Νέα μελέτη του πανεπιστημίου της Οξφόρδης αμφισβητεί την ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι οι ανεπαίσθητες καμπύλες του Παρθενώνα σχεδιάστηκαν για να αντισταθμίζουν οπτικές ψευδαισθήσεις που θα δημιουργούνταν αν ορισμένα στοιχεία του ναού ήταν απολύτως ευθύγραμμα.
Ο καθηγητής μαθηματικών Αλέν Γκοριελί εξέτασε μία προς μία αυτές τις υποτιθέμενες «οπτικές διορθώσεις» και χρησιμοποίησε μαθηματικά μοντέλα για να ελέγξει αν οι παραμορφώσεις που περιγράφονται στη σχετική θεωρία θα ήταν πράγματι ορατές.
Το συμπέρασμά του είναι εντυπωσιακό. Κατά την επιστημονική του εκτίμηση, οι οπτικές ψευδαισθήσεις που υποτίθεται ότι θα εμφανίζονταν αν οι γραμμές του Παρθενώνα ήταν απολύτως ευθείες είτε δεν τεκμηριώνονται είτε θα ήταν τόσο ανεπαίσθητες ώστε δύσκολα θα γίνονταν αντιληπτές.
Η μελέτη του, που δημοσιεύθηκε στο Royal Society Open Science, δεν αποδεικνύει ποια ήταν η πραγματική πρόθεση των αρχιτεκτόνων του Παρθενώνα. Ο Γκοριελί υποστηρίζει όμως ότι η γνωστή εξήγηση για τις καμπύλες του μνημείου μπορεί να στηρίζεται σε μια λανθασμένη παραδοχή.
Η καμπύλη του στυλοβάτη
Ένα από τα χαρακτηριστικά που εξετάζει είναι ο στυλοβάτης, η βάση πάνω στην οποία πατούν οι κίονες. Οι πλευρές του δεν είναι απολύτως οριζόντιες αλλά σχηματίζουν μια πολύ ήπια καμπύλη, με το κέντρο να βρίσκεται περίπου έξι εκατοστά ψηλότερα.
Σύμφωνα με την παραδοσιακή ερμηνεία, αν η βάση ήταν εντελώς ευθεία, το ανθρώπινο μάτι θα την αντιλαμβανόταν σαν να βυθίζεται ελαφρά στο κέντρο. Η ανύψωση του στυλοβάτη θα λειτουργούσε επομένως ως διόρθωση αυτής της οπτικής εντύπωσης.
Ο Γκοριελί λέει ότι δεν βρήκε πειστικά στοιχεία πως μια μακριά οριζόντια γραμμή δημιουργεί πράγματι τέτοια εντύπωση.
Μια δεύτερη εξήγηση συνδέει το φαινόμενο με τους κατακόρυφους κίονες και τη λεγόμενη ψευδαίσθηση Hering. Σε ένα δισδιάστατο σχέδιο, δύο παράλληλες γραμμές μπορούν να φαίνονται καμπύλες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές.
Ο μαθηματικός θεωρεί όμως ότι το συγκεκριμένο φαινόμενο δεν ταιριάζει στην περίπτωση του Παρθενώνα. Η ψευδαίσθηση Hering είναι ισχυρότερη όταν οι γραμμές τέμνονται υπό οξείες γωνίες, ενώ οι κίονες του ναού είναι σχεδόν κατακόρυφοι. Επισημαίνει επίσης ότι δεν έχει αποδειχθεί πως η ίδια ψευδαίσθηση λειτουργεί με αντίστοιχο τρόπο σε έναν πραγματικό τρισδιάστατο χώρο.
Τι λέει για την ενάταση των κιόνων
Η μελέτη εξετάζει και την ενάταση, την ανεπαίσθητη διόγκωση των κιόνων.
Μία από τις γνωστές ερμηνείες θέλει αυτή την καμπύλωση να έχει επιλεγεί ώστε ένας απολύτως ευθύς κίονας να μη φαίνεται λεπτότερος στο μέσο του.
Ο Γκοριελί υποστηρίζει ότι ούτε για αυτή την οπτική παραμόρφωση βρήκε επαρκή στοιχεία. Σημειώνει ακόμη ότι η διόγκωση στους κίονες του Παρθενώνα φτάνει μόλις τα 18 χιλιοστά και εκτιμά ότι από τις συνήθεις αποστάσεις θέασης είναι εξαιρετικά δύσκολο να γίνει αντιληπτή.
Ο ίδιος δεν αμφισβητεί φυσικά ότι οι καμπύλες αυτές υπάρχουν. Αμφισβητεί την εξήγηση ότι δημιουργήθηκαν ειδικά για να εξουδετερώσουν οπτικές ψευδαισθήσεις.
Στη μελέτη του εξετάζει το ενδεχόμενο να υπήρχαν άλλοι λόγοι. Η ελαφριά καμπύλη του στυλοβάτη, για παράδειγμα, θα μπορούσε να διευκολύνει την απορροή του νερού και να εμποδίζει τη συγκέντρωσή του στην επιφάνεια. Οι καμπύλες των κιόνων θα μπορούσαν επίσης να αποτελούν αισθητική επιλογή, επειδή οι αρχαίοι Έλληνες τις θεωρούσαν πιο αρμονικές ή πιο φυσικές.
Από πού προέρχεται η θεωρία
Ο Γκοριελί αναζητεί και την προέλευση της ερμηνείας περί «οπτικών διορθώσεων» και τη συνδέει με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό Βιτρούβιο.
Ο Βιτρούβιος έγραψε για την ελληνική αρχιτεκτονική περίπου τέσσερις αιώνες μετά την κατασκευή του Παρθενώνα. Σύμφωνα με τον Γκοριελί, οι εξηγήσεις του πέρασαν αργότερα σε αρχιτεκτονικά συγγράμματα και επαναλήφθηκαν επί τόσο μεγάλο διάστημα ώστε άρχισαν να παρουσιάζονται ως δεδομένες. Όπως παρατηρεί, σήμερα αναπαράγονται ακόμη και από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.
«Νομίζω ότι μπορεί να είναι ο παλαιότερος μύθος που έχουμε, πέρα από τη θρησκεία», δήλωσε.
Ο Γκοριελί εκτιμά ότι στη μακροβιότητα αυτής της ερμηνείας ίσως συνέβαλε και η αντίληψη της αρχαίας Ελλάδας ως ενός πολιτισμού εξαιρετικής γνώσης και τεχνικής ευφυΐας. Κατά την άποψή του, αυτό έκανε ευκολότερο να θεωρηθεί ότι κάθε μικρή απόκλιση από την απόλυτη γεωμετρική ευθεία στον Παρθενώνα εξυπηρετούσε κάποιο σύνθετο οπτικό τέχνασμα.
Η επιφύλαξη απέναντι στις εξηγήσεις του Βιτρούβιου δεν είναι πάντως καινούργια.
Ο Φρανκ Σάλμον, καθηγητής Ιστορίας της Κλασικής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, σημειώνει ότι ορισμένοι ειδικοί έχουν εδώ και χρόνια προειδοποιήσει για τους κινδύνους που έχει η χρήση του έργου του Βιτρούβιου ως βασικού οδηγού για την ερμηνεία ελληνικών αρχιτεκτονικών πρακτικών αρκετούς αιώνες παλαιότερων.
Υπενθυμίζει επίσης ότι πολλά από τα ελληνικά κείμενα για την αρχιτεκτονική των ναών, τα οποία ο ίδιος ο Βιτρούβιος έλεγε ότι είχε μελετήσει, δεν έχουν διασωθεί.
Ο Γκοριελί κλείνει τη μελέτη του με μια ασυνήθιστη προτροπή προς τους αναγνώστες, καλώντας τους να παρατηρήσουν μόνοι τους τα κτίρια γύρω τους και να κρίνουν αν οι λεγόμενες οπτικές διορθώσεις είναι πράγματι αναγκαίες.
«Εμπιστευτείτε τα μάτια σας, αμφισβητήστε αυτό που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων στέκει», γράφει.
Με πληροφορίες από Guardian
