Η συζήτηση ξεκίνησε, σχεδόν παράλογα, από ένα κοριτσάκι με ροζ κουκούλα και μια αρκούδα. Το Masha and the Bear, η ρωσική σειρά κινουμένων σχεδίων για παιδιά προσχολικής ηλικίας, βρίσκεται στο στόχαστρο Βρετανών βουλευτών, οι οποίοι ζητούν να απαγορευτεί στη Βρετανία, υποστηρίζοντας ότι λειτουργεί ως εργαλείο ρωσικής προπαγάνδας και «στρατιωτικοποίησης των παιδιών».
Η σειρά, μία από τις πιο δημοφιλείς παιδικές σειρές στο YouTube και διαθέσιμη στη Βρετανία μέσω ITVX και Netflix, ακολουθεί τις περιπέτειες της μικρής Masha και της αρκούδας της σε ένα απομονωμένο δάσος. Για τους επικριτές της, όμως, οι στολές σοβιετικής εποχής, τα στρατιωτικά σύμβολα και η ίδια η αρκούδα ως εθνική αλληγορία της Ρωσίας δεν είναι αθώες λεπτομέρειες. Είναι soft power σε παιδική συσκευασία.
Το ερώτημα είναι αν ένα παιδικό καρτούν μπορεί πράγματι να λειτουργήσει ως προπαγάνδα. Η σύντομη απάντηση είναι ότι αυτό συμβαίνει εδώ και πάνω από εκατό χρόνια. Τα κινούμενα σχέδια δεν ήταν ποτέ μόνο αθώα, χαριτωμένα ή παιδικά. Ήταν πάντα εξαιρετικά αποτελεσματικά στο να κάνουν την ιδεολογία να μοιάζει με παιχνίδι.
Ήδη από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι γελοιογραφικές και κινηματογραφικές καρικατούρες χρησιμοποιήθηκαν για να γελοιοποιήσουν τον εχθρό και να ενισχύσουν το ηθικό των θεατών. Στη Βρετανία, ο Lancelot Speed έγινε γνωστός για τα «lightning sketches» του, όπου ο Κάιζερ Γουλιέλμος Β΄ εμφανιζόταν ως γελοία, ταπεινωμένη φιγούρα: στοιχειωμένος από φαντάσματα, ντυμένος με φορέματα ή μεταμορφωμένος σε λουκάνικο.
Η μεγάλη έκρηξη ήρθε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το animation, με την ελαστικότητα, την υπερβολή και το slapstick του, ήταν ιδανικό για πολεμική προπαγάνδα. Οι Warner Bros. έφτιαξαν το The Ducktators, όπου ο Χίτλερ, ο Μουσολίνι και ο Τότζο μετατρέπονταν σε γελοίες πάπιες. Στο Daffy – The Commando, ο Daffy Duck χτυπούσε τον Χίτλερ στο κεφάλι με σφυρί.
Η Disney συμμετείχε επίσης ενεργά στην αμερικανική πολεμική προσπάθεια. Το Der Fuehrer’s Face, με τον Donald Duck να βλέπει εφιάλτη ότι ζει στη ναζιστική Γερμανία, κέρδισε Όσκαρ. Πολλά από αυτά τα φιλμ, όμως, κουβαλούσαν και τον ρατσισμό της εποχής τους. Ο Bugs Bunny εμφανίστηκε σε απαγορευμένο πλέον καρτούν της Warner Bros. με αντι-ιαπωνικές καρικατούρες και ρατσιστικές προσβολές.
Η προπαγάνδα δεν ήταν, φυσικά, μόνο υπόθεση των Συμμάχων. Η φασιστική Ιταλία κυκλοφόρησε το Il Dottor Churkill, όπου ο Winston Churchill παρουσιαζόταν ως τερατώδης εκδοχή του Jekyll and Hyde. Στη Γαλλία του Βισί, το Nimbus Libéré έβαζε έναν αντισημιτικό χαρακτήρα στο Λονδίνο να διατάζει τον Mickey Mouse, τον Felix the Cat, τον Popeye και άλλες γνωστές φιγούρες να βομβαρδίσουν μια οικογένεια.
Μετά τον πόλεμο, η μάχη πέρασε στον Ψυχρό Πόλεμο. Η πρώτη βρετανική ταινία animation μεγάλου μήκους, το Animal Farm του 1954, αποδείχθηκε δεκαετίες αργότερα ότι είχε χρηματοδοτηθεί από τη CIA. Η ταινία άλλαξε το τέλος του βιβλίου του George Orwell, δείχνοντας τα ζώα να εξεγείρονται επιτυχώς εναντίον των γουρουνιών, σε μια σαφή ιδεολογική χειρονομία υπέρ της ανατροπής κομμουνιστικών καθεστώτων.
Στα τέλη του 20ού αιώνα, τα παιδικά καρτούν με εμφανή πολιτικά μηνύματα έγιναν λιγότερο κεντρικά, χωρίς να εξαφανιστούν. Το Captain Planet and the Planeteers, για παράδειγμα, έβαζε οικολογική συνείδηση μέσα σε παιδικό υπερηρωικό φορμά. Όμως η πραγματική αλλαγή ήρθε όταν τα εργαλεία ψηφιακού animation έγιναν φτηνότερα και πιο διαθέσιμα.
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, το διαδίκτυο γέμισε πρόχειρα Flash animations που στήριζαν την αμερικανική επέμβαση στη Μέση Ανατολή, γελοιοποιώντας τον Οσάμα μπιν Λάντεν ή παρουσιάζοντάς τον να δέχεται βία. Η προπαγάνδα δεν χρειαζόταν πια κρατικό στούντιο. Χρειαζόταν έναν υπολογιστή, ένα πρόγραμμα animation και μια πλατφόρμα διανομής.
Τα επόμενα χρόνια, η κουλτούρα των memes και τα ακροδεξιά διαδικτυακά φόρουμ έκαναν την κατάσταση ακόμη πιο θολή. Σειρές όπως το Murdoch Murdoch, που ξεκίνησε το 2015, αξιοποίησαν έτοιμα internet memes για να παράγουν ανοιχτά ρατσιστικό, μισογυνικό και νεοναζιστικό περιεχόμενο σε μορφή κινουμένων σχεδίων. Η παιδική φόρμα γινόταν φορέας ενηλίκων ιδεολογικών δηλητηρίων.
Στον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας, το animation χρησιμοποιήθηκε και από τις δύο πλευρές. Οι χώρες γίνονται ανθρωπόμορφοι χαρακτήρες, παιδιά, θύματα ή τέρατα. Οι ιστορίες οργανώνονται γύρω από ήρωες και κακούς, θύματα και θύτες, ενώ πραγματικά γεγονότα του πολέμου ενσωματώνονται σε απλά αφηγηματικά σχήματα που διαδίδονται εύκολα.
Και τώρα ήρθε η AI να κάνει αυτή τη διαδικασία ακόμη πιο γρήγορη, φτηνή και ανεξέλεγκτη. Μετά την έναρξη του πολέμου ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν, ιρανική ψηφιακή εταιρεία χρησιμοποίησε γενετική τεχνητή νοημοσύνη για να φτιάξει βίντεο τύπου Lego Movie υπέρ του Ιράν. Σε ένα από αυτά, πλαστικές εκδοχές του Donald Trump και του Benjamin Netanyahu εμφανίζονται μαζί με τον διάβολο. Σε άλλο, ένας μικρός Ιρανός διοικητής ραπάρει προσβολές εναντίον των ΗΠΑ.
Αυτή η νέα μορφή προπαγάνδας έχει ήδη αποκτήσει όνομα: slopaganda, από το AI slop, τη μαζική παραγωγή φτηνού, συχνά κακής ποιότητας περιεχομένου μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Η δύναμή της δεν βρίσκεται απαραίτητα στην πειστική πληροφορία, αλλά στο συναίσθημα. Τα καρτούν δεν είναι φτιαγμένα για να αποδεικνύουν. Είναι φτιαγμένα για να κάνουν κάτι να φαίνεται οικείο, αστείο, απειλητικό ή συγκινητικό πριν προλάβει κανείς να το αναλύσει.
Εδώ βρίσκεται και το πρόβλημα με το Masha and the Bear. Είναι πράγματι προπαγάνδα ή απλώς ένα παιδικό προϊόν γεμάτο σύμβολα που διαβάζονται διαφορετικά μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία; Η αρκούδα μπορεί να λειτουργεί ως προφανές σύμβολο της Ρωσίας. Τα σοβιετικά στρατιωτικά στοιχεία μπορεί να προκαλούν εύλογη ανησυχία. Όμως το να αποδείξει κανείς ότι μια παιδική σειρά είναι συστηματικό εργαλείο προπαγάνδας είναι πολύ πιο δύσκολο από το να δείξει ότι περιέχει συμβολισμούς.
Το πιο ενδιαφέρον, λοιπόν, δεν είναι μόνο αν η Masha πρέπει να φύγει από τις οθόνες. Είναι ότι η διαμάχη της αποκαλύπτει πόσο βαθιά έχει αλλάξει το τοπίο της παιδικής εικόνας. Ένα καρτούν δεν ταξιδεύει πια μόνο από ένα στούντιο σε μια τηλεόραση. Ταξιδεύει μέσω YouTube, Netflix, TikTok, Telegram, memes, remixes και αλγορίθμων. Μπορεί να το δουν εκατομμύρια παιδιά πριν το ελέγξει οποιαδήποτε δημόσια αρχή.
Και αυτό κάνει τα παιδικά καρτούν πολύ πιο ισχυρά από όσο φαίνονται. Επειδή η προπαγάνδα δεν έρχεται πάντα με σημαίες, εμβατήρια και στρατιωτικές στολές.
Μερικές φορές έρχεται με μια αρκούδα, ένα χαριτωμένο πρόσωπο, ένα τραγούδι, έναν αλγόριθμο και μια εικόνα που μοιάζει πολύ αθώα για να είναι επικίνδυνη.
με στοιχεία από Guardian
