Η ΠΡΟΣΦΑΤΗ ΥΠΟΘΕΣΗ της 15χρονης μαθήτριας η οποία κατήγγειλε ότι συνομήλικός της φέρεται να δημιούργησε με εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης μια ψεύτικη γυμνή φωτογραφία της και να τη διακίνησε σε άλλους ανηλίκους δεν φαίνεται να είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό διαδικτυακής παρενόχλησης.
Αντιθέτως, δείχνει πόσο γρήγορα η τεχνητή νοημοσύνη πέρασε από τις ψεύτικες διαφημίσεις και τα πολιτικά deepfakes στα σχολικά chats, στις παρέες ανηλίκων και στη μη συναινετική χρήση εικόνων.
Η LiFO απευθύνθηκε στη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος αναζητώντας μια πρώτη συνολική εικόνα για το πώς αποτυπώνεται το φαινόμενο των deepfakes στην Ελλάδα. Αν αυξάνονται οι καταγγελίες, αν καταγράφονται περιστατικά που αφορούν ανηλίκους, τι συμβαίνει στα σχολεία, πώς διακινούνται τα deepfake αρχεία, πόσο εύκολο είναι να εντοπιστεί ο αρχικός δημιουργός και τι πρέπει να κάνει ένα θύμα.
Από τις απαντήσεις που πήραμε από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος γίνεται αντιληπτό ότι τα deepfakes δεν είναι πλέον μόνο ένα εργαλείο παραποίησης εικόνας ή βίντεο αλλά μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος ψηφιακής απάτης, πλαστοπροσωπίας, παραπληροφόρησης, εκφοβισμού, διασυρμού και παραβίασης της ιδιωτικότητας.
Αυτό το σκοτεινό οικοσύστημα ψηφιακής πλάνης και εξαπάτησης δεν περιορίζεται σε μία ηλικιακή ομάδα. Θύματα και δράστες μπορεί να είναι ενήλικες ή ανήλικοι, καθώς τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης είναι εύκολα διαθέσιμα και προσιτά σε οποιονδήποτε διαθέτει βασικές ψηφιακές γνώσεις. Πλήττει ανώνυμους χρήστες και δημόσια πρόσωπα, από celebrities και σταρ του Χόλιγουντ μέχρι επιστήμονες και πολιτικούς. Και συνήθως πίσω από τα deepfakes δεν υπάρχουν αθώες προθέσεις. Χρησιμοποιούνται για να διασύρουν, να εκβιάσουν, να εξαπατήσουν, να παραπληροφορήσουν ή να χειραγωγήσουν πολιτικά.
Οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων και τα social media είναι σήμερα οι βασικοί χώροι όπου κυκλοφορεί ψηφιακό περιεχόμενο, άρα και τα πιο εύκολα κανάλια για τη διακίνηση παραποιημένου υλικού. Όσο πιο γρήγορα αναπαράγεται μια εικόνα ή ένα βίντεο, τόσο περισσότεροι άνθρωποι εκτίθενται σε αυτήν και τόσο δυσκολότερο γίνεται να περιοριστεί η διασπορά της.
Ακόμη πιο βίαιη είναι η χρήση των ίδιων εργαλείων στο deepfake porn, όπου κατασκευάζονται ψεύτικες γυμνές ή πορνογραφικές εικόνες, στις οποίες το πρόσωπο ενός ατόμου τοποθετείται σε σώματα και σκηνές χωρίς τη συναίνεσή του. Η τεχνολογία αυτή μετατρέπει μια απλή φωτογραφία από τα social media σε υλικό διαπόμπευσης, εκβιασμού ή εκδικητικής πορνογραφίας.
Deepfakes: Από την απάτη στη χειραγώγηση
«Παρότι ο αριθμός των καταγεγραμμένων υποθέσεων παραμένει σχετικά περιορισμένος σε σύγκριση με άλλες μορφές κυβερνοεγκλήματος, η ποιοτική τους βαρύτητα είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς συχνά συνδέονται με απάτες, παραπληροφόρηση, πλαστοπροσωπία και προσβολή της προσωπικότητας», αναφέρουν στη LiFO από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος. Μας εξηγούν επίσης πως «θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι αρκετές περιπτώσεις αντιμετωπίζονται προληπτικά, προτού εξελιχθούν σε ποινικές υποθέσεις, μέσω ενημερωτικών παρεμβάσεων, δημόσιων προειδοποιήσεων και συνεργασίας με πλατφόρμες και άλλους φορείς. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η χρήση deepfake τεχνολογιών αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια, γεγονός που απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση».
Deepfakes με επώνυμους: Η νέα βιτρίνα της ψηφιακής απάτης
Ως προς τις κατηγορίες που εμφανίζονται συχνότερα ή θεωρούνται σήμερα πιο ανησυχητικές, η Διεύθυνση Δίωξης στέκεται ιδιαίτερα στη χρήση deepfake υλικού σε απάτες. Όχι μόνο σε παραποιημένες εικόνες ή βίντεο σεξουαλικού περιεχομένου, ούτε μόνο σε υποθέσεις που αφορούν ανηλίκους, αλλά και σε ένα πεδίο που οι περισσότεροι χρήστες έχουν ήδη συναντήσει στην καθημερινή τους πλοήγηση. Πρόκειται για τις ψεύτικες «χορηγούμενες» διαφημίσεις με δημόσια πρόσωπα.
Όπως αναφέρει η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος, έχει εντοπιστεί «μεγάλος αριθμός απατηλών διαφημίσεων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ιστοσελίδες, με δήθεν επενδυτικά προγράμματα ή υποτιθέμενα “θαυματουργά” φάρμακα-σκευάσματα», τα οποία εμφανίζονται να προωθούν πρόσωπα υψηλής αναγνωρισιμότητας: πολιτικοί, έγκριτοι επιστήμονες, καλλιτέχνες και άλλα δημόσια πρόσωπα. Μας εξηγούν ότι οι διαφημίσεις αυτές εμφανίζονται κυρίως ως «χορηγούμενες» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και συχνά παρουσιάζονται ψευδώς σαν να προέρχονται από άρθρα έγκριτων εφημερίδων και ιστοσελίδων. Οι απατηλές αυτές διαφημίσεις «συνοδεύονται από αληθοφανές οπτικοακουστικό περιεχόμενο, το οποίο όμως είναι προϊόν ψηφιακής επεξεργασίας με εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης (deepfake). Σε αυτά εμφανίζονται τα προαναφερόμενα πρόσωπα να προτρέπουν τους πολίτες να επενδύσουν σε δήθεν επενδυτικά προγράμματα υψηλής απόδοσης (κρυπτονομίσματα, χρυσός, πετρέλαιο κ.ά.), εκφράζοντας ταυτόχρονα δήθεν προσωπικές εμπειρίες κατά τις οποίες οι ίδιοι αποκόμισαν σημαντικά κέρδη».
Αντίστοιχα, στις περιπτώσεις απατηλής προώθησης φαρμάκων-σκευασμάτων εμφανίζονται τα πρόσωπα αυτά να διαφημίζουν σκευάσματα αγνώστου προέλευσης και αποτελεσματικότητας και δυνητικά επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία, προσδίδοντάς τους «θαυματουργές» θεραπευτικές ιδιότητες, για διάφορες παθήσεις, εκφράζοντας και εδώ υποτιθέμενες προσωπικές εμπειρίες για τη δήθεν αποτελεσματικότητά τους: «Προκειμένου οι διαφημίσεις αυτές να γίνονται ακόμα πιο πειστικές, συνοδεύονται από ψευδή σχόλια-κριτικές από ψεύτικους λογαριασμούς, όπου επίσης αποτυπώνονται δήθεν θετικές προσωπικές εμπειρίες. Μάλιστα, για την προώθησή τους χρησιμοποιούνται “αναλώσιμες” ιστοσελίδες, που διαρκώς ανανεώνονται (σε περίπτωση απενεργοποίησης), ενώ το περιεχόμενό τους προσαρμόζεται και μεταβάλλεται δυναμικά ανάλογα με τη χώρα που στοχεύουν οι δράστες», λένε από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος.
Όταν τα deepfakes μπαίνουν στο σχολείο
Τι γίνεται όμως με τους ανήλικους; Τι συμβαίνει όταν μια φωτογραφία από τα social media, μια εικόνα που έχει σταλεί σε chat ή ένα στιγμιότυπο από την καθημερινότητα ενός παιδιού μπορεί να γίνει, με τη βοήθεια μιας εφαρμογής τεχνητής νοημοσύνης, υλικό διασυρμού; Ένα deepfake, σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν αφορά πια την εξαπάτηση ενός ανώνυμου χρήστη, αλλά την έκθεση ενός συγκεκριμένου παιδιού σε ένα πολύ κοντινό και σκληρό κοινό, που δεν είναι άλλο από τους συνομηλίκους του.
Στο ερώτημα αν υπάρχουν καταγεγραμμένα περιστατικά στην Ελλάδα με θύματα ανηλίκους, η Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος απαντά καταφατικά: «Οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούνται πλέον και σε περιστατικά που αφορούν ανηλίκους. Φωτογραφίες που έχουν αναρτηθεί σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή έχουν ανταλλαγεί μεταξύ χρηστών χρησιμοποιούνται ως πρωτογενές υλικό για τη δημιουργία παραποιημένων εικόνων ή βίντεο μέσω εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης», λένε. Και προσθέτουν: «Το φαινόμενο αυτό μπορεί να συνδέεται με διαδικτυακό εκφοβισμό, διασυρμό, παραβίαση της ιδιωτικότητας ή ακόμη και με τη δημιουργία ακατάλληλου περιεχομένου χωρίς τη συναίνεση του θύματος με στόχο τη θυματοποίηση και τον εκβιασμό του».
Σε υποθέσεις κυβερνοεγκλήματος με ανήλικους δράστες, η πρόθεση δεν είναι πάντα ενιαία και διαφέρει ανά περίπτωση. Ωστόσο, σύμφωνα με την εμπειρία της Διεύθυνσης Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος και γενικότερες παρατηρήσεις, συχνά παρατηρούνται τα εξής μοτίβα:
«Πολύ συχνά υπάρχει άγνοια των συνεπειών ή υποτίμηση της σοβαρότητας της πράξης (π.χ. κοινοποίηση, δημιουργία ή διακίνηση περιεχομένου χωρίς κατανόηση των νομικών επιπτώσεων). Σε αρκετές περιπτώσεις πρόκειται για “πλάκα”, μίμηση ή επίδειξη μέσα σε παρέες ή στα κοινωνικά δίκτυα. Επίσης εμφανίζεται συχνά εκφοβισμός (cyberbullying), ιδιαίτερα μεταξύ συνομηλίκων. Λιγότερο συχνό, αλλά υπαρκτό, είναι το στοιχείο της σκόπιμης κακόβουλης πρόθεσης ή εκβιασμού, το οποίο όμως θεωρείται πιο σοβαρή και οργανωμένη μορφή συμπεριφοράς».
Παράλληλα, μας εξηγούν ότι «η αυξανόμενη χρήση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί νέες προκλήσεις, καθώς το παραποιημένο περιεχόμενο γίνεται ολοένα πιο ρεαλιστικό και δυσκολότερο να αναγνωριστεί».
Για τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος, τα deepfakes αποτελούν πλέον αναδυόμενη απειλή για τους ανηλίκους στην Ελλάδα και διεθνώς, καθώς η τεχνολογία «επιτρέπει τη δημιουργία ρεαλιστικού παραποιημένου οπτικοακουστικού υλικού, ακόμη και χωρίς τη συγκατάθεση του ατόμου. Οι ανήλικοι είναι πιο ευάλωτοι σε μορφές όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying), ο διασυρμός και η διασπορά ψευδούς περιεχομένου, τα σεξουαλικοποιημένα ή προσβλητικά deepfakes, ο εκβιασμός (sextortion) με βάση ψευδές υλικό», όπως αναφέρουν.
Η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος επισημαίνει ότι «η απειλή αυτή ενισχύεται από την εύκολη πρόσβαση σε εργαλεία δημιουργίας deepfake, την ταχεία διάδοση μέσω κοινωνικών δικτύων και τη δυσκολία άμεσης διάκρισης του αληθινού από το ψευδές περιεχόμενο. Συμπερασματικά, μας λένε ότι τα deepfakes αντιμετωπίζονται πλέον ως σημαντικός και εξελισσόμενος κίνδυνος για την ασφάλεια και την προστασία των ανηλίκων στο διαδίκτυο, με αυξημένη προσοχή από τις αρμόδιες αρχές: «Η υπηρεσία μας αντιμετωπίζει τέτοιες υποθέσεις με ιδιαίτερη σοβαρότητα, αμεσότητα και αποτελεσματικότητα. Τα στελέχη της Διεύθυνσης Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος διαθέτουν εξειδικευμένες γνώσεις και εμπειρία στη διερεύνηση ψηφιακών υποθέσεων που αφορούν ανήλικους, στην ανάλυση ψηφιακών δεδομένων και στον εντοπισμό παράνομου περιεχομένου. Για τον λόγο αυτό δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην πρόληψη μέσω καθημερινών ενημερωτικών δράσεων σε σχολικές μονάδες σε ολόκληρη τη χώρα, με στόχο την ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας μαθητών, γονέων και εκπαιδευτικών. Συγκεκριμένα το 2025 πραγματοποιήθηκαν 598 ημερίδες».
Οι κλειστές ομάδες, οι πλατφόρμες, τα ψηφιακά ίχνη και η συνεργασία με Europol και Interpol
Μόλις ένα deepfake αρχείο φύγει από τον πρώτο αποστολέα, η διαδρομή του δύσκολα μπορεί να ελεγχθεί. Μπορεί να περάσει από ένα προφίλ σε μια ομαδική συνομιλία, από ένα chat σε μια πλατφόρμα και από εκεί να αναπαραχθεί ξανά, δημόσια ή ιδιωτικά. Οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων και τα social media είναι σήμερα οι βασικοί χώροι όπου κυκλοφορεί ψηφιακό περιεχόμενο, άρα και τα πιο εύκολα κανάλια για τη διακίνηση παραποιημένου υλικού. Όσο πιο γρήγορα αναπαράγεται μια εικόνα ή ένα βίντεο, τόσο περισσότεροι άνθρωποι εκτίθενται σε αυτήν και τόσο δυσκολότερο γίνεται το να περιοριστεί η διασπορά της.
Πόσο εφικτό είναι, λοιπόν, να εντοπιστεί ο αρχικός δημιουργός ενός deepfake αρχείου, όταν αυτό έχει αναπαραχθεί ή διακινηθεί από πολλούς χρήστες;
«Ο εντοπισμός του αρχικού δημιουργού ενός deepfake αρχείου αποτελεί συχνά μια σύνθετη και απαιτητική διαδικασία, ιδιαίτερα όταν το περιεχόμενο έχει αναπαραχθεί ή διακινηθεί από μεγάλο αριθμό χρηστών και μέσα από διαφορετικές πλατφόρμες», λένε από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος. Ωστόσο σημειώνουν ότι «κάθε ψηφιακή δραστηριότητα αφήνει ίχνη, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν στο πλαίσιο μιας ψηφιακής έρευνας».
Η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος αξιοποιεί εξειδικευμένες μεθόδους ανάλυσης ψηφιακών δεδομένων, που συνδέονται με τη δημιουργία ή τη διάδοση του περιεχομένου, τα μεταδεδομένα που ενδέχεται να υπάρχουν καθώς και πληροφορίες που μπορούν να προκύψουν μέσω δικαστικής συνδρομής και συνεργασίας με παρόχους υπηρεσιών και διαδικτυακές πλατφόρμες. Συμβάλλει επίσης στον εντοπισμό παράνομων διαδικτυακών δραστηριοτήτων, στη συλλογή και ανάλυση ψηφιακών στοιχείων και στην υποστήριξη ερευνών που σχετίζονται με οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα. Παράλληλα, συνεργάζεται με άλλες αστυνομικές υπηρεσίες, δικαστικές αρχές και διεθνείς οργανισμούς, όπως η Europol και η Interpol, για την ανταλλαγή πληροφοριών και την αποτελεσματική αντιμετώπιση εγκλημάτων που ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα. «Η διασυνοριακή αυτή συνεργασία ενισχύει σημαντικά την ικανότητα των αρχών να εντοπίζουν και να εξαρθρώνουν εγκληματικές οργανώσεις που δραστηριοποιούνται στον κυβερνοχώρο», αναφέρουν. Πόσο άμεσα ανταποκρίνονται οι μεγάλες πλατφόρμες σε αιτήματα αφαίρεσης deepfake υλικού που αφορά ανηλίκους; Οι άνθρωποι της Διεύθυνσης Δίωξης Κυβερνογκλήματος μάς εξηγούν ότι οι μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και διαμοιρασμού περιεχομένου δίνουν πλέον ιδιαίτερη βαρύτητα σε αναφορές που αφορούν ανηλίκους, ειδικά όταν πρόκειται για deepfake περιεχόμενο, παραβίαση προσωπικών δεδομένων ή υλικό που μπορεί να προκαλέσει ψυχολογική, κοινωνική ή άλλη μορφή βλάβης σε παιδιά και εφήβους.
«Στην πράξη, σε περιπτώσεις που αφορούν ανηλίκους και ιδίως όταν το περιεχόμενο είναι σεξουαλικοποιημένο, εξευτελιστικό ή κακοποιητικό, οι πλατφόρμες συνήθως ενεργοποιούν διαδικασίες αυξημένης προτεραιότητας. Πολλές διαθέτουν εξειδικευμένες ομάδες ασφαλείας, ενώ αξιοποιούν και αυτοματοποιημένα εργαλεία εντοπισμού ώστε να επιτυγχάνεται η ταχύτερη δυνατή απομάκρυνση του περιεχομένου και να αποτρέπεται η επανεμφάνισή του», αναφέρουν. Παράλληλα, μας εξηγούν ότι «το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο έχει ενισχυθεί σημαντικά μέσω του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act - DSA), ο οποίος επιβάλλει αυξημένες υποχρεώσεις στις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες ως προς την αντιμετώπιση παράνομου περιεχομένου, τη διαχείριση αναφορών χρηστών και την προστασία των ανηλίκων στο ψηφιακό περιβάλλον. Ο DSA ενισχύει τη λογοδοσία των πλατφορμών και δημιουργεί ένα πιο οργανωμένο πλαίσιο συνεργασίας με τις αρμόδιες αρχές για την ταχύτερη αντιμετώπιση επιβλαβούς περιεχομένου».
Ωστόσο, επειδή, όπως επισημαίνουν, ο χρόνος ανταπόκρισης μπορεί να διαφοροποιείται ανάλογα με τη φύση της υπόθεσης, τον όγκο των αναφορών και το εάν απαιτείται πρόσθετη αξιολόγηση ή ταυτοποίηση του περιεχομένου, οι θιγόμενοι πρέπει να κάνουν γρήγορες κινήσεις: «Είναι ιδιαίτερα σημαντικό τα θύματα ή οι γονείς τους να προχωρούν άμεσα τόσο σε αναφορά προς την πλατφόρμα όσο και σε ενημέρωση των αρμόδιων αρχών, ώστε να περιορίζεται όσο το δυνατόν γρηγορότερα η διάδοση του υλικού και να διασφαλίζεται η αποτελεσματική διερεύνηση της υπόθεσης», σημειώνουν.
Τι πρέπει να κάνει ένα θύμα deepfake
Σε ένα περιστατικό στο οποίο υπάρχει χρήση deepfake, ο χρόνος και ο τρόπος αντίδρασης έχουν σημασία. Η πρώτη κίνηση δεν είναι ο πανικός αλλά η ψύχραιμη καταγραφή του περιστατικού. Στο ερώτημα τι πρέπει να κάνει ένα θύμα, ή οι γονείς/κηδεμόνες του αν είναι ανήλικο, μόλις διαπιστωθεί ότι έχει δημιουργηθεί ή διακινηθεί deepfake υλικό, η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος απαντά συστήνοντας στα θύματα deepfake να ακολουθήσουν τα εξής βήματα: να μην κοινοποιήσουν περαιτέρω το υλικό, ακόμη και για λόγους απόδειξης. Να διατηρήσουν όλα τα αποδεικτικά στοιχεία (e-mails, μηνύματα, screenshots, συνδέσμους, στοιχεία συναλλαγών κ.λπ.). Να μη διαγράψουν αρχεία ή επικοινωνίες που μπορεί να βοηθήσουν στη διερεύνηση της υπόθεσης. Να αναφέρουν το περιεχόμενο στην πλατφόρμα όπου δημοσιεύτηκε, ζητώντας την αφαίρεσή του και τη διακοπή της διάδοσής του. Να καταγράψουν τα βασικά στοιχεία του περιστατικού: τι συνέβη, πότε, πού και με ποιον τρόπο. Να υποβάλουν καταγγελία στη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος, στο τοπικό αστυνομικό τμήμα ή σε οποιαδήποτε εισαγγελική αρχή, επισυνάπτοντας το διαθέσιμο αποδεικτικό υλικό. Κατά την υποβολή της καταγγελίας ζητείται η περιγραφή των στοιχείων «τι, πού, πότε, πώς» και η προσκόμιση αποδείξεων. Σε περιπτώσεις οικονομικής απάτης, συνιστάται επίσης η άμεση επικοινωνία με την τράπεζα ή τον πάροχο της υπηρεσίας ώστε να ληφθούν μέτρα προστασίας των λογαριασμών και των συναλλαγών. Επισημαίνεται ότι η καταγγελία μπορεί να γίνει ηλεκτρονικά μέσω του gov.gr προς τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος της Ελληνικής Αστυνομίας.
Η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος συνιστά στο θύμα να αποθηκεύσει και να διατηρήσει όλα τα διαθέσιμα αποδεικτικά στοιχεία, καθώς αυτά μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη διερεύνηση της υπόθεσης.
Η κριτική σκέψη είναι η ύψιστη μορφή ανθρώπινης ελευθερίας και το ισχυρότερο αντίβαρο στην ψηφιακή εποχή, υποστηρίζει ο ταξίαρχος Βασίλειος Μπερτάνος, διευθυντής της Διεύθυνσης Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος.
Ενδεικτικά, πρέπει να διατηρηθούν: screenshots από αναρτήσεις, μηνύματα ή ιστοσελίδες, σύνδεσμοι (links/URLs) σχετικοί με το περιστατικό, ονόματα χρηστών (usernames), προφίλ ή λογαριασμών που εμπλέκονται, ημερομηνίες και ώρες των συμβάντων ή των επικοινωνιών, συνομιλίες μέσω e-mail, εφαρμογών ανταλλαγής μηνυμάτων ή κοινωνικών δικτύων, αποδείξεις πληρωμών, τραπεζικές συναλλαγές ή άλλα σχετικά έγγραφα, εφόσον υπάρχουν.
Είναι επίσης σημαντικό να μη διαγραφούν ή τροποποιηθούν τα στοιχεία αυτά πριν από την καταγγελία, ώστε να διατηρηθεί η αποδεικτική τους αξία. Η Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος παρέχει γενική καθοδήγηση στα θύματα σχετικά με τις ενέργειες που μπορούν να αναλάβουν απέναντι στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Ωστόσο, όπως σημειώνει, η καθοδήγηση αυτή λειτουργεί συμπληρωματικά προς την επίσημη καταγγελία στις αρμόδιες αρχές και δεν την υποκαθιστά όταν έχει τελεστεί αξιόποινη πράξη. Συνήθως συστήνεται τα θύματα deepfakes να αναφέρουν (report) το επίμαχο περιεχόμενο ή τον λογαριασμό μέσω των εργαλείων αναφοράς της πλατφόρμας. Να αποθηκεύσουν τα αποδεικτικά στοιχεία (screenshots, links, συνομιλίες κ.λπ.) προτού προβούν σε αναφορές ή διαγραφές. Να μπλοκάρουν (block) τον δράστη, όταν αυτό κρίνεται σκόπιμο για την προστασία τους. Να ζητήσουν την αφαίρεση παράνομου ή προσβλητικού περιεχομένου, ακολουθώντας τις διαδικασίες της πλατφόρμας. Να ενημερώσουν άμεσα τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος όταν πρόκειται για σοβαρές περιπτώσεις, όπως απειλές, εκβιασμός, παραβίαση προσωπικών δεδομένων, πλαστοπροσωπία ή διαδικτυακή παρενόχληση.
Για υποθέσεις που αφορούν ανήλικα θύματα, υπάρχει στην πράξη προσαρμοσμένη και πιο προστατευτική διαδικασία χειρισμού από τη Διεύθυνση Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος.
Συγκεκριμένα, οι καταγγελίες που αφορούν ανηλίκους αντιμετωπίζονται κατά προτεραιότητα, λόγω της αυξημένης ευαλωτότητας των θυμάτων. Γίνεται προσπάθεια για άμεση απομάκρυνση του παράνομου περιεχομένου (όταν υπάρχει online δημοσίευση), σε συνεργασία με τις ψηφιακές πλατφόρμες. Η διαδικασία συλλογής στοιχείων γίνεται με τρόπο που να προστατεύει την ψυχολογική κατάσταση του ανηλίκου, αποφεύγοντας την περιττή επαναθυματοποίηση. Οι καταθέσεις, όταν απαιτούνται, γίνονται συνήθως με ευαισθητοποιημένες διαδικασίες και τηρούνται οι προβλεπόμενες από τη νομοθεσία διαδικασίες προστασίας ανηλίκων, ενώ, όπου απαιτείται, υπάρχει η συμμετοχή των ασκούντων τη γονική μέριμνα. Σε σοβαρές περιπτώσεις, ενεργοποιούνται κι άλλοι μηχανισμοί προστασίας ανηλίκων, σε συνεργασία με κοινωνικές υπηρεσίες ή εισαγγελικές αρχές. Συνολικά, υπάρχει ειδική μέριμνα και ταχύτερη ανταπόκριση όταν εμπλέκονται ανήλικοι, με βασικό στόχο την προστασία και την ψυχολογική σταθεροποίηση του ανηλίκου.
Η κριτική σκέψη είναι το ισχυρότερο αντίβαρο στην ψηφιακή εποχή
Η κριτική σκέψη είναι η ύψιστη μορφή ανθρώπινης ελευθερίας και το ισχυρότερο αντίβαρο στην ψηφιακή εποχή, υποστηρίζει ο ταξίαρχος Βασίλειος Μπερτάνος, διευθυντής της Διεύθυνσης Δίωξης Κυβερνοεγκλήματος, που συνοψίζει το ζήτημα ως εξής σε δήλωσή του στη LiFO:
«Η μετάβαση στην ψηφιακή εποχή δεν υπήρξε απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη· αποτέλεσε μια βαθιά κοινωνική και πολιτισμική μετατόπιση, η οποία συντελέστηκε με πρωτοφανή ταχύτητα. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι οι κοινωνίες, οι θεσμοί και οι πολίτες δεν διέθεταν πάντοτε τα απαραίτητα γνωστικά και ηθικά εφόδια για να προσαρμοστούν ομαλά σε αυτό το νέο περιβάλλον.
Οι ψηφιακές τεχνολογίες, τα δίκτυα επικοινωνίας και η αδιάκοπη ροή πληροφοριών αναδιαμόρφωσαν τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, επικοινωνούμε, ενημερωνόμαστε και αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Το διαδίκτυο άνοιξε πρωτόγνωρους ορίζοντες γνώσης και διασύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα διεκδίκησε ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της προσοχής μας, μετατρέποντας την ανθρώπινη συγκέντρωση σε πολύτιμο ψηφιακό πόρο.
Το διαδίκτυο δεν είναι ούτε θεότητα ούτε δαιμονική δύναμη. Είναι ένα σύνθετο κοινωνικοτεχνικό οικοσύστημα, μέσα στο οποίο αλληλεπιδρούν αλγόριθμοι, πλατφόρμες, δεδομένα και ανθρώπινες συμπεριφορές. Πρόκειται για έναν μηχανισμό με ισχυρές δυνατότητες διαμόρφωσης αντιλήψεων, ένα πεδίο εφαρμογής τεχνικών κοινωνικής μηχανικής και αλγοριθμικής επιρροής, όπου η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, αναπαράγεται και συχνά αποκτά το κύρος της αυτονόητης αλήθειας ανεξάρτητα από την εγκυρότητά της.
Στην εποχή των μεγάλων δεδομένων (Big Data), της τεχνητής νοημοσύνης και της αλγοριθμικής λήψης αποφάσεων, η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι η ισχύς των μηχανών αλλά η διατήρηση της ανθρώπινης κρίσης. Διότι, όσο εξελιγμένα και αν γίνουν τα υπολογιστικά συστήματα, καμία μηχανή δεν διαθέτει συνείδηση, ηθική ευθύνη, ενσυναίσθηση και δημιουργική σκέψη. Αυτά αποτελούν τα θεμελιώδη γνωρίσματα που καθιστούν τον άνθρωπο όχι απλώς χρήστη της τεχνολογίας αλλά κυρίαρχο διαμορφωτή του μέλλοντός της.
Γι’ αυτό, απέναντι στη σιωπηλή ισχύ των αλγορίθμων και την ακατάπαυστη λειτουργία των μηχανών, η κριτική σκέψη παραμένει η ύψιστη μορφή ανθρώπινης ελευθερίας και το ισχυρότερο αντίβαρο στην ψηφιακή εποχή».
