Με αφορμή τα τριάντα χρόνια από τον θάνατο του Ανδρέα (ένας ήταν ο Ανδρέας), θυμήθηκα, για κάποιον περίεργο λόγο, μια δασκάλα αγγλικών που είχα για λίγο καιρό σε ένα συνοικιακό φροντιστήριο ξένων γλωσσών στις αρχές της δεκαετίας του ’80, γνωστής και ως δεκαετίας του ΠΑΣΟΚ. Του «αυθεντικού» ΠΑΣΟΚ. Ήταν Αμερικανίδα, μεσόκοπη, χρόνια εγκατεστημένη στην Ελλάδα («μια ζωή ξεχνάω να φύγω», έλεγε χαριτολογώντας, σε άπταιστα greeklish), και συχνά δεν είχε πρόβλημα να εκτροχιάσει το μάθημα με διάφορους συνειρμούς και αντιπερισπασμούς, ακόμα και με πολιτική ψιλοκουβέντα, παρότι απέναντί της ήταν παιδιά που πήγαιναν ακόμα, ή είχαν τελειώσει μόλις, το δημοτικό. Είχαμε όμως ήδη κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ και συνεπώς επιτρεπόταν η πολιτικολογία ακόμα και στα βρέφη.
Η ίδια ήταν συντηρητική (στο ίδιο φροντιστήριο δίδασκε και μια πρώην χίπισσα, επίσης Αμερικανίδα, άλλη εντελώς φάση), χωρίς όμως τη δυσπεψία και το σκοτάδι των δικών μας δεξιών. «Τρελοαμερικάνα» παλαιάς κοπής, θα μπορούσε να την πει κανείς. Ήταν επίσης φαν του Κωνσταντίνου Καραμανλή, όπως δεν κουραζόταν να μας υπενθυμίζει («what a handsome man!»), μόλις όμως κάποιο παιδάκι έριχνε στην κουβέντα το όνομα του πρωθυπουργού της χώρας, η συζήτηση γινόταν ξαφνικά πολύπλοκη, σχεδόν ενήλικη. «Andreas? Come on…» έλεγε, διστάζοντας να εκφράσει πιο διεξοδικά τα «ανάμεικτα» αισθήματά της για τον λαοφιλή ηγέτη. Και το περίεργο ήταν ότι με κάτι μισόλογα που έλεγε για τον πρωθυπουργό («a complicated man») σε έκανε να πιστεύεις ότι ήξερε κάτι παραπάνω που εμείς δεν θα μπορούσαμε να ξέρουμε, επειδή μπορούσε να εντοπίσει ένα αμερικανικό στοιχείο (μια αμερικάνικη παθολογία) στην προσωπικότητά του.
«Andreas? Come on…» έλεγε, διστάζοντας να εκφράσει πιο διεξοδικά τα «ανάμεικτα» αισθήματά της για τον λαοφιλή ηγέτη.
Όλοι είχαν έντονη άποψη για τον Ανδρέα Παπανδρέου (κάτι που φυσικά ο ίδιος προκαλούσε), μικροί και μεγάλοι, ντόπιοι και ξένοι. Και η άποψη μπορούσε να πάει από τη μια άκρη στην άλλη. Θυμάμαι στα τέλη εκείνης της δεκαετίας, στην εποχή του «βρώμικου '89», να παίρνω γραμμή από την «Ελευθεροτυπία» – η οποία διατηρούσε πάντα, σε αντίθεση με τα έντυπα του ΔΟΛ, μια απόσταση ασφαλείας από τον ιδρυτή του ΠΑΣΟΚ και την κυβερνητική σέκτα που είχε δημιουργηθεί γύρω του– η οποία μέσα σε μια νύχτα μεταποίησε το σλόγκαν στην προμετωπίδα της από «στηρίζουμε την αλλαγή, ελέγχουμε την εξουσία» σε «στηρίζουμε την κάθαρση, ελέγχουμε την εξουσία».
Είναι, προφανώς, βαθύ, πολύ βαθύ, το αποτύπωμά του στην ελληνική πολιτική και στην ελληνική κουλτούρα, φαίνεται όμως να λησμονούμε εμείς που τον προλάβαμε ότι είναι πολλοί πλέον εκείνοι και εκείνες που δεν τον πρόλαβαν (οι μεγαλύτεροι εξ αυτών βαδίζουν ήδη προς τη μέση ηλικία). Ακόμα και από τους μεγαλύτερους όμως, από τη λεγόμενη «γενιά του ΠΑΣΟΚ» (το ελληνικό αντίστοιχο της «Generation X»), λίγοι είναι εκείνοι που φέρνουν στο μυαλό τον Ανδρέα της δεκαετίας του ’90 και την τελευταία πρωθυπουργική του θητεία, από τον Οκτώβριο του 1993 μέχρι και μερικούς μήνες πριν από τον θάνατό του. Εκείνα τα χρόνια φαινόταν να έχουν καταλαγιάσει τα πάθη της προηγούμενης δεκαετίας. Η δαιμονοποίηση εκ μέρους των αντιπάλων είχε υποχωρήσει, το ίδιο όμως και η λατρεία εκ μέρους των οπαδών.
Δεν άφησε πίσω του απομνημονεύματα είτε επειδή δεν πρόλαβε είτε επειδή δεν είχε καμιά διάθεση για αυτοπροσωπογραφία ή για ξεκαθάρισμα λογαριασμών (σαράκι που έμοιαζε να κατατρώει διαρκώς τον ιστορικό του αντίπαλο Κωνσταντίνο Μητσοτάκη). Γνώριζε ότι η υστεροφημία του είναι εξασφαλισμένη, έστω και ως «αμφιλεγόμενη» προσωπικότητα (θεμελιωτής του εκσυγχρονισμού και του λαϊκισμού συγχρόνως), την ολοκληρωτική επίδραση της οποίας όμως είναι αδύνατο να αρνηθεί ή να υποτιμήσει κανείς. Δεν υπάρχει θέση για τον Ανδρέα στο «χρονοντούλαπο της Ιστορίας», εκεί όπου, σύμφωνα με ένα από τα αγαπημένα του σλόγκαν, θα κλεινόταν για πάντα η «επάρατος δεξιά».
Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Ανδρέας Γ. Παπανδρέου (ο original πολιτικός «γόνος»), ζει και ξαναζεί ως κάτι ιδεατό, ως mood και ως meme, ως σύμβολο (ετερόκλητων πραγμάτων και καταστάσεων) και ως φάντασμα, στοιχειώνοντας το πολιτικό σκηνικό και το κόμμα που ο ίδιος ίδρυσε. Η νοσταλγία για τα χρόνια του Ανδρέα είναι η νοσταλγία για ένα τόσο κοντινό και συγχρόνως τόσο μακρινό παρελθόν, η νοσταλγία για τα χρόνια που δεν είχε πάρει ακόμα γερά μπρος η παγκοσμιοποιημένη πριονοκορδέλα του 21ου αιώνα.
