Στο τεράστιο Drill Hall του Park Avenue Armory στη Νέα Υόρκη, η μουσική δεν παίζεται από μουσικούς. Δεν υπάρχει ορχήστρα, δεν υπάρχει παρτιτούρα, δεν υπάρχει μαέστρος. Υπάρχουν μόνο τρεις κυκλικές δεξαμενές, 30.000 γαλόνια νερού και 750 κεραμικά μπολ που επιπλέουν, κινούνται αργά και συγκρούονται απαλά μεταξύ τους.
Η εγκατάσταση λέγεται Clinamen και ανήκει στον Γάλλο sound artist Σελέστ Μπουρσιέ-Μουζενό. Σε καθεμία από τις τρεις δεξαμενές επιπλέουν περίπου 250 λευκά κεραμικά μπολ, σε διαφορετικά μεγέθη, από αυτά που θα μπορούσαν να υπάρχουν σε οποιοδήποτε σπίτι.
Ρεύματα νερού τα μετακινούν στην επιφάνεια, τα φέρνουν κοντά, τα απομακρύνουν, τα κάνουν να αγγίζονται. Από αυτές τις μικρές επαφές γεννιούνται ήχοι: χτυπήματα, κουδουνίσματα, μεταλλικές νότες, μικρές μουσικές φράσεις που μοιάζουν να εμφανίζονται και να χάνονται χωρίς κανείς να τις έχει αποφασίσει.
Το έργο μοιάζει στην αρχή σχεδόν απλό. Βλέπεις μπολ στο νερό. Μετά κάθεσαι. Και όσο μένεις, τόσο το αυτί αρχίζει να ψάχνει μοτίβα. Κάτι θυμίζει καμπανάκι, κάτι μοιάζει με μακρινό γκονγκ, κάτι με θραύσμα μελωδίας που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Η εγκατάσταση δεν σε εντυπωσιάζει με ένταση, αλλά με διάρκεια. Σε αναγκάζει να περιμένεις μέχρι ο κόσμος της να αρχίσει να ακούγεται.
Ο τίτλος προέρχεται από τον Λουκρήτιο. Clinamen είναι η μικρή παρέκκλιση, η απρόβλεπτη κίνηση ενός ατόμου μέσα στον χρόνο. Η ιδέα ότι αν όλα κινούνταν σε απολύτως προκαθορισμένη τροχιά, δεν θα υπήρχε ούτε ποικιλία ούτε ελευθερία.
Στο έργο του Μπουρσιέ-Μουζενό, αυτή η φιλοσοφική έννοια γίνεται εικόνα και ήχος: τα μπολ μοιάζουν να ακολουθούν τροχιές, αλλά ποτέ ακριβώς τις ίδιες. Δείχνουν να διστάζουν, να παρεκκλίνουν, να παίρνουν μικρές αποφάσεις χωρίς να έχουν βούληση.
Ο Μπουρσιέ-Μουζενό ξεκίνησε ως συνθέτης στο θέατρο, πριν περάσει στις ηχητικές εγκαταστάσεις. Το ενδιαφέρον του, εδώ και χρόνια, βρίσκεται σε συστήματα που παράγουν ήχο χωρίς τον παραδοσιακό ρόλο του συνθέτη. Δεν γράφει μουσική με την κλασική έννοια. Στήνει συνθήκες. Αφήνει αντικείμενα, ζώα, μηχανισμούς, νερό ή κίνηση να παράγουν κάτι που μοιάζει με μουσική, αλλά δεν υπακούει σε ανθρώπινη πρόθεση.
Σε παλιότερο έργο του, ηλεκτρικές κιθάρες ενεργοποιούνταν από πουλιά που κάθονταν πάνω στις χορδές τους. Σε άλλο, ηλεκτρικές σκούπες έπαιζαν φυσαρμόνικες. Στο Clinamen, το σύστημα είναι πιο καθαρό και πιο υπνωτικό. Δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα κωμικό ή παράξενο στην επιφάνεια. Υπάρχει μόνο νερό, κεραμικό, κίνηση και η αίσθηση ότι η μουσική συμβαίνει χωρίς εμάς.
Αυτό είναι ίσως και το πιο δυνατό στοιχείο του έργου. Ο καλλιτέχνης δεν ζητά από τον θεατή να θαυμάσει μια χειρονομία δεξιοτεχνίας. Ζητά να παραδοθεί σε ένα σύστημα που δεν τον χρειάζεται. Οι ήχοι δεν είναι φτιαγμένοι για να κολακεύσουν το αυτί.
Είναι τυχαίοι, μερικές φορές αρμονικοί, μερικές φορές άβολοι, άλλοτε σχεδόν αδιάφοροι. Το μυαλό όμως επιμένει να τους οργανώσει. Να ακούσει συζητήσεις, ρυθμούς, επαναλήψεις, μικρές συμπτώσεις που γίνονται νόημα επειδή εμείς δεν αντέχουμε το τυχαίο.
Στο Park Avenue Armory, το Clinamen αποκτά σχεδόν κοσμική κλίμακα. Το σκοτεινό Drill Hall, οι τρεις φωτισμένοι κύκλοι νερού, οι σιωπηλοί επισκέπτες γύρω τους, τα μπολ που κινούνται σαν μικρά σώματα σε τροχιά: όλα μαζί κάνουν την εγκατάσταση να μοιάζει λιγότερο με έκθεση και περισσότερο με ένα μικρό σύμπαν. Ένα σύμπαν όπου η μουσική δεν εκφράζει ανθρώπινο συναίσθημα, αλλά την ίδια τη συμπεριφορά της ύλης.
Υπάρχει κάτι όμορφο και λίγο ανησυχητικό σε αυτό. Ο θεατής γίνεται ακροατής ενός κόσμου που λειτουργεί χωρίς τη συγκατάθεσή του. Δεν μπορεί να προβλέψει πότε θα ακουστεί η επόμενη νότα, ούτε αν η σύγκρουση δύο μπολ θα παράξει κάτι γλυκό ή άχαρο. Μπορεί μόνο να σταθεί, να καθίσει, να περιμένει και να αφήσει το αυτί του να προσαρμοστεί.
Το Clinamen λειτουργεί έτσι και ως σχόλιο για την ίδια την τέχνη της εμπειρίας. Σε μια εποχή όπου οι immersive εγκαταστάσεις συχνά υπόσχονται εντυπωσιακές εικόνες, εύκολη συγκίνηση και υλικό για φωτογραφίες, το έργο του Μπουρσιέ-Μουζενό είναι πιο απαιτητικό. Δεν σε αγκαλιάζει αμέσως. Δεν σε κατακλύζει. Σε βάζει μπροστά σε κάτι που συμβαίνει αργά, διακριτικά, σχεδόν αδιάφορα για την παρουσία σου.
Και ίσως γι’ αυτό μένει. Γιατί μέσα σε 30.000 γαλόνια νερού και εκατοντάδες μπολ που χτυπούν το ένα το άλλο, η εγκατάσταση θυμίζει κάτι απλό και δύσκολο: ότι ο κόσμος παράγει διαρκώς ήχους, σχέσεις και μικρές παρεκκλίσεις χωρίς να περιμένει από εμάς να τις ονομάσουμε τέχνη.
με στοιχεία από NYT
