Μια νέα ψυχολογική μελέτη για την τέχνη, την ηθική κρίση και την κουλτούρα της «ακύρωσης» καταλήγει σε ένα παράδοξο συμπέρασμα: οι άνθρωποι μπορεί να θεωρούν τον φόνο ηθικά βαρύτερο έγκλημα, όμως αντιδρούν πιο τιμωρητικά απέναντι στο έργο ενός καλλιτέχνη όταν εκείνος κατηγορείται για σεξουαλική κακοποίηση.
Η μελέτη, με τίτλο Canceling Creativity? Exploring Artist Censure As a Function of Crime Type, δημοσιεύθηκε στο Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts και εξετάζει πώς αλλάζει η στάση του κοινού απέναντι σε ένα έργο τέχνης όταν προστεθεί η πληροφορία ότι ο δημιουργός του έχει κατηγορηθεί για διαφορετικά εγκλήματα. Το εύρημα που ξεχωρίζει δεν είναι ότι οι συμμετέχοντες «σταματούσαν» απλώς να τους αρέσει το έργο. Αντίθετα, η απόλαυση της εικόνας δεν μειωνόταν πάντα ουσιαστικά. Αυτό που άλλαζε πιο έντονα ήταν η διάθεσή τους να στηριχθεί δημόσια ο καλλιτέχνης: να εκτεθεί το έργο του, να αγοραστεί, να συνεχίσει να κυκλοφορεί χωρίς αντίσταση.
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι συμμετέχοντες υποστήριζαν περισσότερο την αποτροπή της δημόσιας έκθεσης έργου από καλλιτέχνη κατηγορούμενο για σεξουαλική κακοποίηση σε σχέση με καλλιτέχνη κατηγορούμενο για άλλα εγκλήματα, ακόμη και όταν ο φόνος αξιολογούνταν ως πιο ανήθικος. Το ίδιο μοτίβο φάνηκε τόσο όταν ο καλλιτέχνης ήταν φανταστικό, άγνωστο πρόσωπο όσο και όταν οι συμμετέχοντες καλούνταν να σκεφτούν τον αγαπημένο τους άνδρα εικαστικό.
Η έρευνα βασίστηκε σε ένα πιλοτικό πείραμα και τρεις επιμέρους μελέτες, με συμμετέχοντες στις ΗΠΑ. Σε μία από αυτές, 270 άτομα είδαν έναν αφηρημένο πίνακα φανταστικού άνδρα καλλιτέχνη και στη συνέχεια κλήθηκαν να ξαναξιολογήσουν το έργο αφού τους ζητήθηκε να φανταστούν ότι ο δημιουργός είχε κατηγορηθεί για εγκλήματα όπως φόνο, ανθρωποκτονία, σωματική επίθεση, σεξουαλική παρενόχληση, βανδαλισμό ή αυτοτραυματισμό. Οι κατηγορίες σεξουαλικής κακοποίησης προκάλεσαν τις ισχυρότερες εκκλήσεις για λογοκρισία ή αποκλεισμό του έργου από δημόσια προβολή.
Σε άλλη φάση της μελέτης, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αποτιμήσουν και την οικονομική αξία του έργου πριν και μετά την πληροφορία για την κατηγορία. Όταν η κατηγορία αφορούσε σεξουαλική κακοποίηση, η αξία του έργου μειώθηκε κατά μέσο όρο περίπου 49%. Με άλλα λόγια, η ηθική αποστροφή δεν έμενε μόνο στο επίπεδο της γνώμης· μεταφραζόταν και σε φανταστική αγορά, σαν το κοινό να έλεγε ότι ένα έργο μπορεί να παραμένει αισθητικά απολαυστικό, αλλά δεν αξίζει πλέον την ίδια δημόσια ή οικονομική υποστήριξη.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της μελέτης. Οι ερευνητές δεν περιγράφουν ένα κοινό που απλώς απορρίπτει την τέχνη όταν αμαυρώνεται η βιογραφία του δημιουργού. Περιγράφουν ένα κοινό διχασμένο ανάμεσα στην ιδιωτική απόλαυση και στη δημόσια στάση. Κάποιος μπορεί να συνεχίζει να ακούει, να κοιτάζει ή να θαυμάζει ένα έργο, αλλά να θεωρεί ότι η κοινωνία, τα μουσεία, οι γκαλερί ή η αγορά δεν πρέπει να το προβάλλουν με τον ίδιο τρόπο.
Οι ερευνήτριες Κίλα Γουίλιαμς και Τζέιμι Κρεμς, επισημαίνουν ακριβώς αυτή την αντίφαση: οι συμμετέχοντες μπορούσαν να θεωρούν τον φόνο πιο σοβαρό ηθικά, αλλά να ζητούν αυστηρότερη απομάκρυνση του έργου όταν η κατηγορία αφορούσε σεξουαλική κακοποίηση. Η πολιτική τοποθέτηση των συμμετεχόντων, σύμφωνα με τη μελέτη, δεν φάνηκε να προβλέπει αποφασιστικά τις απαντήσεις τους, στοιχείο που κάνει το εύρημα πιο περίπλοκο από την απλή διαίρεση «συντηρητικών» και «προοδευτικών».
Η μελέτη δεν απαντά οριστικά στο γιατί η σεξουαλική κακοποίηση ενεργοποιεί τόσο ισχυρότερη διάθεση δημόσιου αποκλεισμού. Οι ίδιοι οι ερευνητές σημειώνουν ότι τα πειράματα βασίστηκαν σε υποθετικά σενάρια, σε απλουστευμένες περιγραφές κατηγοριών και σε δείγματα από τις ΗΠΑ, άρα δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτόματα σε κάθε πολιτισμικό περιβάλλον ή σε κάθε πραγματική υπόθεση, όπου παίζουν ρόλο η δημοσιότητα, η νομική εξέλιξη, η εξουσία του καλλιτέχνη, το θύμα, ο θεσμός και η αγορά.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, το εύρημα έχει σημασία για τον κόσμο της τέχνης. Τα τελευταία χρόνια, μουσεία, φεστιβάλ, γκαλερί, δισκογραφικές, εκδοτικοί οίκοι και κινηματογραφικοί θεσμοί καλούνται όλο και συχνότερα να αποφασίσουν τι κάνουν με έργα δημιουργών που κατηγορούνται για κακοποιητική συμπεριφορά. Η εύκολη απάντηση, είτε υπέρ είτε κατά της «ακύρωσης», σπάνια αντέχει στην πράξη. Η μελέτη δείχνει ότι το κοινό δεν ζητά πάντα να εξαφανιστεί η τέχνη. Συχνά ζητά να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο η τέχνη στηρίζεται, εκτίθεται, αγοράζεται και νομιμοποιείται.
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο αν μπορούμε να χωρίσουμε το έργο από τον δημιουργό. Είναι ποιος πληρώνεται, ποιος τιμάται, ποιος εκτίθεται, ποιος μπαίνει στον κανόνα και ποιος αποφασίζει πότε η βιογραφία ενός καλλιτέχνη γίνεται αδύνατο να μείνει έξω από την αίθουσα.
Με στοιχεία από Hyperallergic, PsyPost και UCLA Social Minds Lab.
