Στην εποχή μας, που η εικόνα του σώματος προβάλλεται συνεχώς από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τη διαφήμιση και τη βιομηχανία της μόδας, το «ιδανικό» σώμα παρουσιάζεται ως λεπτό και γυμνασμένο. Αυτό το πρότυπο σώματος συνδέεται με την αυτοπειθαρχία, την παραγωγικότητα και την κοινωνική αξία του ατόμου. Το κυρίαρχο κοινωνικό ιδεώδες εμφάνισης προάγει το λεπτό, αδύνατο σώμα ως δείκτη υγείας, ελέγχου και επιτυχίας, ενώ το άτομο που ζει με παχυσαρκία συχνά αντιμετωπίζει επικρίσεις, απαξίωση ή ακόμη και χλευασμό.
Η παχυσαρκία συχνά ερμηνεύεται λανθασμένα ως ένδειξη έλλειψης αυτοπειθαρχίας ή θέλησης. Αυτή η απλουστευμένη αντίληψη παραβλέπει τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, τα οποία αναγνωρίζουν την παχυσαρκία ως χρόνια νόσο, και ταυτόχρονα ενισχύει το κοινωνικό στίγμα που τη συνδέει με ατομική ευθύνη ή προσωπική αποτυχία. Η εξίσωση της παχυσαρκίας με μειωμένη βούληση ή «κακές διατροφικές επιλογές» αγνοεί τη σύνθετη αιτιοπαθογένεια της νόσου. Το στίγμα που σχετίζεται με την παχυσαρκία συχνά εσωτερικεύεται από τα ίδια τα άτομα και, μέσω κυρίαρχων συναισθημάτων ντροπής και ενοχής, επηρεάζει αρνητικά την αυτοεκτίμηση και την ψυχική τους υγεία.
Η παχυσαρκία είναι νόσημα που προκύπτει από τον συνδυασμό κληρονομικών, ορμονικών, περιβαλλοντικών και ψυχοκοινωνικών παραγόντων, οι οποίοι επηρεάζουν τον τρόπο ζωής και κάνουν ορισμένα άτομα πιο επιρρεπή στην αύξηση του σωματικού βάρους.
Η έκθεση στο στίγμα ξεκινά συχνά από την παιδική ηλικία. Ο εκφοβισμός (bullying) στο σχολείο λόγω σωματικού βάρους είναι μια από τις πιο συχνές μορφές εκφοβισμού και έχει συσχετιστεί με αυξημένα ποσοστά άγχους, καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, διαταραχών πρόσληψης τροφής και σχολικής αποφυγής. Οι πρώιμες αυτές εμπειρίες κοινωνικής απόρριψης μπορούν να επηρεάσουν μακροπρόθεσμα τη διαμόρφωση της ταυτότητας και τις διαπροσωπικές σχέσεις.
Οι συνέπειες του στίγματος της παχυσαρκίας επεκτείνονται σε πολλαπλούς τομείς της ζωής. Τα άτομα με παχυσαρκία αναφέρουν μειωμένη ικανοποίηση από τις σχέσεις τους, ενώ συχνά μπορεί να βιώνουν απόρριψη ή απαξίωση, καθώς το σώμα τους δεν ταιριάζει στα κυρίαρχα πρότυπα ελκυστικότητας. Σε κοινωνικό επίπεδο, μπορεί να αποφεύγουν δραστηριότητες ή συναναστροφές υπό τον φόβο της κριτικής, ενώ στον επαγγελματικό τομέα έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα που ζουν με παχυσαρκία αντιμετωπίζουν διακρίσεις στις προσλήψεις, στις προαγωγές και στην επαγγελματική εξέλιξη, γεγονός που οδηγεί σε χαμηλότερα εισοδήματα και περιορισμένες οικονομικές ευκαιρίες. Οι ανισότητες αυτές δεν σχετίζονται φυσικά με αντικειμενικούς δείκτες ικανότητας αλλά με κοινωνικά στερεότυπα.
Η παχυσαρκία είναι νόσημα που προκύπτει από τον συνδυασμό κληρονομικών, ορμονικών, περιβαλλοντικών και ψυχοκοινωνικών παραγόντων, οι οποίοι επηρεάζουν τον τρόπο ζωής και κάνουν ορισμένα άτομα πιο επιρρεπή στην αύξηση του σωματικού βάρους. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η σχέση μεταξύ ψυχοκοινωνικού στρες και παχυσαρκίας. Το χρόνιο στρες επηρεάζει κεντρικά νευρωνικά δίκτυα που ρυθμίζουν την πρόσληψη τροφής, το αίσθημα κορεσμού και τη μεταβολική ομοιοστασία. Η παρατεταμένη ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων και η αυξημένη έκκριση κορτιζόλης έχουν συσχετιστεί με αυξημένη λιπώδη μάζα και μεταβολικές διαταραχές.
Η λήψη τροφής δεν συνδέεται μόνο με το αίσθημα της ικανοποίησης της πείνας. Πολλοί άνθρωποι καταναλώνουν φαγητό, συχνά τροφές όπως γλυκά ή τρόφιμα ταχυφαγείων πλούσια σε θερμίδες, λιπαρά, αλάτι και επεξεργασμένους υδατάνθρακες, όταν κατακλύζονται από έντονα αρνητικά συναισθήματα. Το φαγητό σε αυτή την περίπτωση γίνεται ένα μέσο καθησυχασμού και λειτουργεί ως ρυθμιστής της μοναξιάς, της θλίψης, του θυμού ή της ματαίωσης. Δεν είναι τυχαίο που στα ελληνικά η λέξη τροφός χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει τη μητέρα, η οποία μαζί με την τροφή, δηλαδή την ικανοποίηση της πείνας, παρέχει ταυτόχρονα συναισθηματική ανακούφιση. Γι’ αυτό, οι πολύ περιοριστικές δίαιτες είναι δύσκολο να τηρηθούν για μεγάλο διάστημα και με βάση σύγχρονα επιδημιολογικά δεδομένα συνήθως δεν φέρνουν μόνιμα αποτελέσματα. Κατά συνέπεια, η ψυχολογική κατάσταση του ατόμου και η αποτελεσματική διαχείριση του στρες αποτελούν κρίσιμους παράγοντες, τόσο για την πρόληψη όσο και για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας.
Επομένως, κρίνεται αναγκαία η ολιστική προσέγγιση της παχυσαρκίας από διεπιστημονική ομάδα που περιλαμβάνει ιατρό, διαιτολόγο και ειδικό ψυχικής υγείας. Η αποστιγματοποίηση της παχυσαρκίας δεν είναι απλώς ζήτημα ευγένειας· είναι προϋπόθεση για μια πιο δίκαιη, υγιή και ανθρώπινη κοινωνία.
Βιβλιογραφiα
Mulvihill C, Parretti HM, Aswani N; Guideline Committee. Overweight and obesity management: summary of updated NICE guidance. BMJ. 2025 Dec 1;391:r2286. doi: 10.1136/bmj.r2286.
Lagerström M, Johnsson P, Orrenius B, Järvholm K, Olbers T, Engström M. Internalized Shame in Treatment-Seeking Adults with Obesity Class II-III and Its Association with Quality of Life, Body Image, and Self-Esteem. Obes Facts. 2025;18(3):215-226. doi: 10.1159/000543448.
Figueroa DG, Murley WD, Parker JE, Hunger JM, Tomiyama AJ. Weight stigma and mental health symptoms: mediation by perceived stress. Front Psychiatry. 2025 Jul 2;16:1587105. doi: 10.3389/fpsyt.2025.1587105.
Bianchini, S. The Psychic Stomach: A Psychoanalytic Approach To Healing Intergenerational Trauma and Body Disturbances. Clin Soc Work J (2025). https://doi.org/10.1007/s10615-025-01008-6.
Godet A, Fortier A, Bannier E, Coquery N, Val-Laillet D. Interactions between emotions and eating behaviors: Main issues, neuroimaging contributions, and innovative preventive or corrective strategies. Rev Endocr Metab Disord. 2022 Aug;23(4):807-831. doi: 10.1007/s11154-021-09700-x..
Ο Πέτρος Λ. Θωμάκος είναι Md, phd, παθολόγος με εξειδίκευση στον σακχαρώδη διαβήτη, Διαβητολογικό Κέντρο & Κλινική δθκα Υγεία, μέλος του Δ.Σ. και ταμίας της Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας.
