναλειτουργεί πια ένα safe-house στο οποίο καλλιτέχνες θα μπορούν να μοιραστούν τις πιο σκοτεινές στιγμές τους, τις πιο προσωπικές τους εμπειρίες.
ΖΩΗ ΠΑΡΑΣΙΔΗ
Πρόσωπο με πρόσωπο: Μια έκθεση για τη μαγεία και τα μυστικά των Φαγιούμ

Πολιτισμός / Τα πιο καθηλωτικά πορτρέτα στην Ιστορία της Τέχνης: Μια έκθεση για τη μαγεία και τα μυστικά των Φαγιούμ

Τριάντα οκτώ μουμιοποιημένα σώματα με προσωπογραφίες στη θέση της κεφαλής που βρέθηκαν σε αρχαιολογικές ανασκαφές σε όλο τον κόσμο παρουσιάζονται σε μια μεγάλη έκθεση στο Άμστερνταμ.
NEWSROOM
Εκθέσεις εικαστικών: Απρίλιος 2024.

Εικαστικά / Ένα εικαστικός Απρίλιος γεμάτος με ενδιαφέρουσες εκθέσεις

Μία έκθεση στη μνήμη του Στέλιου Φαϊτάκη και άλλη μία με αφετηρία το «Θυμήσου, Σώμα...» του Κ. Π. Καβάφη, «Αναδυόμενες Αφροδίτες», «Διάφανοι κήποι» και άλλες 25 προτάσεις που καλύπτουν ένα ευρύ καλλιτεχνικό φάσμα.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΡΙΔΗΣ
Σωκράτης Σωκράτους

Εικαστικά / Σωκράτης Σωκράτους: «Δεν έχω αίσθηση του φόβου, δεν καταλαβαίνω Χριστό άμα είναι να κάνω κάτι»

Μετακόμισε στην Αθήνα των '90s και δεν θέλησε να μείνει πουθενά αλλού, έβαλε τα κλάματα την πρώτη φορά που είδε από κοντά έργο του Τσαρούχη. Έχει σκηνογραφήσει πολύ για το ντόπιο θέατρο του οποίου δεν ήταν φαν κάποτε, έχει εκπροσωπήσει την Κύπρο στη Μπιενάλε της Βενετίας. Βρίσκεται στη μόνιμη συλλογή του Πομπιντού, συμφώνησε να συνεργαστεί με την Hermès για έναν χρόνο και το έκανε για δεκαπέντε. Κι είναι ο Αθηναίος της εβδομάδας.
M. HULOT
Η Μαρία Λιναρδάκη πλάθει στον πηλό αναμνήσεις και φωτεινά όνειρα

Εικαστικά / Η Μαρία Λιναρδάκη πλάθει με πηλό αναμνήσεις και φωτεινά όνειρα

Η συμβολαιογράφος, η οποία πριν από δεκαπέντε χρόνια αποφάσισε να ακολουθήσει το δικό της δημιουργικό ταξίδι, αποκωδικοποιεί την αγάπη της για τη φύση ως έμπνευση για τη διακόσμηση των κεραμικών της και μας μεταφέρει σε έναν φανταστικό κήπο χρωμάτων και αναμνήσεων.
ΑΡΓΥΡΩ ΜΠΟΖΩΝΗ