Πριν από περίπου 2.500 χρόνια, οι αρχαίοι Έλληνες άποικοι της Κυρήνης, στη σημερινή Λιβύη, χρειάζονταν ένα λιμάνι αντάξιο μιας πόλης που μεγάλωνε γρήγορα. Το φυσικό αγκυροβόλιο της περιοχής, όμως, ήταν μικρό και επικίνδυνο για τα εμπορικά και πολεμικά πλοία της.
Έτσι, οι αρχαίοι μηχανικοί άλλαξαν κυριολεκτικά την ακτογραμμή. Λάξευσαν τους γύρω βράχους, κατασκεύασαν λιμενικές εγκαταστάσεις και αφαίρεσαν περίπου 170.000 κυβικά μέτρα πέτρας για να δημιουργήσουν την Απολλωνία, το λιμάνι της Κυρήνης.
Σήμερα, μεγάλο μέρος αυτού του έργου βρίσκεται περίπου 2,4 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Νέα μελέτη επιχειρεί να εξηγήσει τόσο πώς κατασκευάστηκε ένα από τα πιο φιλόδοξα λιμενικά έργα της αρχαιότητας όσο και πώς κατέληξε στον βυθό.
Πώς χτίστηκε η Απολλωνία
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Libyan Studies, επιχειρεί να ανασυνθέσει τόσο την κατασκευή του αρχαίου λιμανιού όσο και τη γεωλογική ιστορία που οδήγησε στη βύθισή του. Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι ότι η σημερινή εικόνα της Απολλωνίας δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο από τις μεταβολές της στάθμης της θάλασσας. Καθοριστικό ρόλο φαίνεται ότι έπαιξαν οι τεκτονικές κινήσεις μιας περιοχής που διασχίζεται από ενεργά ρήγματα.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, η Κυρήνη ιδρύθηκε το 631 π.Χ. από αποίκους με επικεφαλής τον Βάττο, ο οποίος προερχόταν από τη Θήρα, τη σημερινή Σαντορίνη. Η πόλη βρισκόταν στην ενδοχώρα, αλλά η ανάπτυξή της απαιτούσε αξιόπιστη πρόσβαση στη Μεσόγειο.
Η περιοχή της μετέπειτα Απολλωνίας φαίνεται ότι χρησιμοποιούνταν ήδη από παλαιότερες εποχές από ψαράδες και εμπόρους. Το φυσικό αγκυροβόλιο, όμως, ήταν μικρό και εκτεθειμένο, ακατάλληλο για τα μεγαλύτερα πλοία που χρειαζόταν πλέον η Κυρήνη.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι οι πρώτες μεγάλες παρεμβάσεις στην ακτή έγιναν ήδη μέσα στον πρώτο αιώνα της ελληνικής εγκατάστασης. Πιθανότατα κατασκευάστηκε ένας λιθόκτιστος κυματοθραύστης από μπάζα και μεγάλους λαξευμένους ογκόλιθους, ώστε να προστατεύεται το λιμάνι από τον κυματισμό.
Υπολείμματα μιας τέτοιας κατασκευής είχαν εντοπιστεί ήδη το 1959 σε υποθαλάσσια έρευνα. Παράλληλα, στα βυθισμένα πετρώματα του Grotto Reef και του νησιού Hammam διακρίνονται ακόμη ίχνη κατακόρυφης λάξευσης, ένδειξη ότι οι αρχαίοι μηχανικοί χρησιμοποιούσαν τους ίδιους τους γύρω βράχους ως λατομεία για τα λιμενικά έργα.
Η έκταση των παρεμβάσεων συνδέεται άμεσα με την οικονομική άνοδο της Κυρήνης. Έως τον 4ο αιώνα π.Χ. η πόλη είχε εξελιχθεί σε σημαντικό εμπορικό κέντρο. Εξήγε, μεταξύ άλλων, το περίφημο σίλφιο και διέθετε στόλο πολεμικών πλοίων. Ένα μικρό φυσικό αγκυροβόλιο δεν μπορούσε πλέον να καλύψει τις ανάγκες της.
Γιατί η Απολλωνία βρέθηκε κάτω από το νερό
Οι κατασκευαστές του λιμανιού, ωστόσο, δεν μπορούσαν να γνωρίζουν ότι η περιοχή βρισκόταν πάνω σε ένα σύνθετο σύστημα ενεργών ρηγμάτων.
Η βόρεια Λιβύη επηρεάζεται από τη σύγκλιση της αφρικανικής και της ευρασιατικής τεκτονικής πλάκας και έχει ιστορικά γνωρίσει επανειλημμένες σεισμικές δονήσεις. Ορισμένοι από τους ισχυρότερους σεισμούς που καταγράφονται στις ιστορικές πηγές προκάλεσαν εκτεταμένες ζημιές στα κτίρια της Κυρήνης.
Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι ένας και μόνο καταστροφικός σεισμός βύθισε ξαφνικά την Απολλωνία.
Τα γεωφυσικά δεδομένα δείχνουν μια πιο σύνθετη ιστορία. Σύμφωνα με προηγούμενες έρευνες, μεταξύ του 8ου και του 9ου αιώνα μ.Χ. η περιοχή υπέστη τεκτονική καθίζηση περίπου 3,8 μέτρων. Επειδή είχαν προηγηθεί φάσεις ανύψωσης του εδάφους, η καθαρή μετατόπιση που αποτυπώνεται σήμερα είναι μικρότερη, περίπου 2,4 μέτρα.
Το μέγεθος αυτό συμφωνεί με το σημερινό βάθος στο οποίο βρίσκονται, μεταξύ άλλων, οι αρχαίες νεωλκικές εγκαταστάσεις και οι ράμπες καθέλκυσης πλοίων στο νησί Hammam.
Με άλλα λόγια, το βυθισμένο τοπίο της Απολλωνίας δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα της ανόδου της θάλασσας. Είναι το αποτύπωμα μιας ακτογραμμής που μετακινήθηκε επανειλημμένα επί αιώνες εξαιτίας τεκτονικών διεργασιών.
Τα ερωτήματα που παραμένουν
Η νέα μελέτη δίνει μια πληρέστερη εικόνα της εξέλιξης του λιμανιού, αφήνει όμως ανοιχτά αρκετά κρίσιμα ερωτήματα.
Οι ερευνητές θέλουν να προσδιορίσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια πότε λαξεύτηκαν οι βράχοι στα γύρω νησάκια και σε ποιες φάσεις κατασκευάστηκαν ή επεκτάθηκαν οι λιμενικές εγκαταστάσεις. Εξίσου σημαντικό είναι να αποσαφηνιστεί πότε συνέβησαν οι μεγαλύτερες τεκτονικές μεταβολές και πόσο μετακινήθηκε κάθε φορά το έδαφος.
Ένας ακριβέστερος συνδυασμός αρχαιολογικών και γεωλογικών δεδομένων θα μπορούσε να δείξει πότε ακριβώς άρχισαν να καταλήγουν κάτω από το νερό διαφορετικά τμήματα του αρχαίου λιμανιού.
Η έρευνα, πάντως, διεξάγεται υπό πίεση. Τις τελευταίες δεκαετίες ο αρχαιολογικός χώρος έχει υποστεί φθορές τόσο από φυσικά φαινόμενα όσο και από ανθρώπινες δραστηριότητες, με αποτέλεσμα πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία του να κινδυνεύουν να χαθούν.
Με πληροφορίες από Gizmodo
