«Η ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ είναι μια προνομιούχα κακία (vice) που κλείνει το στόμα ολωνών», υποχρεώνει ο Μολιέρος τον Δον Ζουάν να πει, «μια κακία της μόδας», «όλες οι κακίες της μόδας θεωρούνται αρετές» και «ο ρόλος του ενάρετου άντρα είναι ο καλύτερος από όλους τους ρόλους που μπορεί κανείς να υποδυθεί σήμερα». Δίχως προσωπείο και κόμπλεξ, ο ταρτουφισμός επιτίθεται μετωπικά στα άγια των αγίων της ηθικής.
Η ανηλεής επίθεση στοχεύει την Εκκλησία, τον τότε οιονεί μονοπωλιακό θεματοφύλακα της ηθικής, που ανέκαθεν θεωρούσε την υποκρισία ασυγχώρητη αμαρτία και περιφρονούσε τον υποκριτή, διότι κρύβει επιμελώς τις ενδότερες σκέψεις του προκειμένου να εξαπατήσει και να βλάψει τον πλησίον του. «Ουαὶ υμίν, γραμματείς καὶ Φαρισαίοι υποκριταί», λέει ο Ιησούς (Λουκάς 11:44). Υποκριταί, δηλαδή ηθοποιοί στον «καλύτερο από όλους τους ρόλους», που διαπρέπουν στη θεατρική «υπόκρισιν» –τον ετυμολογικό γεννήτορα της υποκρισίας– φορώντας πάλι θεατρικά μια μάσκα (persona) για να προσποιηθούν άλλο από αυτό που είναι.
Το παράδοξο της φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι ότι ενθαρρύνει την υποκρισία, διότι η πολιτική της πειθούς απαιτεί, όπως γνωρίζουμε ήδη από τον Αριστοτέλη, έναν ορισμένο βαθμό υποκρισίας εκ μέρους όλων των ομιλητών.
Εντούτοις, αυτές οι θρησκευτικές διαμάχες, που πέρασαν με την ίδια ένταση στις σύγχρονες ιδεολογικές συγκρούσεις, δεν είναι το μείζον στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες. Η υποκρισία είναι μεν πανταχού παρούσα, ασφαλώς παραμένει καταδικαστέα, αλλά η Τζούντιθ Σκλαρ στο βιβλίο της «Ordinary Vices» (1984) μας παροτρύνει να σταματήσουμε να της δίνουμε μεγάλη σημασία και να σπαταλάμε πολύ χρόνο ασχολούμενοι μαζί της, αφού οι πολιτικοί στοχοποιούνται εύκολα, επειδή κατά κανόνα κάνουν συμβιβασμούς. Παράλληλα, το παράδοξο της φιλελεύθερης δημοκρατίας είναι ότι ενθαρρύνει την υποκρισία, διότι η πολιτική της πειθούς απαιτεί, όπως γνωρίζουμε ήδη από τον Αριστοτέλη, έναν ορισμένο βαθμό υποκρισίας εκ μέρους όλων των ομιλητών. Κυρίως, δεν πρέπει να προσπερνάμε εύκολα το σχεδόν αδιαμφισβήτητο γεγονός: «Είναι ευκολότερο να διασύρεις τον χαρακτήρα ενός αντιπάλου εκθέτοντας την υποκρισία του παρά να δείξεις ότι οι πολιτικές του πεποιθήσεις είναι εσφαλμένες».
Με τον ακροδεξιό λαϊκισμό αυτή η εύθραυστη ισορροπία ανατρέπεται, παρότι οι πολίτες ανέχονταν, εντός ορισμένων ορίων πάντα, ακόμη και την ιδέα ότι οι πολιτικοί ούτε λένε αυτό που εννοούν ούτε εννοούν αυτό που λένε. Οι φασιστικές ιδέες βρήκαν πρόθυμο ακροατήριο σε όσους ήθελαν να ακούσουν ότι ο κόσμος μας είναι σάπιος, τα περί ηθικών αξιών σκέτη κοροϊδία, το σωστό και το λάθος αυταπάτη. Ο Τραμπ κατέλυσε αυτά τα ταμπού, ενθουσιάζοντας τα ακροατήριά του με την «ειλικρίνειά» του, δηλαδή με τον καθαγιασμό της ωμότητας και τα βρεφονηπιακής απλοϊκότητας σχόλια αναμασώντας παλιές ιδέες: ο κόσμος μας είναι χωρισμένος σε «φίλους και εχθρούς» (Καρλ Σμιτ)· υπάρχουν μόνο «νικητές και ηττημένοι» και οι άνθρωποι πρέπει να «πετάξουν τη μάσκα της υποκρισίας», όπως περιέγραψε τον φασισμό η Χάνα Άρεντ.
Προφανώς, αυτές οι ιδέες προορίζονται για εσωτερική και εξωτερική χρήση, εμείς πάντως τις βλέπουμε ξεκάθαρα στις διεθνείς σχέσεις. Ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ, δεν θα μπορούσε να είναι πιο ωμός (CNN, 5/1/2026): «Ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο μπορείς να μιλάς όσο θέλεις για διεθνείς ευγένειες και όλα τα άλλα, στον πραγματικό κόσμο που κυβερνιέται από την ισχύ, η οποία με τη σειρά της κυβερνιέται από τη βία, και αυτή από την εξουσία. Αυτοί είναι οι σιδηροί νόμοι του κόσμου από την αρχή του χρόνου». Τρεις μέρες αργότερα, ο Τραμπ δεν άφησε την παραμικρή σκιά («The New York Times», 8/1/2026). Το μόνο που ελέγχει την εξουσία του είναι η δική του ηθική: «Είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να με σταματήσει… Δεν χρειάζομαι το Διεθνές Δίκαιο». Και το επιστέγασμα ήρθε από τον ίδιο: η Ουκρανία πρέπει να συνάψει συμφωνία για να τερματιστεί ο πόλεμος, επειδή «η Ρωσία είναι μεγάλη δύναμη, ενώ η Ουκρανία δεν είναι» (Reuters, 17/8/2025).
Με τον Τραμπ καταλύεται η έσχατη γραμμή άμυνας της αρετής, όπως μας την περιέγραψε ευφυέστατα ο Λα Ροσφουκό: «Η υποκρισία είναι ο φόρος τιμής που αποτίει η κακία στην αρετή». Κανένας δεν πίστευε ότι το Διεθνές Δίκαιο και οι θεσμοί του ήταν η πανάκεια για την επιβολή διεθνούς έννομης τάξης. Ωστόσο, σε έναν άναρχο κόσμο λειτουργούσαν ως έναν βαθμό σαν αμορτισέρ και βαλβίδες αποσυμπίεσης των εντάσεων. Με άλλα λόγια, η υποκρισία κρατούσε ζωντανό το δίκαιο και τις αξίες.
Η μετονομασία του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ σε υπουργείο Πολέμου, μια παραδιαστολή που αντικαθιστά έναν ευφημισμό –μια υποκριτική φιλοφρόνηση στην αρετή– με δυσφήμηση, καταδεικνύει την αδιαφορία του Τραμπ για την κακία. Αν αυτό θεωρηθεί ψιλά γράμματα, η πλήρης αδιαφορία του να διατυπώσει μια ελάχιστα συνεκτική δικαιολογία για την επίθεσή του εναντίον του Ιράν είναι κολοσσιαία.
Ούτε το Διεθνές Δίκαιο ούτε οι υποστηρικτικοί του θεσμοί μπορούν να επιβιώσουν, όταν σπάσει η τελευταία γραμμή άμυνας της αρετής. Είτε αυθεντική είτε υποκριτική, η απόδοση του φόρου τιμής στην αρετή είναι το ελάχιστο προαπαιτούμενο για να μη βυθιστούμε στη βαναυσότητα τού «πόλεμος όλων εναντίον όλων».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LIFO