ΤΟ ΒΥΤΙΟΦΟΡΟ ΠΟΥ πιάστηκε να αδειάζει βιομηχανικά απόβλητα σε φρεάτιο πρατηρίου, συνδεδεμένο με το δίκτυο ομβρίων και τελικά με τον Κηφισό, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Για τη ρύπανση του ποταμού και τις παράνομες απορρίψεις υπάρχουν εδώ και χρόνια καταγγελίες προς τις αρμόδιες αρχές, την κεντρική διοίκηση και την Περιφέρεια.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι άγνωστο. Η πρόσφατη υπόθεση ανέδειξε ότι ακόμη και σήμερα, παρά το αυστηρό θεσμικό πλαίσιο για τη διαχείριση των λυμάτων και των αποβλήτων, ανεπεξέργαστα βιομηχανικά απόβλητα εξακολουθούν να διοχετεύονται στον υπόγειο Κηφισό και από εκεί να καταλήγουν στη θάλασσα, στο παραλιακό μέτωπο και προφανώς στα νερά της πολυτελούς Αθηναϊκής Ριβιέρας.
Το φορτηγό, που σύμφωνα με τα μέχρι τώρα στοιχεία είχε πραγματοποιήσει τουλάχιστον τέσσερις ακόμη απορρίψεις μέσα σε είκοσι ημέρες, «δεν είναι καν η κορυφή του παγόβουνου, είναι μια νιφάδα από την κορυφή του», λέει ο Δημήτρης Θεοδοσόπουλος, τοπογράφος μηχανικός και συντονιστής της ομάδας έρευνας, μελέτης και εξερεύνησης «Γεωμυθική».
Η Περιφέρεια πραγματοποίησε μεν τις αναγκαίες αυτοψίες και τη λήψη δειγμάτων στη περιοχή της ρύπανσης, διαπίστωσε τα αίτια, αλλά το όλο ζήτημα τερμάτισε κάπου εκεί, σε ευλαβική αναμονή του επόμενου κύκλου ρύπανσης.
Η ομάδα έχει πραγματοποιήσει πολλές αυτοψίες σε ανοιχτά και υπόγεια ρέματα της Αττικής και ο ίδιος έχει δει από κοντά πώς λειτουργούν οι παράνομες συνδέσεις, δηλαδή «οι αγωγοί από βιοτεχνίες και βιομηχανίες που ενώνονται με μικρότερα δίκτυα των δρόμων και, μέσω των ομβρίων, καταλήγουν στον Κηφισό». Ο Δ. Θεοδοσόπουλος μας εξηγεί ότι το μείζον ζήτημα ρύπανσης είναι αυτές οι παράνομες συνδέσεις:
«Εκεί οι ποσότητες μπορεί να μην αντιστοιχούν σε ένα φορτίο, αλλά σε ολόκληρες δεξαμενές». Η βροχή, σύμφωνα με τον ίδιο, προσφέρει και την κατάλληλη κάλυψη: «Τότε ανοίγουν δεξαμενές και αντλίες και τα απόβλητα παρασύρονται γρήγορα μέσα στο δίκτυο. Το αποτέλεσμα φαίνεται πολλές φορές στο ίδιο το ποτάμι, που αλλάζει χρώμα, άσπρο, κόκκινο, καφέ ή μαύρο, ανάλογα με το τι απόβλητο έχει διοχετευθεί στους αγωγούς. Για το πρόσφατο περιστατικό, πάντως, ο Δ. Θεοδοσόπουλος τονίζει ότι «σε αυτή την περίπτωση οι θεσμικά αρμόδιοι έπραξαν τα δέοντα, το αναγνωρίζουμε και τους δίνουμε συγχαρητήρια. Αυτό ζητάμε να γίνεται και στις άλλες περιπτώσεις που έχουμε εντοπίσει και έχουμε επανειλημμένα καταγγείλει».
Κρυφοί αγωγοί τότε, κρυφοί και σήμερα
Η Μαργαρίτα Καραβασίλη, αρχιτέκτων μηχανικός και πρώτη γενική επιθεωρήτρια Περιβάλλοντος, γνωρίζει το πρόβλημα από την εποχή που οι Επιθεωρητές Περιβάλλοντος πραγματοποιούσαν ελέγχους στην περιοχή. Θυμάται δεκάδες βιοτεχνίες και βιομηχανίες σε Μεταμόρφωση, Ρέντη και Αιγάλεω που είχαν εντοπιστεί να διοχετεύουν ανεπεξέργαστα υγρά απόβλητα μέσω κρυφών αγωγών, παρακάμπτοντας τη νόμιμη επεξεργασία τους.
Μας λέει ότι «η Ειδική Γραμματεία Επιθεώρησης Περιβάλλοντος και Ενέργειας εστίασε τότε στη διερεύνηση συμβάντων βιομηχανικής αυθαιρεσίας στην Αττική, με τον Κηφισό να αποτελεί ένα από τα βασικά “μέτωπα”, παράλληλα με τον Ασωπό και τη ρύπανση ακόμη και του υδροφόρου ορίζοντα από βαρέα μέταλλα και το καρκινογόνο εξασθενές χρώμιο».
Στην επιχείρηση «Κρυφοί Αγωγοί», οι Επιθεωρητές Περιβάλλοντος πραγματοποίησαν σαρώσεις με ειδικές κάμερες σε βιομηχανικές περιοχές που γειτνιάζουν με τον Κηφισό, τη Μεταμόρφωση, το Μοσχάτο, τον Ρέντη και το Αιγάλεω και είχαν εντοπίσει δεκάδες εργοστάσια και βιοτεχνίες, κυρίως χημικών, επεξεργασίας μετάλλων και ταπητοκαθαριστήρια που λειτουργούσαν με παράνομους υπόγειους αγωγούς. «Αυτοί οι αγωγοί παρέκαμπταν τους υποχρεωτικούς βιολογικούς καθαρισμούς και έριχναν τα απόβλητα στο δίκτυο ομβρίων υδάτων της ΕΥΔΑΠ, το οποίο κατέληγε απευθείας στον Κηφισό», λέει.
Τη ρωτάμε αν πιστεύει ότι από τότε έχει αλλάξει κάτι. «Φοβάμαι ότι το πρόβλημα εξακολουθεί να υπάρχει», απαντά. Όπως λέει, οι έλεγχοι έχουν ατονήσει και σήμερα για να κινηθεί ο ελεγκτικός μηχανισμός συνήθως πρέπει να υπάρξει καταγγελία ή το φαινόμενο να είναι ήδη εμφανές. «Αυτά που κρύβονται, όταν φανούν μπορεί να είναι πολύ αργά».
Μετά τους ελέγχους εκείνης της περιόδου, εξηγεί, αυστηροποιήθηκαν οι περιβαλλοντικοί όροι στο ΚΕΛ Μεταμόρφωσης, το Κέντρο Επεξεργασίας Λυμάτων της ΕΥΔΑΠ, όπου παραλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, προεπεξεργασμένα βιομηχανικά απόβλητα που μεταφέρονται με βυτιοφόρα. Πλέον τα φορτία πρέπει να ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα και αυστηρά όρια για να γίνουν δεκτά. Όταν ένα απόβλητο δεν πληροί αυτές τις προδιαγραφές, απαιτείται κατάλληλη επεξεργασία, η οποία, ειδικά όταν πρόκειται για χημικά, τοξικές ουσίες ή βαρέα μέταλλα, μπορεί να έχει πολύ υψηλό κόστος. Εκεί, κατά την κ. Καραβασίλη, βρίσκεται και ένα από τα κίνητρα της παράκαμψης. Kάποιοι επιλέγουν τους «τυφλούς» αγωγούς αντί της νόμιμης και ακριβότερης διαχείρισης.
Μηδενική ιχνηλασιμότητα
Η Μ. Καραβασίλη μάς εξηγεί ότι γι’ αυτόν τον λόγο, τότε, εκτός από τα τσουχτερά πρόστιμα που εισηγήθηκε η υπηρεσία, είχε προταθεί η δημιουργία ενός «online συστήματος ελέγχου των βυτιοφόρων με δημιουργία ενός ψηφιακού συστήματος καταγραφής (GPS) και παρακολούθησης των δρομολογίων για όλα τα βυτιοφόρα που μεταφέρουν βιομηχανικά απόβλητα και λύματα, κάτι που, αν είχε εφαρμοστεί πλήρως, θα είχε αποτρέψει το πρόσφατο συμβάν».
Κι όμως, παρότι η δυνατότητα να γνωρίζει κανείς από πού ξεκίνησε ένα φορτίο αποβλήτων και πού τελικά παραδόθηκε δεν είναι κάποια τεχνολογική πολυτέλεια, ακόμη δεν υφίσταται ως σύστημα ιχνηλάτησης. Ο Δημήτρης Πετρόπουλος, πρόεδρος Δ.Σ. της ΕΜΔΥΔΑΣ, που εκπροσωπεί τους μηχανικούς του Δημοσίου, βάζει στο κέντρο του προβλήματος την ιχνηλασιμότητα. Όπως επισημαίνει, ο ν. 4819/2021 προβλέπει υποχρεώσεις για τη διαχείριση των αποβλήτων. Η παράδοση του φορτίου σε έναν εξωτερικό μεταφορέα δεν απαλλάσσει αυτομάτως τον αρχικό παραγωγό από την ευθύνη να διασφαλίσει ότι αυτό θα φτάσει σε αδειοδοτημένη εγκατάσταση.
Το πρόβλημα, λέει, είναι ότι οι υπηρεσίες που θα έπρεπε να ελέγχουν όλη αυτή την αλυσίδα, από την παραγωγή και τη μεταφορά έως την τελική διάθεση, παραμένουν υποστελεχωμένες και ανεπαρκώς εξοπλισμένες. «Αναρωτιόμαστε βάσιμα πόσα βυτιοφόρα “χάνονται” καθημερινά μεταξύ βιομηχανιών, νοσοκομείων και Κέντρων Επεξεργασίας».
Στα καύσιμα, όπως μας λέει, η διαδρομή του φορτίου παρακολουθείται εδώ και χρόνια. Καταγράφεται τι φορτώνει ένα βυτιοφόρο στο διυλιστήριο και τι τελικά παραδίδει, ώστε να μη «χάνεται» ποσότητα στη διαδρομή. «Το ίδιο θα μπορούσε να γίνει και με τα απόβλητα», λέει. Και πίσω από την απουσία ελέγχου υπάρχει, κατά τον ίδιο, ένα ισχυρό οικονομικό κίνητρο. Η νόμιμη διαχείριση κοστίζει, όπως λέει: «Ο μεταφορέας πρέπει να παραδώσει το φορτίο στον προβλεπόμενο αποδέκτη και να καταβάλει τα σχετικά τέλη. Όσο φθηνότερη γίνεται η “απαλλαγή” από το απόβλητο, τόσο μεγαλύτερο είναι το οικονομικό όφελος από την παράκαμψη της νόμιμης διαδικασίας».
Οι καταγγελίες και η ρύπανση που επιστρέφει
Στο εναπομείναν φυσικό κομμάτι του Κηφισού, στη «Γειτονιά της Κίρκης» στη Φιλαδέλφεια, οι κάτοικοι καταγράφουν εδώ και χρόνια επαναλαμβανόμενα επεισόδια ρύπανσης. Η Χρυσάνθη Γεωργίου, πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτών υπέρ των Ρεμάτων «Ροή», λέει ότι τα τελευταία τριάμισι χρόνια τα περιστατικά έχουν αυξηθεί σε συχνότητα και ένταση, ενώ τον τελευταίο ενάμιση χρόνο έχουν πυκνώσει και οι καταγγελίες προς την Περιφέρεια.
Η ανταπόκριση, όπως περιγράφει, είναι συχνά αργή. «Παίρνουμε έναν αριθμό πρωτοκόλλου και μπορεί να περάσει μία εβδομάδα ή και δέκα ημέρες μέχρι να γίνει αυτοψία στο σημείο». Γίνεται αυτοψία, λαμβάνονται δείγματα, ακολουθεί η απάντηση και, όπως λέει, «μετά το θέμα κλείνει». Γι’ αυτό οι κάτοικοι άρχισαν να απευθύνονται και στην Αστυνομία, με φωτογραφικό υλικό, ώστε οι υποθέσεις να φτάνουν και στην Εισαγγελία Περιβάλλοντος.
Για την ίδια, εκεί βρίσκεται και το βασικό κενό: «Δεν γίνονται οι απαραίτητοι έλεγχοι και κυρίως δεν λειτουργούν για να βρουν την πηγή της ρύπανσης». Δεν αρκεί, λέει, να διαπιστωθεί εκ των υστέρων ότι υπήρξε ένα ακόμη επεισόδιο. Το ζητούμενο είναι να βρεθεί από πού ξεκίνησε και ποιος το προκάλεσε.
Ο Γιώργος Δημητρίου, αρχιτέκτονας, επικεφαλής της Οικολογικής Συμμαχίας και αντιπρόεδρος της «Ροής», τοποθετεί την ανεξέλεγκτη ρύπανση του Κηφισού σε βάθος τουλάχιστον μιας δεκαετίας. Ξεχωρίζει τρεις μεγάλες κορυφώσεις στο ελάχιστο φυσικό τμήμα που έχει απομείνει: τον Νοέμβριο του 2015, τον Φεβρουάριο του 2023 και στα τέλη του 2025.
Και στις τρεις περιπτώσεις, λέει, κάτοικοι και συλλογικότητες απευθύνθηκαν στην Περιφέρεια και, μέσω αυτής ή παράλληλα, στο ΥΠΕΝ, την ΕΥΔΑΠ, το ΕΛΚΕΘΕ, την Αστυνομία και τον Δήμο: «Και στις τρεις περιπτώσεις, η Περιφέρεια πραγματοποίησε μεν τις αναγκαίες αυτοψίες και τη λήψη δειγμάτων στη περιοχή της ρύπανσης, διαπίστωσε τα αίτια, αλλά το όλο ζήτημα τερμάτισε κάπου εκεί, σε ευλαβική αναμονή του επόμενου κύκλου ρύπανσης και της επόμενης καταστροφής του λιγοστού πια φυσικού κεφαλαίου του ρέματος».
