Με την πρώτη ματιά, η είδηση μοιάζει παράδοξη. 141 ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεις, που δραστηριοποιούνται σε χώρες όπου οι ομόφυλες σεξουαλικές σχέσεις εξακολουθούν να ποινικοποιούνται, ζητούν από τη Γαλλία να μην προχωρήσει, όπως σχεδιάζει, σε πρωτοβουλία στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ για την παγκόσμια αποποινικοποίηση των ομόφυλων σχέσεων.
Η εξήγηση βρίσκεται σε μία φράση: δεν διαφωνούν με τον στόχο, διαφωνούν με τη στρατηγική. Οι οργανώσεις δεν ζητούν να παραμείνουν οι ποινικοί νόμοι στη θέση τους. Προειδοποιούν όμως ότι μια διεθνής πρωτοβουλία μεγάλης προβολής, αν προωθηθεί χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των κοινοτήτων που ζουν μέσα σε τέτοια καθεστώτα, μπορεί να κάνει τη ζωή τους πιο επικίνδυνη.
Στο κείμενό τους, οι οργανώσεις σημειώνουν ότι το κόστος μιας τέτοιας κίνησης δεν θα το πληρώσουν οι διπλωμάτες στη Γενεύη ή οι πολιτικοί στη Γαλλία. Θα το πληρώσουν οι τοπικοί ακτιβιστές, οι οργανώσεις βάσης και οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι σε χώρες όπου τα δικαιώματά τους παρουσιάζονται ήδη ως «ξενόφερτη» δυτική ατζέντα.
Αυτός είναι ο πυρήνας του φόβου τους. Κυβερνήσεις και μη κρατικοί παράγοντες που χρησιμοποιούν ήδη το επιχείρημα της «δυτικής επιβολής» μπορούν να αξιοποιήσουν ένα ψήφισμα του ΟΗΕ για να εντείνουν την επιτήρηση, να περιορίσουν ακόμη περισσότερο την κοινωνία των πολιτών, να δώσουν πολιτική κάλυψη σε πράξεις βίας ή να αυστηροποιήσουν τις ποινές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, προειδοποιούν, μια τέτοια πρωτοβουλία θα μπορούσε ακόμη και να οδηγήσει σε επαναφορά ποινικών διατάξεων ή σε σκληρότερους νόμους.
Το επιχείρημά τους δεν είναι θεωρητικό. Σε πολλές από αυτές τις χώρες, οι τοπικές οργανώσεις δουλεύουν για χρόνια μέσα από λεπτές ισορροπίες: στρατηγικές δικαστικές προσφυγές, επαφές με βουλευτές, συμμαχίες με ευρύτερες οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ενημέρωση του κοινού, διάλογο με θρησκευτικούς και κοινοτικούς παράγοντες.
Αυτή η δουλειά βασίζεται στην εμπιστοσύνη και στη νομιμοποίηση που χτίζεται τοπικά, όχι σε κινήσεις που μπορούν εύκολα να εμφανιστούν ως εξωτερική παρέμβαση.
Οι οργανώσεις τονίζουν επίσης ότι πολλές ομάδες από χώρες όπου ισχύουν τέτοιοι νόμοι δεν συμμετείχαν ουσιαστικά στον σχεδιασμό της γαλλικής πρωτοβουλίας. Για τις ίδιες, διαβούλευση δεν σημαίνει να ενημερώνονται οι κοινότητες για αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί. Σημαίνει να μπορούν να επηρεάσουν αν, πότε και πώς θα προχωρήσει μια διεθνής κίνηση που αφορά άμεσα τη ζωή τους.
Εδώ επιστρέφει η φράση «τίποτα για εμάς χωρίς εμάς». Στην περίπτωση της αποποινικοποίησης, δεν είναι απλώς σύνθημα. Είναι θέμα ασφάλειας. Μια πρωτοβουλία που φαίνεται σωστή από το Παρίσι ή τη Γενεύη μπορεί να διαβαστεί πολύ διαφορετικά σε χώρες όπου οι τοπικές ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες βρίσκονται ήδη υπό πίεση.
Το θέμα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο επειδή η πρωτοβουλία έρχεται από τη Γαλλία. Η γαλλική διπλωματία παρουσιάζει την παγκόσμια αποποινικοποίηση ως προτεραιότητα της εξωτερικής πολιτικής της για τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα. Η χώρα έχει μάλιστα ειδικό πρέσβη για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων και δηλώνει ότι θέλει να στηρίζει οργανώσεις σε όλο τον κόσμο.
Ωστόσο, η Γαλλία δεν είναι ουδέτερος παίκτης στην ιστορία της ποινικοποίησης. Η ίδια χώρα που αποποινικοποίησε την τότε λεγόμενη «σοδομία» το 1791 στην Ευρώπη άσκησε στις αποικίες της μορφές ελέγχου πάνω στη σεξουαλικότητα και στο φύλο. Σύμφωνα με την Outright International, 52 από τις 65 χώρες όπου οι ομόφυλες σεξουαλικές σχέσεις παραμένουν ποινικό αδίκημα, δηλαδή περίπου το 80%, κληρονόμησαν τέτοιους νόμους από αποικιακά καθεστώτα.
Στην περίπτωση της Γαλλίας, η κληρονομιά αυτή παραμένει ορατή σε έξι σημερινές νομοθεσίες ποινικοποίησης που συνδέονται, με διαφορετικούς τρόπους, με τη γαλλική αποικιακή κυριαρχία: στην Αλγερία, το Καμερούν, τον Λίβανο, το Μαρόκο, τη Σενεγάλη και την Τυνησία. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι σημερινές μορφές ποινικοποίησης είναι απλή αντιγραφή ενός γαλλικού νόμου. Σημαίνει όμως ότι η Γαλλία δεν μπορεί να εμφανίζεται μόνο ως προστάτιδα των ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων χωρίς να αναγνωρίσει το δικό της αποικιακό αποτύπωμα.
Η αποικιακή αντίφαση είναι κρίσιμη. Σε αρκετές χώρες, πολιτικοί και θρησκευτικοί ηγέτες παρουσιάζουν τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες ως «μη αφρικανικές» ή ως «δυτική εισαγωγή», παρότι ιστορικά υπήρχαν μορφές σεξουαλικής και έμφυλης ποικιλομορφίας πριν από τον ευρωπαϊκό αποικισμό και τους ιεραποστολικούς μηχανισμούς. Έτσι, μια γαλλική πρωτοβουλία, ακόμη κι αν είναι καλοπροαίρετη, μπορεί να τροφοδοτήσει ακριβώς το αφήγημα που θέλει να πολεμήσει.
Υπάρχει ήδη πρόσφατο παράδειγμα του πόσο γρήγορα μπορεί να γυρίσει το κλίμα. Το 2023, το Καμερούν απέρριψε προτεινόμενη επίσκεψη του Γάλλου πρέσβη για τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα, Ζαν-Μαρκ Μπερτόν, ο οποίος επρόκειτο να συμμετάσχει σε εκδήλωση για το φύλο και τη σεξουαλικότητα στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Η υπόθεση πήρε μεγάλη δημοσιότητα και συνοδεύτηκε από κύμα διαδικτυακού μίσους και απειλών κατά σεξουαλικών και έμφυλων μειονοτήτων.
Γι’ αυτό και οι οργανώσεις δεν ζητούν από τη Γαλλία να εγκαταλείψει τη διεθνή της δέσμευση. Ζητούν να αλλάξει προτεραιότητες. Αντί για ένα ψήφισμα που μπορεί να λειτουργήσει ως εύκολο σύμβολο, ζητούν πόρους, στήριξη, προστασία και διπλωματική δουλειά που θα ξεκινά από τις ανάγκες των ίδιων των κοινοτήτων. Με άλλα λόγια, λιγότερη επιδεικτική «διπλωματία του ουράνιου τόξου» και περισσότερη ενίσχυση των κινημάτων στο πεδίο.
Το παράδοξο της ιστορίας είναι τελικά η ουσία της. Δεν αρκεί μια πρωτοβουλία να έχει σωστό σκοπό. Πρέπει να έχει και σωστή πολιτική διαδρομή. Για τις 141 οργανώσεις, η αποποινικοποίηση παραμένει στόχος.
Αλλά ο δρόμος προς αυτήν δεν μπορεί να χαράσσεται ερήμην των ανθρώπων που ζουν καθημερινά τον κίνδυνο.
Με στοιχεία από Le Monde, Erasing 76 Crimes, Outright International
