Συνήθως, όταν ένας ιστορικός οργανισμός τέχνης κλείνει 100 χρόνια, κοιτάζει πίσω. Βγάζει από το αρχείο του τις μεγάλες στιγμές, αναβιώνει έργα-σταθμούς, ντύνει την επέτειο με λίγο κύρος, λίγη νοσταλγία, λίγη ασφαλή συγκίνηση για όσα άντεξαν στον χρόνο.
Η Rambert, η παλαιότερη ομάδα χορού της Βρετανίας, κάνει κάτι πιο ενδιαφέρον: αντί να μετατρέψει τα 100 της χρόνια σε μουσείο του εαυτού της, αναρωτιέται πώς μπορεί να επιβιώσει στον επόμενο αιώνα.
Η απάντηση του καλλιτεχνικού της διευθυντή, Μπενουά Σουάν Πουφέρ, είναι απολύτως σύγχρονη, ίσως και ενοχλητική για όσους θέλουν τον χορό κλειδωμένο σε ένα πιο καθαρό, πιο μυημένο, πιο προστατευμένο καλλιτεχνικό περιβάλλον: pop κουλτούρα, τηλεοπτικές μεταφορές, Peaky Blinders, It’s a Sin, TikTok, AI, νέο κοινό, ζωντανά σώματα σε μια εποχή όπου κάθε εικόνα μπορεί να είναι ψεύτικη.
Ο ίδιος ο Πουφέρ το λέει με τον πιο απλό τρόπο: το Peaky Blinders είναι για τη Rambert ο δικός της Καρυοθραύστης.
Η σύγκριση συμπυκνώνει ολόκληρο το οικονομικό και καλλιτεχνικό πρόβλημα του σύγχρονου χορού. Οι μεγάλες κλασικές ομάδες μπαλέτου έχουν τον Καρυοθραύστη. Κάθε Χριστούγεννα, το έργο γεμίζει θέατρα, φέρνει οικογένειες, πουλά εισιτήρια και βοηθά να χρηματοδοτηθούν πιο δύσκολες, πιο πειραματικές παραγωγές. Ο σύγχρονος χορός δεν είχε πάντα ένα τέτοιο λαϊκό τελετουργικό. Η Rambert αποφάσισε να το εφεύρει.Και το βρήκε όχι στον Τσαϊκόφσκι, αλλά στους Shelby.
Η χορευτική μεταφορά του Peaky Blinders έχει ήδη αποδειχθεί τεράστια επιτυχία. Σύμφωνα με τον Πουφέρ, την έχουν δει περίπου 250.000 άνθρωποι, με το 65% του κοινού να είναι νέο για τη Rambert και το 21% να βλέπει χορό για πρώτη φορά. Σε έναν χώρο που συχνά μιλά για «άνοιγμα σε νέο κοινό» χωρίς να το πετυχαίνει πραγματικά, αυτά τα ποσοστά μοιάζουν λιγότερο με στατιστική και περισσότερο με μοντέλο επιβίωσης.
Η Rambert ιδρύθηκε ουσιαστικά στις 15 Ιουνίου 1926, όταν στο Lyric Theatre του Hammersmith παρουσιάστηκε το A Tragedy of Fashion, ένα μικρό μπαλέτο που η τότε κριτική αντιμετώπισε ως κομψό, ελαφρύ έργο. Πίσω του, όμως, βρισκόταν η Μαρί Ραμπέρ, Πολωνή μετανάστρια, πρώην χορεύτρια των Ballets Russes του Σεργκέι Ντιαγκίλεφ, μια γυναίκα με σπάνιο ένστικτο για το νέο και για τους ανθρώπους που θα το διαμόρφωναν. Από την ομάδα της πέρασαν μορφές που καθόρισαν τον βρετανικό χορό, όπως ο Φρέντερικ Άστον και ο Άντονι Τούντορ.
Έναν αιώνα μετά, η εταιρεία που φέρει το όνομά της δεν μοιάζει με εκείνη που θα αναγνώριζε η ιδρύτριά της. Η Rambert έχει αλλάξει πολλές φορές σώμα: από το μπαλέτο πέρασε στον σύγχρονο χορό, άλλαξε ονομασίες, αισθητικές, προσανατολισμούς, τρόπους παραγωγής. Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό άντεξε.
Ο Πουφέρ, που ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση το 2018, δεν ενδιαφέρεται να προστατεύσει το παρελθόν σαν ιερό αντικείμενο. Μιλά για μια ομάδα που πρέπει να έχει «μάτια και αυτιά» παντού, να καταλαβαίνει πώς αλλάζει το τοπίο, να μη φοβάται να προχωρήσει.
Για τα 100 χρόνια της, η Rambert δεν διαλέγει μια ασφαλή αναδρομή στα κλασικά της έργα. Διαλέγει μια περιοδεία με σημερινές φωνές, νέες συνεργασίες, έργα από τη γαλλική κολεκτίβα (La)Horde, από τους Bobbi Jene Smith και Or Schraiber, και από την ανερχόμενη Ολλανδή χορογράφο Emma Evelein.
Το πιο ενδιαφέρον είναι το πώς η Rambert κινείται ανάμεσα στο πειραματικό και στο δημοφιλές. Το Peaky Blinders δεν αντιμετωπίζεται ως κόλπο για να έρθει κόσμος στο θέατρο. Αντιμετωπίζεται ως γλώσσα. Ως ήδη υπάρχον πολιτισμικό σύμπαν που μπορεί να μεταφραστεί σε κίνηση.
Και το επόμενο βήμα είναι ακόμη πιο φορτισμένο: μια παράσταση βασισμένη στο It’s a Sin, τη σειρά του Ράσελ Τ. Ντέιβις για μια παρέα φίλων που ζουν μέσα στην κρίση του AIDS στο Λονδίνο της δεκαετίας του ’80, με τους Pet Shop Boys σε ρόλο executive producers.
Εδώ η επιλογή δεν είναι απλώς εμπορική. Ακουμπά την ίδια την ιστορία του χορού. Όπως λέει ο Πουφέρ, ο χώρος του χορού έχασε τεράστια ταλέντα στην κρίση του AIDS. Η μεταφορά του It’s a Sin στη σκηνή δεν είναι απλώς τηλεοπτικό IP. Είναι επιστροφή σε μια μνήμη σωμάτων που χάθηκαν, σε μια γενιά καλλιτεχνών που δεν πρόλαβε να φτιάξει όσα θα μπορούσε.
Αυτό κάνει τη στρατηγική της Rambert πιο σύνθετη από μια απλή στροφή προς το εμπορικό. Δεν λέει ότι ο σύγχρονος χορός δεν έχει δύναμη από μόνος του. Λέει κάτι πιο πρακτικό και πιο επείγον: ότι αν μια τέχνη θέλει να επιβιώσει, δεν μπορεί να περιμένει να τη βρουν μόνο οι ήδη μυημένοι. Πρέπει να βρει γέφυρες. Να δεχτεί ότι το κοινό έρχεται πια από την τηλεόραση, το streaming, το TikTok, το viral clip, το fandom, το meme, την εικόνα. Και να μη φοβηθεί να μετατρέψει αυτή την είσοδο σε πραγματική εμπειρία χορού.
Υπάρχει, βέβαια, πάντα ο κίνδυνος. Όταν ο χορός δανείζεται τόσο έντονα από τη μαζική κουλτούρα, μπορεί κάποιος να αναρωτηθεί αν γίνεται συμπλήρωμα άλλων μορφών. Αν χρειάζεται το Peaky Blinders για να τον προσέξουν. Αν χρειάζεται το It’s a Sin για να τον συγκινήσει. Αν το κοινό έρχεται για τον χορό ή για την αναγνωρίσιμη ιστορία.
Το ερώτημα έχει χάσει μέρος της παλιάς του καθαρότητας.
Οι τέχνες δεν ζουν σήμερα σε χωριστά δωμάτια. Το θέατρο συνομιλεί με την τηλεόραση, η μόδα με το performance, το TikTok με τη χορογραφία, το pop τραγούδι με το μουσείο, το streaming με τη σκηνή. Η καθαρότητα των ειδών είναι συχνά πιο πολύ φαντασίωση των κριτικών παρά πραγματικότητα του κοινού. Η Rambert δείχνει να το έχει καταλάβει: δεν προσπαθεί να κρατήσει τον χορό μακριά από τη μαζική κουλτούρα. Προσπαθεί να μπει μέσα της χωρίς να εξαφανιστεί.
Σε αυτό το πλαίσιο επιστρέφει και η πρόσφατη συζήτηση γύρω από τον Τιμοτέ Σαλαμέ, ο οποίος είχε προκαλέσει αντιδράσεις στον κόσμο του χορού με σχόλιό του ότι κανείς δεν νοιάζεται για το μπαλέτο. Ο Πουφέρ δεν το αντιμετωπίζει με υστερία. Το χρησιμοποιεί σχεδόν σαν αφορμή. Ναι, λέει ουσιαστικά, ο χορός είναι μικρό κομμάτι της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας. Ναι, πολλοί δεν τον έχουν στο ραντάρ τους. Και γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να κινηθεί.
Η πιο ενδιαφέρουσα μετατόπιση έρχεται όταν η συζήτηση φτάνει στην τεχνητή νοημοσύνη. Ο Πουφέρ λέει ότι, με την AI, ό,τι βλέπει πια το αμφισβητεί. Είναι αληθινό; Είναι φτιαγμένο; Είναι εικόνα ή κατασκευή; Και εκεί βλέπει, ίσως, μια νέα ευκαιρία για τον χορό: το live σώμα ως η ψυχαγωγία που δεν λέει ψέματα.
Αυτή μπορεί να είναι η πιο ισχυρή ιδέα για τα επόμενα 100 χρόνια της Rambert.
Σε μια εποχή όπου η εικόνα μπορεί να παραχθεί, να διορθωθεί, να πλαστογραφηθεί ή να γίνει τέλεια χωρίς σώμα, ο χορός επιστρέφει ως απόδειξη παρουσίας. Κάποιος είναι εκεί. Ιδρώνει εκεί. Πέφτει εκεί. Αναπνέει εκεί. Δεν μπορείς να πατήσεις pause στο σώμα του ούτε να το διορθώσεις εκ των υστέρων χωρίς να χαθεί αυτό που το κάνει ζωντανό.
Ίσως λοιπόν το Peaky Blinders να είναι πράγματι ο Καρυοθραύστης της Rambert. Όχι επειδή ο σύγχρονος χορός χρειάζεται απαραίτητα τηλεοπτικούς ήρωες για να σωθεί, αλλά επειδή χρειάζεται τελετουργίες που φέρνουν νέο κοινό κοντά στο ζωντανό σώμα. Χρειάζεται πόρτες. Χρειάζεται αφορμές. Χρειάζεται κόσμους που ο θεατής ήδη ξέρει, για να τον οδηγήσουν σε κάτι που δεν ήξερε ότι μπορεί να τον αφορά.
Στα 100 της χρόνια, η Rambert δεν μοιάζει να ρωτά πώς θα τιμήσει το παρελθόν της.
Ρωτά πώς θα κάνει τον χορό αδύνατο να αγνοηθεί.
με στοιχεία από Guardian
