Ο Τιντορέτο έζησε και εργάστηκε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του στη Βενετία. Το έργο του, όμως, συνέχισε να κυκλοφορεί πολύ πέρα από αυτήν. Η νέα έκθεση «Éternel Tintoret» στο Musée Jacquemart-André του Παρισιού παρακολουθεί ακριβώς αυτή τη δεύτερη ζωή: πώς ο Γιάκοπο Ρομπούστι, ένας από τους πιο ανήσυχους ζωγράφους του 16ου αιώνα, εξακολούθησε να επηρεάζει τη γαλλική ζωγραφική εκατοντάδες χρόνια αργότερα.
Η έκθεση άνοιξε στις 11 Σεπτεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 24 Ιανουαρίου 2027. Είναι η πρώτη συνολική αναδρομή της καριέρας του Τιντορέτο που οργανώνεται στη Γαλλία και συγκεντρώνει περίπου 40 έργα: θρησκευτικές και μυθολογικές συνθέσεις, πορτρέτα και σχέδια, σε μια διαδρομή που καλύπτει ολόκληρη τη μακρά σταδιοδρομία του.
Ήδη στην εποχή του ο Τιντορέτο θεωρούνταν δύσκολος να καταταχθεί. Οι τολμηρές συνθέσεις, οι απότομες προοπτικές, οι θεατρικές φωτοσκιάσεις και η περίφημη prestezza, η ταχύτητα και ελευθερία της πινελιάς του, έκαναν τη ζωγραφική του να μοιάζει υπερβολική ακόμη και στους συγχρόνους του. Ο Τζόρτζο Βαζάρι τον περιέγραφε ήδη το 1568 ως ένα από τα πιο ακραία και ανήσυχα πνεύματα της ζωγραφικής.
Η ταχύτητα αυτή, όμως, δεν σήμαινε προχειρότητα. Μία ολόκληρη ενότητα της έκθεσης είναι αφιερωμένη στα σχέδιά του και δείχνει πόσο συστηματικά μελετούσε το σώμα πριν φτάσει στον καμβά. Ο Τιντορέτο αντέγραφε μορφές του Μιχαήλ Αγγέλου, χρησιμοποιούσε μικρά γλυπτικά μοντέλα και τα παρατηρούσε κάτω από τεχνητό φωτισμό για να μελετήσει τις σκιές, τους όγκους και τις ακραίες βραχύνσεις. Όπως εξηγεί ο συνεπιμελητής Τζοβάνι Κάρλο Φεντερίκο Βίλα, η φαινομενικά αυθόρμητη τελική πινελιά ήταν αποτέλεσμα αυστηρής προετοιμασίας.
Αυτή η σύνθεση δύο κόσμων βρίσκεται στον πυρήνα του έργου του: από τη μία το γλυπτικό disegno της τοσκανικής παράδοσης και ιδιαίτερα του Μιχαήλ Αγγέλου, από την άλλη το βενετσιάνικο colorito του Τισιανού. Ο Τιντορέτο πήρε στοιχεία και από τους δύο και τα πίεσε προς κάτι πιο θεατρικό, πιο ασταθές και πολύ πιο προσωπικό.
Η έκθεση επιχειρεί παράλληλα να τον απελευθερώσει από μια ιστορία που τον ακολουθεί ήδη από την εποχή του: την αντιπαλότητά του με τον Τισιανό. Όπως εξηγεί ο συνεπιμελητής Νέβιλ Ρόουλι, πολλές εκθέσεις εξακολουθούν να τον παρουσιάζουν σχεδόν ως δευτερεύοντα χαρακτήρα στην ιστορία του μεγαλύτερου σε ηλικία Βενετσιάνου ζωγράφου. Στο Παρίσι, το ερώτημα είναι διαφορετικό: τι συνέβη στο έργο του όταν πέρασε σε άλλα μάτια και άλλες εποχές.
Και οι Γάλλοι ζωγράφοι επέστρεφαν διαρκώς σε αυτόν. Ο Ζαν-Ονορέ Φραγκονάρ τον θαύμαζε. Η δραματική του αφήγηση επηρέασε τον Τεοντόρ Ζερικό και τον Ευγένιο Ντελακρουά. Ο Ζαν-Ογκίστ-Ντομινίκ Ενγκρ γοητευόταν από τον Τιντορέτο, αλλά ταυτόχρονα προβληματιζόταν από την περιφρόνησή του για τους κανόνες της συνθετικής αρμονίας.
Η σχέση αυτή γίνεται κυριολεκτική στις τελευταίες αίθουσες. Η αυτοπροσωπογραφία του Τιντορέτο, γύρω στο 1588, από το Λούβρο εκτίθεται δίπλα στο αντίγραφό της που ζωγράφισε ο Εντουάρ Μανέ το 1854. Στον ίδιο διάλογο μπαίνει και το «Ο Αρετίνο στο εργαστήριο του Τιντορέτο» του Ενγκρ, έργο του 1848, ενώ η διαδρομή φτάνει έως τον Πολ Σεζάν. Η έκθεση αντιστρέφει έτσι σχεδόν τη γνωστή θέση του Σεζάν ως «πατέρα» της μοντέρνας ζωγραφικής για να προτείνει έναν ακόμη παλαιότερο πρόγονο: τον Τιντορέτο ως «δάσκαλο όλων μας».
Η επιλογή του Musée Jacquemart-André δεν είναι τυχαία. Η συλλογή του συγκροτήθηκε την εποχή κατά την οποία η Βενετία ασκούσε τεράστια γοητεία στη γαλλική και ευρωπαϊκή κουλτούρα, την εποχή του Τζον Ράσκιν, του Χένρι Τζέιμς, του Μαρσέλ Προυστ και του Τόμας Μαν. Το μουσείο διέθετε μάλιστα κάποτε έργα που θεωρούνταν Τιντορέτο, πριν αποδοθούν αργότερα στον κύκλο του.
Η γαλλική σχέση με τον Τιντορέτο δεν σταματά όμως στον 19ο αιώνα. Τον 20ό αιώνα τον διάβασε με εμμονή και ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, ο οποίος είδε στη ζωγραφική του κάτι σχεδόν υπαρξιστικό: όχι έναν καλλιτέχνη που αναζητεί ισορροπία αλλά κάποιον που μετατρέπει την εικόνα σε γεγονός, σε ρήξη και σε ρίσκο. Η ίδια η έκθεση φτάνει μέχρι αυτή τη «βαθιά ανάγνωση» του Τιντορέτο από τον Σαρτρ, δείχνοντας πόσο διαφορετικές γενιές βρήκαν στο έργο του διαφορετικά προβλήματα να λύσουν.
Αυτή είναι, σύμφωνα με τους επιμελητές, και μία εξήγηση για την αντοχή του. Οι Ρομαντικοί είδαν στον Τιντορέτο το δράμα, ο Μανέ την ελευθερία της ζωγραφικής πράξης, ο Σεζάν έναν νέο τρόπο να οργανώνεται ο χώρος και ο Σαρτρ τον κίνδυνο που περιέχει η ίδια η δημιουργία. Κάθε εποχή βρήκε ουσιαστικά έναν διαφορετικό Τιντορέτο.
Η έκθεση θέλει επίσης να θυμίσει μια λιγότερο οικεία πλευρά του ζωγράφου. Στη Βενετία, η παρουσία του είναι συνδεδεμένη με μνημειακά σύνολα όπως η Scuola Grande di San Rocco και η Sala del Maggior Consiglio στο Παλάτι των Δόγηδων. Στο Παρίσι παρουσιάζονται όμως έργα μικρότερης κλίμακας, ορισμένα από τα οποία ήταν μέχρι πρόσφατα γνωστά ακόμη και στους ειδικούς κυρίως μέσα από παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα δάνεια βρίσκεται η «Δημιουργία των ζώων», έργο του 1550-53 από τις Gallerie dell’Accademia της Βενετίας. Η μετακίνησή του στο Παρίσι δεν ήταν εύκολη, καθώς το έργο είχε μόλις συμμετάσχει σε έκθεση της Accademia μετά την ολοκλήρωση μιας μεγάλης συντήρησης. Για τους επιμελητές, όμως, η παρουσία του έχει και συμβολική σημασία: για να γνωρίσει κανείς πραγματικά τον Τιντορέτο πρέπει ακόμη να πάει στη Βενετία — στη San Rocco, στο Παλάτι των Δόγηδων και στην Accademia.
Ένα άλλο έργο με ιδιαίτερη ιστορία είναι η «Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας και ένας άγγελος», γύρω στο 1560-70, που ανήκε κάποτε στον Ντέιβιντ Μπόουι. Στην έκθεση περιλαμβάνονται επίσης έργα από ιδιωτικές συλλογές, το Kunsthistorisches Museum της Βιέννης και περιφερειακά γαλλικά μουσεία.
Το «Πορτρέτο ενός άνδρα», γύρω στο 1560-75, από το Musée des Beaux-Arts της Ορλεάνης χρειάστηκε ειδική συντήρηση για να μπορέσει να ταξιδέψει. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ωστόσο, το μεγαλύτερο εμπόδιο για τα δάνεια δεν ήταν η ευθραυστότητα των έργων αλλά το τεράστιο μέγεθος αρκετών καμβάδων του Τιντορέτο σε σχέση με τις σχετικά μικρές αίθουσες του παρισινού μουσείου.
Το «Éternel Tintoret» καταλήγει έτσι να μην είναι απλώς μια ακόμη αναδρομή ενός μεγάλου δασκάλου της Αναγέννησης. Δείχνει τι συμβαίνει όταν ένας ζωγράφος συνεχίζει να δημιουργεί προβλήματα στους επόμενους: όταν ο Φραγκονάρ, ο Ζερικό, ο Ντελακρουά, ο Ενγκρ, ο Μανέ, ο Σεζάν και τελικά ο Σαρτρ κοιτούν ξανά τις εικόνες του και βρίσκουν μέσα τους κάτι που εξακολουθεί να αφορά τη δική τους εποχή.
Με στοιχεία από The Art Newspaper, Musée Jacquemart-André, Il Giornale dell’Arte
