Από τους πιο πολυδιαφημισμένους θεσμούς στην Ελλάδα, με χιλιάδες θιασώτες και ελάχιστους, αλλά λίαν καχύποπτους εχθρούς, το Future Library, αυτό το παρακλάδι του Κέντρου Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος που βάλθηκε να αναζωογονήσει το παραμελημένο τοπίο των δημόσιων και δημοτικών βιβλιοθηκών, κοντεύει να συμπληρώσει πέντε χρόνια ζωής. Τι κατάφερε και πού τα βρήκε σκούρα; Τι προίκα παρέδωσε στην Εθνική Βιβλιοθήκη, μαζί με τη σκυτάλη για τη διοργάνωση φιλαναγνωστικών εκστρατειών; Πώς θα κινηθεί από δω και πέρα; Και πόσο ανθεκτικά μπορεί να είναι τα μηνύματα αισιοδοξίας που καλλιέργησε –περί δημιουργικότητας, εθελοντισμού και καινοτομίας– σε μια κοινωνία τσακισμένη οικονομικά;
Είχα το άγχος να καμφθούν οι αντιστάσεις όσων στελέχωναν τις βιβλιοθήκες, αλλά, όπως διαπίστωσα, οι δήμαρχοι είναι το πρόβλημα. Εκεί κι αν χρειάζεται δουλειά! Πολλοί δεν έχουν ιδέα για το τι επιτελεί μια βιβλιοθήκη, τι μπορεί να δώσει στην τοπική κοινωνία. Πώς περιμένουμε να τις στηρίξουν; Όμως, εμένα δεν με πειράζει που δεν δίνουν λεφτά, με πειράζει που αγνοούν περί τίνος πρόκειται...
Να μερικά από τα θέματα που ήθελα να συζητήσουμε με τον επικεφαλής του Future Library, Δημήτρη Πρωτοψάλτου, λίγο πριν ξεκινήσει στη Θεσσαλονίκη το 3ο Future Library Unconference. Το φετινό «αντισυνέδριο» επενδύει τα μέγιστα στη συνεργατική δράση, ομνύει και πάλι στην εξωστρέφεια των βιβλιοθηκών και, μέσω ενός νέου προγράμματος, χρηματοδοτούμενου από το Ίδρυμα Γκέιτς, στρέφει το βλέμμα του στη δικτύωση των βιβλιοθηκών μας με εκείνες των βαλκανικών χωρών. Τη δε έναρξη των εργασιών του δεν θα κηρύξει κάποιος διάσημος ειδήμων, κάποιος σεβάσμιος γκουρού, αλλά δύο παιδιά από τη Βέροια, που χάρη στις ψηφιακές υποδομές της τοπικής βιβλιοθήκης έφτιαξαν το δικό τους μουσικό γκρουπ. «Πρέπει να δούμε ζωντανά εκείνους που επωφελήθηκαν από τη δουλειά μας» λέει ο Πρωτοψάλτου. «Πρόκειται για υποδομές που τους προσφέρθηκαν δωρεάν, όπως προσφέρονται στους χρήστες κάθε βιβλιοθήκης που εξοπλίσαμε με media lab. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι αντίκτυπο είχε αυτό το πείραμα στη νεολαία, πόσοι έφηβοι και φοιτητές το αξιοποίησαν, φέρνοντας μαζί και τους φίλους τους. Ειδικά στη Βέροια, είναι απίστευτο πώς ανθίζει αυτό το λουλούδι. Το περιβάλλον στον όροφο όπου λειτουργεί το media lab έχει μεταμορφωθεί!».
Γέννημα-θρέμμα της Βέροιας και ο ίδιος, όπως άλλωστε και ο μέντοράς του Γιάννης Τροχόπουλος, ο σαραντάχρονος διευθυντής του Future Library σκάει από υπερηφάνεια για τη βιβλιοθήκη της γενέτειράς του. Όπως μου είχε εξομολογηθεί παλιότερα, μικρός αρνιόταν να την επισκεφθεί, έπρεπε να τον σύρουν οι γονείς του με το ζόρι. Στην πορεία, εντούτοις, όσο σπούδαζε Πληροφορική στο Μάντσεστερ και όσο προχωρούσε το διδακτορικό του στη Γενεύη, τα καλοκαίρια εργαζόταν εθελοντικά για την τεχνολογική της ανάπτυξη και κυνηγούσε ευρωπαϊκά προγράμματα για λογαριασμό της. Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα από τη βιβλιοθήκη της Βέροιας, τη βραβευμένη από το Ίδρυμα Γκέιτς με ένα εκατομμύριο δολάρια για τα ψηφιακά της επιτεύγματα, ξεπήδησε και η ιδέα του Future Library.
«Την αφορμή έδωσε η ανέγερση της νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης και πρωταρχικός μας στόχος», λέει ο Πρωτοψάλτου, «ήταν να δημιουργήσουμε ένα δίκτυο βιβλιοθηκών σε όλη την Ελλάδα, μέσα από τις δράσεις του οποίου θα αναθερμαινόταν το ενδιαφέρον της κοινωνίας για τον θεσμό των βιβλιοθηκών. Αυτό το πετύχαμε. Από το 2011 ως το 2014, όσα προβλέπονταν στο πλάνο –επιμορφωτικά σεμινάρια, καμπάνιες προώθησης της ανάγνωσης, ανακαινίσεις βιβλιοθηκών, δωρεές βιβλίων, ψηφιακά εργαστήρια– έγιναν. Μέσα στην κρίση άρχισε ο κόσμος να μπαίνει στις βιβλιοθήκες και αυτό, κουτσά-στραβά, συνεχίζεται και χωρίς εμάς. Επαναλαμβάνω, όμως, κουτσά-στραβά. Εάν το πρόγραμμα ξεκινούσε σήμερα, με την εμπειρία που έχω αποκτήσει τα προηγούμενα χρόνια, θα έδινα μεγαλύτερη έμφαση στις επαφές μου με την τοπική αυτοδιοίκηση. Είχα το άγχος να καμφθούν οι αντιστάσεις όσων στελέχωναν τις βιβλιοθήκες, αλλά, όπως διαπίστωσα, οι δήμαρχοι είναι το πρόβλημα. Εκεί κι αν χρειάζεται δουλειά! Πολλοί δεν έχουν ιδέα για το τι επιτελεί μια βιβλιοθήκη, τι μπορεί να δώσει στην τοπική κοινωνία. Πώς περιμένουμε να τις στηρίξουν; Όμως, εμένα δεν με πειράζει που δεν δίνουν λεφτά, με πειράζει που αγνοούν περί τίνος πρόκειται...».
Η πιο αυστηρή κριτική που έχει δεχτεί το Future Library ως τώρα έρχεται από τα αριστερά και συνοψίζεται στο ότι προωθεί την ιδέα μιας βιβλιοθήκης προσανατολισμένης κυρίως προς τις νέες τεχνολογίες, μιας βιβλιοθήκης που παραπέμπει σε εντευκτήριο ή παιχνιδότοπο και όπου ο ανθρωπιστικός ρόλος της ανάγνωσης βιβλίων, αν δεν εξανεμίζεται έναντι της διασκέδασης, σίγουρα υποχωρεί. «Τι να κάνουμε;» λέει ο Πρωτοψάλτου. «Άλλοι αντιδρούν, άλλοι ενθουσιάζονται. Με όλους θα ζήσουμε... Ο ρόλος που επιτελούν οι βιβλιοθήκες αποτελεί διεθνές θέμα συζήτησης κι εκείνο στο οποίο όλοι συμφωνούν είναι ότι πρέπει να προσαρμόζονται σε όσα συμβαίνουν στην κοινωνία, είτε μιλάμε για την οικονομική κρίση και την ανεργία είτε για τις αλλαγές στην τεχνολογία είτε για τις μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών. Οι μεγάλες βιβλιοθήκες, όπως η British Library ή η δημόσια της Νέας Υόρκης, από το μέγεθός τους και μόνο μπορούν να συντηρηθούν. Οι μικρές, όμως, αντιμετωπίζουν πράγματι πρόβλημα επιβίωσης και για να το αντιμετωπίσουν, πρέπει να αφουγκράζονται τις ανάγκες του κόσμου και να καλύπτουν όσο περισσότερες μπορούν. Ξέρετε ότι το τελευταίο διάστημα, στις βιβλιοθήκες της Λέρου, των Λειψών, της Βέροιας, της Θέρμης και της Αταλάντης, χωρίς καμιά δική μας ανάμειξη, πάρθηκαν πρωτοβουλίες για τη στήριξη των προσφύγων; Έγιναν έρανοι, συγκεντρώθηκαν χρήματα και ρούχα, ενημερώθηκαν οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, δόθηκε στους πρόσφυγες πρόσβαση στο Ίντερνετ και όλα αυτά χωρίς οδηγίες από πάνω, χωρίς να αναρωτηθεί κανείς αν είναι δράσεις που συνάδουν ή όχι με τον ρόλο των βιβλιοθηκών».
Το πώς μπορούν να βελτιωθούν οι υπηρεσίες προς τους πρόσφυγες είναι ένα από τα πολλά θέματα που θα συζητηθούν στη συνάντηση της Θεσσαλονίκης. Στο «αντισυνέδριο» παίρνουν μέρος εκπρόσωποι από δεκαεπτά χώρες και ανάμεσα στους ομιλητές περιλαμβάνονται ο Φίλιππος Τσιμπόγλου από την Εθνική Βιβλιοθήκη, οι διευθυντές των βιβλιοθηκών της Κολωνίας και του Ώρχους, ένας βιβλιοθηκονόμος ειδικευμένος στα ψηφιακά μέσα για εφήβους από την Carnegie του Πίτσμπουργκ, καθώς και η επικεφαλής των υπηρεσιών για βιβλιοθήκες της καταλανικής κυβέρνησης. Οι συμμετέχοντες, βιβλιοθηκονόμοι κατά κανόνα, ξεπερνούν τους τριακόσιους και, όπως εξηγεί ο Πρωτοψάλτου, «χωρισμένοι σε ολιγομελή γκρουπ, θα ανταλλάξουν ιδέες για νέες φιλαναγνωστικές δράσεις, θα μάθουν πώς να αξιοποιούν καλύτερα τις υπηρεσίες των media labs –για παράδειγμα, προβλέπεται εργαστήριο τρισδιάστατης εκτύπωσης– και θα πάρουν οδηγίες για το πώς να προασπίζεται ο καθένας τη βιβλιοθήκη στην οποία δουλεύει, είτε απέναντι στον δήμαρχο είτε απέναντι στον υπουργό».
Κάτι άλλο που θα γίνει στη Θεσσαλονίκη είναι ο απολογισμός της φετινής καλοκαιρινής εκστρατείας, της πρώτης που διοργάνωσε η Εθνική Βιβλιοθήκη, με τη διακριτική συμπαράσταση του Future Library. Μολονότι υπήρξε καθυστέρηση στην ανακοίνωση της διεξαγωγής της, τελικά πήραν μέρος 110 βιβλιοθήκες, φιλοξενώντας κοντά 2.000 διαφορετικές εκδηλώσεις, τις οποίες παρακολούθησαν πάνω από 38.000 παιδιά και σχεδόν 10.000 ενήλικες. Ένα στα δύο παιδιά δανείστηκαν κι από ένα βιβλίο, ενώ συνολικά οι δανεισμοί πλησίασαν τους 42.000. Τη φετινή χρονιά δεν πραγματοποιήθηκε, όπως τις προηγούμενες, κάποιο εκπαιδευτικό σεμινάριο για τα στελέχη των βιβλιοθηκών, αλλά στη Θεσσαλονίκη θα μπει στα σκαριά το σεμινάριο του 2016, που επίσης θα γίνει με την ευθύνη της ΕΒΕ. «Καλό θα ήταν», λέει ο Πρωτοψάλτου, «να μάθουν να διεκδικούν και χορηγίες από τον ιδιωτικό τομέα, ώστε να γίνεται εφικτή η ετήσια ανανέωση των συλλογών. Εμείς, ό,τι δωρεές ήταν να κάνουμε, τις κάναμε, και δεν είναι, βέβαια, δουλειά της Εθνικής Βιβλιοθήκης να χαρίζει βιβλία, το ζητούμενο είναι να χαράσσει στρατηγική. Αφού, λοιπόν, το κράτος αδυνατεί να καλύψει αυτή την ανάγκη, πρέπει να βρεθούν πόροι από αλλού».
Στόχος του Future Library τώρα είναι η επέκτασή του στα Βαλκάνια. Όσο κι αν ακούγεται περίεργο, «υπάρχει έδαφος για να αναδειχθεί η Ελλάδα σε σημείο αναφοράς για τις βιβλιοθήκες. Γιατί να μη χτίσουμε κι άλλο πάνω στο παράδειγμα της Βέροιας; Γιατί να μην ανοιχτούμε και στους διπλανούς μας; Τις ίδιες ανάγκες έχουν οι κοινωνίες μας. Επαινώντας τη συνεργασία – αυτό είναι το έμβλημά μας. Δέκα άνθρωποι μαζί σκέφτονται περισσότερο απ’ ό,τι ένας μόνος του». Λίγο πριν τον αποχαιρετήσω, ρωτάω τον Δημήτρη Πρωτοψάλτου αν διαβάζει κάποιο βιβλίο αυτή την εποχή. «Κουβαλάω στο τάμπλετ μου τρία και τα διαβάζω παράλληλα» απαντά. «Τη βιογραφία του Στιβ Τζόμπς, το “Creativity, Inc” του Ed Catmull, ο οποίος έστησε με τον Τζόμπς την Pixar, και το “Out of our minds” του Κεν Ρόμπινσον για το πώς μαθαίνεις να είσαι δημιουργικός».
σχόλια