Η Κλεμάνς σπουδάζει επτά χρόνια στο Ανώτατο Εθνικό Ωδείο Μουσικής και Χορού του Παρισιού και δεν είχε φανταστεί ποτέ ότι θα ζούσε κάτι τέτοιο. Στα 25 της, η νεαρή τσελίστρια βρίσκεται μαζί με περίπου 150 συμφοιτητές της έξω από το ιστορικό ίδρυμα, συμμετέχοντας στον πρώτο αποκλεισμό του από τον Μάη του 1968. Εκεί όπου συνήθως ακούγονται σονάτες, ορχηστρικές πρόβες και ασκήσεις χορού, οι σπουδαστές οργανώνουν πλέον συνελεύσεις, ψηφίζουν και συζητούν για το μέλλον τους. «Για πολλούς καθηγητές μας, είμαστε εδώ για να παίζουμε άψογα τη σονάτα του Μπραμς. Τα υπόλοιπα δεν τους ενδιαφέρουν», λέει η Κλεμάνς.
Το Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Paris, ένα από τα σημαντικότερα και πιο επιλεκτικά ιδρύματα καλλιτεχνικής εκπαίδευσης στην Ευρώπη, βρέθηκε τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου αντιμέτωπο με μια κινητοποίηση που δεν είχε γνωρίσει εδώ και σχεδόν έξι δεκαετίες. Περίπου 150 σπουδαστές απέκλεισαν τις εισόδους του, εκφράζοντας την αλληλεγγύη τους στο μεγάλο κύμα μαθητικών διαδηλώσεων που συγκλονίζει τη Γαλλία. Η διοίκηση συμφώνησε να ακυρωθούν τα μαθήματα και οι εκδηλώσεις έως και τις 17 Οκτωβρίου, ενώ την Τετάρτη αποφάσισε να κλείσει το κτίριο για την ημέρα, επικαλούμενη λόγους ασφαλείας και την προοπτική νέου αποκλεισμού.
Στις συνελεύσεις, η ατμόσφαιρα θυμίζει περισσότερο μια μεγάλη συλλογική ανακάλυψη παρά μια συνηθισμένη φοιτητική διαμαρτυρία. Καρέκλες τοποθετημένες κυκλικά, ζεστός καφές, μαντλέν και ένα μεγάφωνο από το οποίο περνούν διαδοχικά οι φωνές των σπουδαστών. Οι περισσότεροι δεν έχουν προηγούμενη εμπειρία κινητοποιήσεων. Το Ωδείο, που εποπτεύεται από το γαλλικό υπουργείο Πολιτισμού, είναι ένας κόσμος απαιτητικής ατομικής προετοιμασίας, καθημερινής εξάσκησης και εξαιρετικά αυστηρών εξετάσεων.
Στο ίδρυμα φοιτούν 1.326 σπουδαστές, από τους οποίους το 86% στη μουσική και το 14% στον χορό. Μόλις το 23% των υποψηφίων καταφέρνει να εισαχθεί. Το κτίριο, έργο του αρχιτέκτονα Κριστιάν ντε Πορτζαμπάρκ, βρίσκεται στην περιοχή της Βιλέτ, στο 19ο διαμέρισμα του Παρισιού. Η Κλεμάνς το παρομοιάζει με οχυρωμένο κάστρο, έναν χώρο που προστατεύει τους εκλεκτούς σπουδαστές του, αλλά ταυτόχρονα τους κρατά σε απόσταση από όσα συμβαίνουν έξω από τους τοίχους του.
Αυτή την απόσταση αποφάσισαν να καταργήσουν. Οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν ως έκφραση αλληλεγγύης στους μαθητές των γαλλικών λυκείων, που εδώ και εβδομάδες διαδηλώνουν ζητώντας καλύτερες συνθήκες εκπαίδευσης, περισσότερους καθηγητές και αποκατάσταση των εγκαταλελειμμένων σχολικών κτιρίων. Οι διαμαρτυρίες έχουν επεκταθεί στα πανεπιστήμια, ενώ οι συγκρούσεις με την αστυνομία και οι συλλήψεις, μεταξύ των οποίων και ανηλίκων, έχουν προκαλέσει νέες αντιδράσεις.
Η Κλεμάνς, γαλλομαροκινής καταγωγής, αναγνωρίζει ότι οι συμφοιτητές της έχουν προνόμια που δεν διαθέτουν πολλοί μαθητές στα φτωχότερα προάστια του Παρισιού. Επισημαίνει, ωστόσο, ότι αυτός είναι ένας ακόμη λόγος για να συμμετάσχουν. Θεωρεί απαράδεκτη τη διαφορετική αντιμετώπιση των νέων από εύπορες συνοικίες και εκείνων από περιοχές όπως το Σεν Ντενί και το Πιερφίτ. Εκφράζει επίσης τον θαυμασμό της για τους μαθητές που, παρότι δεν έχουν ακόμη δικαίωμα ψήφου, έχουν καταφέρει να προκαλέσουν τόσο μεγάλη πολιτική αναστάτωση.«Είναι κάτι δυνατό, συναρπαστικό, και θέλω να συμμετέχω. Όχι να μένω σπίτι κάνοντας πρόβες. Αυτό μπορεί να περιμένει», λέει.
Οι διαμαρτυρόμενοι σπουδαστές δεν περιορίζονται, πάντως, στην υποστήριξη του μαθητικού κινήματος. Στο ίδιο τους το Ωδείο καταγγέλλουν την επιδείνωση των συνθηκών σπουδών, την επισφάλεια της καλλιτεχνικής εργασίας και τη διαρκή πίεση για επιτυχία. Ζητούν αλλαγές στον τρόπο αξιολόγησης, θεωρώντας ότι οι εξετάσεις, οι προφορικές ανακοινώσεις αποτελεσμάτων και οι διακρίσεις ενισχύουν έναν ανταγωνισμό που επιβαρύνει την ψυχική υγεία τους.
Στα αιτήματά τους περιλαμβάνεται επίσης η δημιουργία ειδικής θέσης για την υποδοχή και τη διαχείριση καταγγελιών σεξιστικής και σεξουαλικής βίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες σπουδαστών, οι υφιστάμενοι μηχανισμοί δεν αντιμετωπίζουν πάντοτε αποτελεσματικά τέτοια περιστατικά. Παράλληλα, καταγγέλλουν προβλήματα στις εγκαταστάσεις, ακόμη και παρουσία αμιάντου σε αίθουσες μελέτης, και στηρίζουν τους πιανίστες που συνοδεύουν τα μαθήματα και διεκδικούν καλύτερες εργασιακές συνθήκες.
Η κινητοποίηση έχει ανοίξει και μια συζήτηση για την ίδια τη φύση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης. Οι νέοι μουσικοί και χορευτές περιγράφουν έναν κόσμο όπου από πολύ μικρή ηλικία μαθαίνουν να ανταγωνίζονται ο ένας τον άλλον, να αφιερώνουν ατελείωτες ώρες στην τεχνική τους και να αντιμετωπίζουν την προσωπική επιτυχία ως μοναδικό στόχο. Όταν ολοκληρώσουν τις σπουδές τους, βρίσκονται συχνά αντιμέτωποι με μια αγορά εργασίας που δεν μπορεί να τους εξασφαλίσει σταθερή απασχόληση.
Η Κλεμάνς εργάζεται ήδη περιστασιακά ως μουσικός, παράλληλα με τις σπουδές της. Η αγωνία για τη μείωση των αμοιβών και την έλλειψη ευκαιριών είναι καθημερινή. «Είμαστε τόσο συγκεντρωμένοι στις καλλιτεχνικές μας απαιτήσεις, συχνά εντελώς μόνοι με το όργανό μας, που τελικά αποκοβόμαστε από όσα συμβαίνουν γύρω μας», εξηγεί. Ο ανταγωνισμός μπορεί να μοιάζει αναπόφευκτος σε έναν τόσο δύσκολο επαγγελματικό χώρο, αλλά, όπως επισημαίνει, η λογική τού να κοιτάζει ο καθένας αποκλειστικά τον εαυτό του οδηγεί σε αδιέξοδο.
Οι σπουδαστές διεκδικούν επίσης την κατάργηση του Parcoursup, του συστήματος εισαγωγής στη γαλλική ανώτατη εκπαίδευση, την προστασία των ξένων φοιτητών από πρόσθετα δίδακτρα, οικονομική στήριξη για τη στέγαση και μέτρα κατά της φοιτητικής φτώχειας. Στις συνελεύσεις συμμετέχουν εκπρόσωποι και άλλων σημαντικών σχολών του Παρισιού, ανάμεσά τους η Σχολή Καλών Τεχνών, η Σχολή του Λούβρου, η Σχολή Ντιπερέ και η Εθνική Ανώτατη Σχολή Βιομηχανικού Σχεδιασμού.
Η συνάντηση αυτών των διαφορετικών ιδρυμάτων αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι περικοπές στη δημόσια χρηματοδότηση του πολιτισμού προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία στους Γάλλους καλλιτέχνες. Η βουλεύτρια Σαρά Λεγκρέν, η οποία επισκέφθηκε τη συνέλευση του Ωδείου, αναφέρθηκε στις σχεδιαζόμενες περικοπές ύψους 96 εκατομμυρίων ευρώ στον προϋπολογισμό του πολιτισμού, ενθαρρύνοντας τους σπουδαστές να συνεχίσουν τις κινητοποιήσεις τους.
Για αρκετούς από αυτούς, το Ωδείο αποτελεί μια λαμπερή βιτρίνα του γαλλικού πολιτισμού, πίσω από την οποία κρύβονται οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες της μουσικής και του χορού. Δεν αμφισβητούν την ποιότητα της εκπαίδευσης που λαμβάνουν. Αμφισβητούν την ιδέα ότι η καλλιτεχνική αριστεία μπορεί να υπάρχει ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες στις οποίες θα εργαστούν.
Η πολιτικοποίησή τους δεν βρίσκει όλους τους καθηγητές σύμφωνους. Ορισμένοι δυσκολεύονται να κατανοήσουν γιατί οι σπουδαστές ενός τόσο προνομιούχου ιδρύματος αποφασίζουν να διακόψουν τις πρόβες και τα μαθήματά τους. Άλλοι υποστηρίζουν τα αιτήματα, αλλά ζητούν να συνεχιστεί ο διάλογος με τη διοίκηση. Για τους νέους που συμμετέχουν, όμως, αυτή η σύγκρουση αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης αλλαγής στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τη θέση τους ως καλλιτέχνες.
Στη διακήρυξή τους ζητούν έναν πολιτισμό που να μην αποτελεί προνόμιο, αλλά κοινό αγαθό, και τέχνες που να μη μένουν αποκομμένες από την κοινωνία. Είναι μια θέση με ιδιαίτερο βάρος για ένα ίδρυμα που έχει εκπαιδεύσει γενιές κορυφαίων μουσικών και χορευτών, αλλά δεν είχε γνωρίσει ανάλογο αποκλεισμό από την εποχή των μεγάλων φοιτητικών εξεγέρσεων του 1968.
Σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, οι σπουδαστές του Ωδείου του Παρισιού δεν ζητούν απλώς περισσότερα χρήματα ή καλύτερες συνθήκες σπουδών. Θέλουν να πάψουν να αντιμετωπίζονται ως μελλοντικοί σολίστες που οφείλουν να αφοσιώνονται αποκλειστικά στην τελειότητα του προσωπικού τους έργου.
Και για λίγες ημέρες, το ιστορικό Ωδείο γίνεται ο χώρος όπου αυτοί οι νέοι καλλιτέχνες δοκιμάζουν κάτι που δεν διδάσκεται στις αίθουσες μουσικής: να μιλούν και να αποφασίζουν συλλογικά.
Με στοιχεία από Le Monde