Παρακαλούμε απενεργοποιήστε το Adblocker για να έχετε πλήρη πρόσβαση στο περιεχόμενο και τις υπηρεσίες μας. Δείτε πώς.
Βρήκατε κάποιο λάθος ή παράλειψη;     Επικοινωνήστε μαζί μας  »
 

Το αυταρχικό φθινόπωρο της Βραζιλίας

Ένας νοτιοαμερικανικός φασισμός δεν είναι πια αδιανόητος, ακόμα και αν τα παλιά στρατοκρατικά παραδείγματα ανήκουν στο παρελθόν.
Ο Μπολσονάρο δεν είναι απλώς ένας πολιτικός που παρουσιάζει τη δημοκρατία ως καθεστώς του μπάχαλου και της ανομίας. Είναι κάποιος που αποκαλύπτει τα ελλείμματα των άλλων, των «προοδευτικών» αντιπάλων του...

Λέγεται πολύ συχνά ότι η ζωή είναι ένα παιχνίδι αντιστροφών. Από «το ένα άκρο στο άλλο» ή από τον έναν πόλο στον ολότελα αντίθετό του. Έτσι σκέφτονται πολλοί και στις πολιτικές τους κρίσεις με αυτό τον τρόπο προβάλλεται συχνά η γνωστή θεωρία του εκκρεμούς στην πολιτική. Μόνο που αυτή η κίνηση δεν είναι πάντα αλήθεια. Ή μάλλον επιβεβαιώνεται κάτι πιο περίπλοκο από την ταλάντωση μεταξύ δύο άκρων.

 

Να, τώρα ο Zαΐρ Μπολσονάρο, ο πρώην στρατιωτικός και ηγέτης κάποιου «κοινωνικού, φιλελεύθερου κόμματος» στη Βραζιλία (που πιθανόν θα βγει νικητής και στον δεύτερο γύρο των εκλογών), είναι πολύ κοντά στον αμιγή τύπο του ακροδεξιού. Αντιθέτως, τόσο ο Φερνάρντο Χαντάντ όσο και η Ντίλμα Ρούσεφ ή ο Ιγνάσιο Λούλα ντα Σίλβα της άλλης παράταξης δεν μπορούν με τίποτα να χαρακτηριστούν ριζοσπάστες αριστεροί. Ούτε κατά διάνοια ακροαριστεροί. Το Κόμμα Εργατών είχε, βέβαια, ιστορικές αναφορές και κάποιους στο εσωτερικό του με ιδέες ριζοσπαστικές σοσιαλιστικές, όμως δεν κυβέρνησε σαν ένας ακόμα αριστερός λαϊκισμός. Ο Λούλα, όλοι το έλεγαν, δεν ήταν Τσάβες. Πολιτεύτηκε πολύ πιο μετριοπαθώς και προσαρμοστικά προς τις ιδέες/αξίες της παγκοσμιοποίησης και της συμμαχίας με τμήματα των μεσαίων τάξεων αλλά και του επιχειρηματικού κόσμου. Άρα, το άκρο που αναδύεται τώρα με τον Μπολσονάρο δεν «απαντά» στο άλλο άκρο. Δεν είναι δηλαδή το «εύλογο» λύγισμα προς την άλλη κατεύθυνση.

 

Ακούγονται διάφορα δημοσιογραφικά απλουστευτικά για έναν «τροπικό Τραμπ» ή «τροπικό χιτλερίσκο»... Φωτο: EPA/Marcelo Sayao
Ακούγονται διάφορα δημοσιογραφικά απλουστευτικά για έναν «τροπικό Τραμπ» ή «τροπικό χιτλερίσκο»... Φωτο: EPA/Marcelo Sayao

 

Το σνομπάρισμα για τον νόμο και την ευταξία γίνεται το μεγάλο όπλο δημαγωγίας για τους διαφόρους τυχοδιώκτες της νέας δεξιάς.

 

Η ακροδεξιά δυναμική εξουσίας φαίνεται να μεταφράζει μια ευρύτερη και ίσως βαθύτερη μετατόπιση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Τα κίνητρα γι' αυτές τις μετατοπίσεις είναι συνήθως ποικίλα, υλικά και πολιτισμικά. Συμφέροντα, φόβοι, πόθοι για αντεκδίκηση και υστεροβουλίες. Πολύ πιο απλά, επίσης, μια διάθεση τιμωρίας απέναντι σε πρόσωπα και πολιτικά σύμβολα ενός προηγούμενου συστήματος εξουσίας.


Αυτό που ξεχνάμε συχνά είναι ότι το «κατεστημένο» στις περισσότερες χώρες του κόσμου περιλαμβάνει πια και αριστερούς και φιλελεύθερους και συντηρητικούς. Όλοι όσοι κυβερνούν ή έχουν ασκήσει κοινωνική ή τοπική εξουσία ακόμα και δίχως να αναλάβουν, τυπικά, τη διακυβέρνηση, λογαριάζονται ως ύποπτοι συμμετοχής στις διεφθαρμένες ελίτ.

 

Όταν, ας πούμε, η αριστερά μιας χώρας δεν έχει μεν κυβερνήσει, παρ' όλα αυτά, έχει ασκήσει εξουσίες σε δήμους, πολιτιστικούς θεσμούς, πανεπιστήμια ή συνδικάτα, δεν μπορεί να εμφανίζεται ως «αθώα» και άμαθη κορασίδα. Πόσο μάλλον σε μια χώρα τεράστια, σε μια περιφερειακή δύναμη μεγάλης σημασίας, όπως η Βραζιλία, όπου το Κόμμα Εργατών έγινε τα προηγούμενα χρόνια ένας ισχυρός μηχανισμός νομής της εξουσίας και διανομής πόρων.


Το ερώτημα που αξίζει να τεθεί είναι «γιατί αυτή η αντίδραση να επενδύεται σε έναν ακραίο όπως ο Μπολσονάρο;».

 

Ακούγονται διάφορα δημοσιογραφικά απλουστευτικά για έναν «τροπικό Τραμπ» ή «τροπικό χιτλερίσκο», λες κι έχουμε να κάνουμε με μια διεθνή μόδα που επιβάλλει να στρέφονται οι λαοί σε αυτές ακριβώς τις οριακές φυσιογνωμίες. Ενδεχομένως όμως ισχύει κάτι πολύ πιο απλό και βεβαίως πιο ανησυχαστικό: τα νεο-φασιστικά και ακροδεξιά είδωλα υπόσχονται έξοδο από την ατομική αδυναμία και ανάκτηση της συλλογικής πολιτικής ισχύος. Είναι η γνωστή επιθυμία για τον «λοχία» που μπορεί να βάλει κάποια τάξη στο χάος. Με μια μεγάλη διαφορά από το παρελθόν: αυτό το χάος και αυτή η κρίση εξουσίας δεν είναι πλέον δικαιολογία ή φτηνό πρόσχημα κάποιων πραξικοπηματιών (όπως την εποχή του '60 και του '70) αλλά πραγματικό δεδομένο και βιωμένη εμπειρία.

 

 Η νέα ακροδεξιά είναι αντι-οικολογική, ομοφοβική και αντιφεμινιστική.
Η νέα ακροδεξιά είναι αντι-οικολογική, ομοφοβική και αντιφεμινιστική.

 
Σε όλα τα ρεπορτάζ και τα άρθρα για τη Βραζιλία συναντάς την ίδια φράση από πολίτες: «Να μπορούμε να κυκλοφορούμε στο δρόμο». Η ασφάλεια. Η ασφάλεια με την πρωταρχική, σχεδόν στοιχειώδη σημασία της διασφάλισης από τη ληστεία, τον βίαιο θάνατο, τον βιασμό κ.λπ. Ο «λοχίας» (Μπολσονάρο) πάει, λοιπόν, να ενσαρκώσει αυτή την πρωταρχική αίσθηση ασφάλειας, ενσωματώνοντας στον λόγο του και κάποια από τα κοινωνικά και οικονομικά αιτήματα, λ.χ. τον αγώνα εναντίον της ανεργίας ή το θέμα του μισθού.

 

Για λόγους σχετικούς με τη νοοτροπία και τις παραδοσιακές της κλίσεις, η αριστερά δεν μπορεί να διαπραγματευτεί κάποια από αυτά τα σκληρά ζητήματα. Δεν μπορεί να τα αντέξει χωρίς μεγάλα ρήγματα στην ταυτότητά της. Υπάρχουν παραδόσεις στο εσωτερικό της που επιμένουν να βλέπουν την τήρηση του νόμου ή και την επιβολή του νόμου ως κάτι «δεξιό», αν όχι αντιδραστικό. Το σνομπάρισμα για τον νόμο και την ευταξία γίνεται έτσι το μεγάλο όπλο δημαγωγίας για τους διαφόρους τυχοδιώκτες της νέας δεξιάς. Αυτό έχει ένα τραγικό αποτέλεσμα που νομίζω ότι θα το συναντήσουμε και στην Ευρώπη (ήδη το συναντούμε): ενώ η ακροδεξιά είναι ξένη προς την έννοια του κράτους δικαίου και της δημοκρατικής νομιμότητας, σφετερίζεται και διαστρέφει αυτές τις αξίες και τις πουλάει μαζί με τα δικά της «όνειρα αυτοδικίας» και στρατοκρατίας.


Στη Βραζιλία, από την άλλη, εκμεταλλεύεται και άλλες φοβίες και τραύματα: για παράδειγμα, την ενόχληση των αγροτών για τους ιθαγενείς και τους οικολόγους και τους υπερασπιστές του δάσους και της άγριας ζωής. Η νέα ακροδεξιά (κι εδώ υπάρχει άλλο ένα παράλληλο με τον Τραμπ) είναι αντι-οικολογική και κοντά σε έναν αγροτικό λαϊκισμό παλιού τύπου. Είναι με την παραδοσιακή ανάπτυξη των βαριών καυσίμων, με τα προγράμματα ανοικοδόμησης και τη βιομηχανική πειθαρχία. Eίναι, βεβαίως, ομοφοβική και αντιφεμινιστική.


Ο Μπολσονάρο δεν είναι, λοιπόν, απλώς κάποιος που είπε δυο καλά λόγια για τη δικτατορία της περιόδου 1964-1985. Δεν είναι απλώς ένας πολιτικός που παρουσιάζει τη δημοκρατία ως καθεστώς του μπάχαλου και της ανομίας. Είναι κάποιος που αποκαλύπτει τα ελλείμματα των άλλων, των «προοδευτικών» αντιπάλων του: την αδυναμία τους να ελέγξουν τη διαφθορά και κυρίως την ανεπάρκειά τους στο να περιορίσουν τη βία και την ανασφάλεια.


Η Βραζιλία έχει ένα παρελθόν μιλιταρισμού και πραξικοπήματος. Είναι κοινωνία των κάθετων ταξικών αντιθέσεων με μεταμοντέρνους διαχωρισμούς και πολιτισμικές αναμείξεις. Πολλά από τα στοιχεία της Ιστορίας της δεν μεταφέρονται αλλού και πάντως όχι στη δική μας Ευρώπη.


Η νέα αυταρχικο-αντιδραστική φάση που ανοίγεται τώρα, όμως, επικοινωνεί με τα εθνικιστικά σύνδρομα στη Βόρεια Αμερική και στην Ευρώπη. Ένας νοτιοαμερικανικός φασισμός δεν είναι πια αδιανόητος, ακόμα και αν τα παλιά στρατοκρατικά παραδείγματα ανήκουν στο παρελθόν.

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Jair Bolsonaro: Ο Τραμπ της Βραζιλίας, μια χυδαία περίπτωση πολιτικού ανατέλλει

ΔιεθνήJair Bolsonaro: Ο Τραμπ της Βραζιλίας, μια χυδαία περίπτωση πολιτικού ανατέλλει

Στις προσεχείς εκλογές στη Βραζιλία, εις εκ των υποψηφίων είναι και ο ηγέτης της ακροδεξιάς της χώρας: μισεί τις γυναίκες, τους μαύρους, τους ομοφυλόφιλους και τους φτωχούς, αλλά τα ποσοστά του είναι ψηλά...
28.9.2018
Βραζιλία: κόκκινη ή μαύρη;

ΑλμανάκΒραζιλία: κόκκινη ή μαύρη;

7 Οκτωβρίου. Πρώτος γύρος των προεδρικών εκλογών.
7.10.2018
Εκλογές στη Βραζιλία - Ο ακροδεξιός Ζαΐχ Μπολσονάρου αύξησε το προβάδισμά του στις δημοσκοπήσεις

ΔιεθνήΕκλογές στη Βραζιλία - Ο ακροδεξιός Ζαΐχ Μπολσονάρου αύξησε το προβάδισμά του στις δημοσκοπήσεις

Το 26% των ψηφοφόρων δήλωσε αναποφάσιστο σε πρόσφατη δημοσκόπηση
7.10.2018

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Το αρχιπέλαγος  και ο κίνδυνος

Δεύτερες Σκέψεις Το αρχιπέλαγος και ο κίνδυνος

To παιχνίδι για την «ηγεμονία» στην ερμηνεία τού τι είναι και τι κάνουν τα Κίτρινα Γιλέκα
1 ΗΜΕΡΑ ΠΡΙΝ
Ο εθνομηδενισμός ή για τις λέξεις που απλώς κάνουν πόλεμο

Δεύτερες Σκέψεις Ο εθνομηδενισμός ή για τις λέξεις που απλώς κάνουν πόλεμο

Τι περιγράφει αυτή η έκφραση που έχει γίνει αγαπημένη στις παρέες της εθνικιστικής δεξιάς και της ακροδεξιάς;
6.12.2018
Τα σχολεία, ο εθνικισμός και οι αριστερές ευκολίες

Δεύτερες Σκέψεις Τα σχολεία, ο εθνικισμός και οι αριστερές ευκολίες

Η προσπάθεια απόκρουσης των εθνικιστικών και φασιστικών τάσεων στις μικρότερες ηλικίες είναι δύσκολη και πολύπλοκη υπόθεση.
28.11.2018
Η δυστυχία του να μη νιώθεις

Δεύτερες Σκέψεις Η δυστυχία του να μη νιώθεις

Και η «ευαισθησία» που απλώνει απλώς τα καθημερινά της λάφυρα (σε δάκρυα, σε κατάρες ή απειλές)
21.11.2018
Η δυσκολία να μιλάς  γι’ αυτό που είσαι

Δεύτερες Σκέψεις Η δυσκολία να μιλάς γι’ αυτό που είσαι

Ή για την περιφρόνηση στη μεσαία τάξη.
15.11.2018
Eλληνική Τηλεόραση: Ιστορίες παρακμής

Δεύτερες Σκέψεις Eλληνική Τηλεόραση: Ιστορίες παρακμής

Ας μιλήσουμε, λοιπόν, για τη μιζέρια στην ελληνική τηλεόραση...
7.11.2018
Το δηλητήριο

Δεύτερες Σκέψεις Το δηλητήριο

H στολή παραλλαγής του εθνικισμού κρύβει τα αληθινά προβλήματα και τις προτεραιότητες του καιρού
31.10.2018
Τα μαύρα καθεστώτα και η αγανάκτηση (που δεν αρκεί)

Δεύτερες Σκέψεις Τα μαύρα καθεστώτα και η αγανάκτηση (που δεν αρκεί)

Όσο χώρες και λαοί γλιστρούν σε απομονωτικές και εθνικιστικές λογικές παντού, κάθε αφύπνιση θα είναι ανίσχυρη.
25.10.2018
Η δημοσιογραφική ελευθερία και η χαμένη τιμή

Δεύτερες Σκέψεις Η δημοσιογραφική ελευθερία και η χαμένη τιμή

Ένας χρόνος από τη δολοφονία, με βόμβα, της μπλόγκερ και δημοσιογράφου Δάφνης Καρουάνα Γκαλιζία στη Μάλτα
18.10.2018
Σύστημα και αντισύστημα

Δεύτερες Σκέψεις Σύστημα και αντισύστημα

Η δυσκολία της εποχής είναι ότι σύστημα και αντισύστημα ανήκουν, κλείνουν το μάτι και συχνά παρασιτούν το ένα στο άλλο.
3.10.2018
Η ανείπωτη θλίψη των δικαιολογιών

Δεύτερες Σκέψεις Η ανείπωτη θλίψη των δικαιολογιών

Μουδιασμένοι μπροστά στην κρυφή βία του συστήματος
27.9.2018
H XΩΡΑ όπως ΕΙΝΑΙ

Δεύτερες Σκέψεις H XΩΡΑ όπως ΕΙΝΑΙ

Το σχήμα της αιώνιας κακοδαιμονίας του Έλληνα είναι η πίσω πλευρά ενός μπανάλ εθνικισμού
19.9.2018
Οικολογία/ Όμορφες ιδέες, άσχημα καίγονται

Δεύτερες Σκέψεις Οικολογία/ Όμορφες ιδέες, άσχημα καίγονται

Ενώ η κλιματική αλλαγή και η ενεργειακή κόπωση των κοινωνιών ζητούν ισχυρές απαντήσεις, οι παραδοσιακές πολιτικές ελίτ ψελλίζουν κοινοτοπίες ή χρησιμοποιούν τα οικολογικά ως φτηνό εργαλείο μετάθεσης ευθυνών.
12.9.2018
Λατινικά - Κοινωνιολογία, Συμμαχία

Δεύτερες Σκέψεις Λατινικά - Κοινωνιολογία, Συμμαχία

Ένας αστήρικτος και φαιδρός συνειρμός ακολουθεί σαν φάντασμα τη ζωή μας και μας εμποδίζει να σκεφτούμε, να κρίνουμε, να αποπολιτικοποιήσουμε κάποιο ψήγμα αυτής της πραγματικότητας.
5.9.2018
Ο Έλληνας διανοούμενος και η ελευθερία

Δεύτερες Σκέψεις Ο Έλληνας διανοούμενος και η ελευθερία

Ο θάνατος του Σταύρου Τσακυράκη θύμισε ξανά τον ρόλο του δημόσιου διανοουμένου σε εποχές γενικευμένης αβεβαιότητας σαν τη σημερινή
28.7.2018
1 σχόλιο
Ταξινόμηση:
Προηγούμενα 1 Επόμενα
avatar Μαύρος Γάτος 14.10.2018 | 17:16
Για μεγάλο μέρος της αριστεράς η τήρηση του νόμου δεν είναι "κάτι το δεξιό ή το αντιδραστικό" : απλούστατα, η αριστερά είναι εξαιρετικά επιφυλακτική απέναντι στις συχνότατες πρακτικές της αστυνομίας όταν δρουν σε λαϊκά ή υποβαθμισμένα περιβάλλοντα ή απέναντι σε περιθωριοποιημένα ή μειονεκτούντα άτομα, οι οποίες μπορούν να συνοψιστούν ως εξής : "πρώτα χτυπάμε (στην καλύτερη περίπτωση, γιατί υπάρχει και το πρώτα πυροβολούμε) και μετά ρωτάμε". Η μεταχείριση του Ζακ Κωστόπουλου από τους αστυνομικούς ήταν χαρακτηριστική, ή κάνω λάθος; Και πόσες εκατοντάδες μη "επώνυμων" υπέστησαν μεταχείριση ανάλογη με του Ζακ;

Επίσης, η αριστερά γνωρίζει πολύ καλά ότι για την αναγκαία τήρηση της ασφάλειας δεν αρκεί ούτε η αστυνόμευση (όσο κι αν αυτή είναι αναγκαία), ούτε οι αυστηρές ποινές: ξαναδιαβάζοντας τον πάντοτε επίκαιρο Ντίκενς διαπιστώνουμε ότι, παρά την ποινή του απαγχονισμού για την απλή κλοπή από υπότροπο, οι εξαθλιωμένοι έκλεβαν. Η αριστερά γνωρίζει πολύ καλά ότι για την μόνιμη μείωση της παραβατικότητας και της εγκληματικότητας χρειάζεται να χτυπηθούν οι αιτίες που ευθύνονται για την μεγέθυνσή της: φτώχεια, εξαθλίωση, ανισότητες, κοινωνικός αποκλεισμός...

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πως μπορεί να αντιλαμβάνεται η αριστερά την αστυνόμευση δόθηκε από την (εξαιρετικά μετριοπαθή, σχεδόν κεντροαριστερή) κυβέρνηση της "πληθυντικής αριστεράς" του Λιονέλ Ζοσπέν (1997-2002) όσον αφορά την αστυνόμευση των εξαιρετικά υποβαθμισμένων συνοικιών (banlieues), "άβατο" και "γκέτο" για τους δεξιούς.
Πρώτον, επανέφερε τους "αστυνομικούς της γειτονιάς", ορισμένες φορές μάλιστα κατοίκους ή καταγόμενους από αυτές τις συνοικίες, οι οποίοι γνώριζαν τον κόσμο και τις καταστάσεις και γι' αυτόν τον λόγο ήταν πολύ περισσότερο αποτελεσματικοί. Επιπλέον, είχαν αποσπάσει την εμπιστοσύνη ενός μέρους των κατοίκων καθώς δεν είχαν τον τσαμπουκά και τη γεμάτη ρατσιστικά στερεότυπα νοοτροπία πολλών συναδέλφων τους που παρενέβαιναν σε αυτές τις γειτονιές χωρίς να τις γνωρίζουν, γεμάτοι περιφρόνηση και κλισέ για τον κόσμο τους.

Δεύτερον. σε αυτές τις συνοικίες (αλλά και σε πολλούς δημόσιους χώρους) δημιουργήθηκαν δεκάδες χιλιάδες θέσεις συμβασιούχων "υπεύθυνων ασφαλείας": αθλητικοί νεαροί κάτοικοι της συνοικίας την οποία επόπτευαν, πολύ συχνά αραβικής καταγωγής ή Μαύροι, με καθαρό ποινικό μητρώο, χωρίς στολή και εξοπλισμό (απλώς ομοιόμορφο ντύσιμο ανά εποχή, με ένα καρτελάκι και ένα γουόκι τόκι). Αποστολή τους κυρίως η πρόληψη της μικροπαραβατικότητας και της διατάραξης της κοινωνικής ειρήνης, γεγονότα που δημιουργούν τεράστια δυσφορία και πολλαπλασιάζουν την αίσθηση της ανασφάλειας (πρόκληση μικροφθορών στο δημόσιο χώρο ή στα συγκροτήματα κατοικιών, μικροκλοπές, τραμπουκισμοί, φραστικές επιθέσεις ή πάσης φύσεως παρενοχλήσεις, διατάραξη της κοινής ησυχίας, χαζομαγκιές των "συμμοριών" των πιτσιρικάδων, κλπ). Μπροστά σε σοβαρότερα περιστατικά, απλώς καλούσαν -πολύ έγκαιρα- την κανονική αστυνομία.

Και μια προσωπική εμπειρία: λάτρης της βόλτας στα τεράστια παρισινά πάρκα, πάντα είχα στο πίσω μέρος του μυαλού μου ότι, καλού κακού, καλό θα είναι να αποφεύγονται οι πιο απομονωμένες περιοχές τους γιατί "του Φιλοπάππου" δεν γίνεται μόνο στο λόφο του Φιλοπάππου... Από την άλλη, βόλτα σε ένα αστυνομοκρατούμενο πάρκο χάνει πολύ από την γοητεία της. Όταν λοιπόν εκείνη την εποχή πήγαινα Παρίσι, η πυκνή αλλά εξαιρετικά διακριτική παρουσία αυτών των ζευγαριών των περιπόλων των "υπεύθυνων ασφαλείας" σου έδινε μια εξαιρετική αίσθηση ασφάλειας.

Τι απέγιναν όλα αυτά; Όταν ηττήθηκε ο Ζοσπέν και ανέλαβε Υπουργός Δημόσιας Τάξης ο γνωστός Σαρκοζί, όλα αυτά καταργήθηκαν. Αντικαταστάθηκαν από επιδρομές εκατοντάδων πάνοπλων αστυνομικών των ειδικών δυνάμεων (συνοδεία καμερών εννοείται), μια φορά το χρόνο σε κάθε συνοικία. Αυτές οι επιχειρήσεις θύμιζαν αισθητά στρατιωτική επιχείρηση σε κατεχόμενα εδάφη. Εντελώς αναποτελεσματική τακτική φυσικά, αλλά εξαιρετικά θεαματική και κινηματογραφική, δυνάμενη να πείσει ότι αυτός ο "δυναμικός" πολιτικός άξιζε να γίνει πρόεδρος της Δημοκρατίας, αφού έχει "πυγμή" και "πατάσσει" την εγκληματικότητα. Λίγο αργότερα, το 2005, εξερράγησαν τα υποβαθμισμένα προάστια...
Προηγούμενα 1 Επόμενα