Σύμφωνα με μια νέα μελέτη, οι φωτιές στην αρχαία νότια Levant ενδέχεται να βοήθησαν τους νεολιθικούς ανθρώπους να αναπτύξουν την κεραμική.
Οι πυρκαγιές κατέκαψαν εκτεταμένες περιοχές, απογύμνωσαν τις πλαγιές των λόφων από βλάστηση και χώμα και παρέσυραν πλούσιο σε άργιλο χώμα στις κοιλάδες.
Ο Άμος Φρούμκιν του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ συνέκρινε στοιχεία από δύο περιόδους σημαντικών περιβαλλοντικών αλλαγών.
Η μία ήταν η τελευταία μεσοπαγετώδης περίοδος, γνωστή ως MIS 5e, που διήρκεσε περίπου από 129.000 έως 116.000 χρόνια πριν. Η άλλη ήταν το πρώιμο Ολόκαινο, από περίπου 11.000 έως 7.000 χρόνια πριν, όταν οι αγροτικές κοινότητες αναπτύσσονταν σε ολόκληρη την περιοχή.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Geomorphology», συγκεντρώνει στοιχεία από αποθέσεις λιμνών και ποταμών, σπηλιές, άνθρακα, γύρη και αρχαιολογικούς χώρους. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν τη σχέση μεταξύ πυρκαγιών, απώλειας βλάστησης και διάβρωσης του εδάφους και στις δύο περιόδους.
Οι φωτιές της αρχαιότητας
Κατά τη διάρκεια του MIS 5e, οι έντονες πυρκαγιές συνδέονταν με κλιματικές μεταβολές και κεραυνούς. Ο λεπτός άνθρακας σε παλαιές αποθέσεις λιμνών σηματοδοτεί περιόδους έντονων πυρκαγιών. Τα στοιχεία από τις σπηλιές υποδεικνύουν επίσης απώλεια βλάστησης και απομάκρυνση εδάφους. Στη συνέχεια, μεγάλες ποσότητες διαβρωμένου εδάφους μετακινήθηκαν από τις πλαγιές των λόφων προς χαμηλότερες περιοχές.
Μια παρόμοια αλυσίδα γεγονότων έλαβε χώρα κατά τις αρχές του Ολόκαινου, αν και σε μικρότερη κλίμακα. Η πιο έντονη φάση πυρκαγιών σημειώθηκε πριν από περίπου 9.500 χρόνια. Οι ξηρές καταιγίδες πιθανώς διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο. Δεν μπορεί να αποκλειστεί η ανθρώπινη πρόκληση πυρκαγιών κατά τη Νεολιθική περίοδο, αλλά η ευρεία εξάπλωση της φωτιάς και τα αντίστοιχα κλιματικά στοιχεία υποδηλώνουν κυρίως φυσικές αιτίες.
Η απώλεια της φυτικής κάλυψης άφησε τις πλαγιές εκτεθειμένες στη βροχή και στην απορροή. Τα εδάφη «terra rossa», πλούσια σε άργιλο, παρασύρθηκαν προς την Κοιλάδα του Ιορδάνη και τις περιοχές γύρω από τη Νεκρά Θάλασσα. Παχιά ιζήματα συσσωρεύτηκαν στον πυθμένα των κοιλάδων και δημιούργησαν νέες περιοχές κατάλληλες για γεωργία.
Οι μεγάλοι νεολιθικοί οικισμοί έγιναν πιο συνηθισμένοι σε αυτά τα αναδιαμορφωμένα εδάφη. Ταυτόχρονα, ορισμένοι οικισμοί στα ορεινά εγκαταλείφθηκαν. Το φαινόμενο αυτό υποδηλώνει ότι οι περιβαλλοντικές αλλαγές συνέβαλαν στη μετακίνηση των ανθρώπων και της γεωργίας προς τις κοιλάδες.
Εντοπίστηκε η «αρχή» της κεραμικής;
Ο Φρούμκιν συνδέει αυτή τη μετατόπιση με ένα πιθανό στάδιο στην ανάδυση της κεραμικής. Προηγούμενες μελέτες εντόπισαν τοπικό πηλό τύπου «terra rossa» σε κεραμικά του Yarmukian από την Κοιλάδα του Ιορδάνη. Οι άνθρωποι που ζούσαν κοντά σε αποθέσεις φρέσκου εδάφους ενδέχεται να είδαν τον πηλό να σκληραίνει από έντονες πυρκαγιές και να αντέγραψαν τη διαδικασία.
Η μελέτη αποκαλεί αυτή την ιδέα «υπόθεση του φυσικού κλιβάνου». Μια πυρκαγιά ενδέχεται να έδειξε στους ανθρώπους τι επίδραση είχε η θερμότητα στον μαλακό πηλό. Στη συνέχεια, οι άνθρωποι θα μπορούσαν να έχουν επαναλάβει τη διαδικασία σκόπιμα και να έχουν κατασκευάσει κεραμικά αγγεία.
Η προηγούμενη περίοδος MIS 5e προσφέρει μια σημαντική σύγκριση. Πυρκαγιές, απώλεια εδάφους και αποθέσεις πηλού υπήρχαν και τότε, ωστόσο η κεραμική δεν εμφανίστηκε. Οι άνθρωποι που ζούσαν κατά τη διάρκεια της περιόδου MIS 5e δεν διέθεταν τα γεωργικά συστήματα, τις μόνιμες κοινότητες και τις τεχνικές γνώσεις που συναντώνται στις μεταγενέστερες νεολιθικές ομάδες.
Αυτή η διαφορά υποδηλώνει ότι η περιβαλλοντική αλλαγή από μόνη της δεν ήταν αρκετή. Οι μεταγενέστερες κοινωνίες ήταν έτοιμες να χρησιμοποιήσουν ένα νέο υλικό και μια νέα διαδικασία.
Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι κατασκεύασαν για πρώτη φορά κεραμικά αφού είδαν πηλό ψημένο στη φωτιά. Οι τρέχουσες χρονολογήσεις δεν δείχνουν τη σειρά εμφάνισης των πυρκαγιών, των αποθέσεων εδάφους και των πρώτων κεραμικών. Η υπόθεση αυτή χρειάζεται περαιτέρω έλεγχο.
Μελλοντικές ανασκαφές θα μπορούσαν να ερευνήσουν κάτω από τα πρώιμα στρώματα κεραμικής, αναζητώντας πηλό που ψήθηκε από φυσικές πυρκαγιές. Οι ερευνητές θα μπορούσαν επίσης να εξετάσουν αν οι πυρκαγιές στην Κοιλάδα του Ιορδάνη έφτασαν περίπου στους 500 έως 700 βαθμούς Κελσίου, το εύρος θερμοκρασίας που απαιτείται για να μετατραπεί ο πηλός σε κεραμικό υλικό. Η εύρεση κεραμικών πριν από την κύρια φάση της πυρκαγιάς θα αποδυνάμωνε την υπόθεση.
Η μελέτη προσθέτει τις περιβαλλοντικές αλλαγές στις θεωρίες σχετικά με την προέλευση της κεραμικής. Οι κοινωνικές ανάγκες, τα σταδιακά πειράματα και οι επαφές μεταξύ ομάδων ενδέχεται να συνέβαλαν επίσης. Οι σοβαρές πυρκαγιές και η απώλεια εδάφους αναδιαμόρφωσαν επίσης τους τόπους όπου ζούσαν και καλλιεργούσαν οι άνθρωποι, ενώ ίσως τους έδωσαν την ευκαιρία να μάθουν πώς η φωτιά μπορούσε να μετατρέψει τον πηλό σε ένα ανθεκτικό υλικό.
Με πληροφορίες από Geomorphology και Archaeology News Online Magazine
