Το 1937, ο Σαλβαντόρ Νταλί και η Έλσα Σκιαπαρέλι σχεδίασαν ένα από τα πιο διάσημα φορέματα του 20ού αιώνα: ένα υπόλευκο βραδινό φόρεμα με έναν μεγάλο κόκκινο αστακό στη φούστα. Το φόρεσε η Γουόλις Σίμπσον σε φωτογράφιση λίγο πριν από τον γάμο της με τον πρώην βασιλιά Εδουάρδο Η΄. Ο Νταλί, φυσικά, ήθελε να πάει λίγο παραπέρα: πρότεινε ο αστακός να μοιάζει σαν να έχει αλειφθεί με μαγιονέζα.
Η λεπτομέρεια μοιάζει σχεδόν υπερβολική, αλλά είναι απολύτως νταλί. Για τον καλλιτέχνη με το μουστάκι που έμοιαζε να αψηφά τη βαρύτητα, η μόδα δεν ήταν διακόσμηση γύρω από το έργο. Ήταν προέκταση της ζωγραφικής, θέατρο του σώματος, εργαλείο δημοσιότητας και τρόπος να γίνει ο ίδιος εικόνα, πολύ πριν η δημόσια περσόνα γίνει ξεχωριστό επάγγελμα.
Αυτή τη σχέση έρχεται να φωτίσει η έκθεση Dalí e la Moda, που θα παρουσιαστεί στο Palazzo Reale του Μιλάνου από τις 24 Σεπτεμβρίου 2026 έως τις 31 Ιανουαρίου 2027.
Η έκθεση συγκεντρώνει περισσότερα από 200 έργα και τεκμήρια —πίνακες, σχέδια, φωτογραφίες, ενδύματα, ταινίες, κοσμήματα, αντικείμενα και αρχειακό υλικό για να δείξει τη σχέση του Νταλί με τη μόδα ως κανονικό μέρος του καλλιτεχνικού του σύμπαντος.
Στο κέντρο δεν βρίσκεται μόνο ο Νταλί που συνεργάζεται με μεγάλους οίκους, αλλά ο Νταλί που καταλαβαίνει πολύ νωρίς τη δύναμη της εικόνας. Όταν εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1929, συνδέθηκε με τον κύκλο των σουρεαλιστών, όπου τα σώματα άλλαζαν μορφή, τα αντικείμενα αποκτούσαν επιθυμία και η ταυτότητα μπορούσε να γίνει σκηνικό, μάσκα ή παγίδα. Η μόδα του πρόσφερε ακριβώς αυτό το πεδίο: ένα σώμα που δεν ντύνεται απλώς, αλλά μεταμορφώνεται.
Με τη Σκιαπαρέλι δημιούργησε μερικές από τις πιο αναγνωρίσιμες εικόνες του σουρεαλισμού στη μόδα: το φόρεμα με τον αστακό, το περίφημο καπέλο-παπούτσι, φορέματα με σκισίματα trompe-l’œil, σακάκια και κοστούμια με «συρτάρια» πάνω στο σώμα, σαν να είχε μεταφερθεί η ψυχανάλυση απευθείας στην γκαρνταρόμπα. Η Σκιαπαρέλι είχε τη ραπτική τόλμη· ο Νταλί έφερνε το αντικείμενο-σκάνδαλο, το αστείο που γίνεται εικόνα και την επιθυμία να χαλάσει η καλή συμπεριφορά του ενδύματος.
Η έκθεση θα δείξει και άλλες πλευρές αυτής της σχέσης. Ο Νταλί σχεδίασε κοσμήματα, εξώφυλλα για περιοδικά όπως η Vogue, συνεργάστηκε με την Κοκό Σανέλ σε κοστούμια για μπαλέτο και χρησιμοποίησε τη μόδα σαν ένα ακόμη πεδίο όπου μπορούσε να δοκιμάσει τα όρια ανάμεσα στην τέχνη, την αγορά και τη δημόσια εικόνα. Αν σήμερα ένας καλλιτέχνης συχνά πρέπει να είναι και δημιουργός, και εικόνα, και brand, και δημόσια αφήγηση, ο Νταλί είχε καταλάβει αυτή τη συγχώνευση δεκαετίες νωρίτερα.
Στην έκθεση θα παρουσιαστούν, μεταξύ άλλων, το The Eye of Time, καρφίτσα του 1949 με ρολόι στο κέντρο ενός ματιού, το έργο Singularities, καθώς και ο πίνακας Three Young Surrealist Women Holding in Their Arms the Skins of an Orchestra του 1936, όπου γυναικείες μορφές με σκισμένα φορέματα κρατούν μουσικά όργανα που λιώνουν. Αυτές οι εικόνες θα περάσουν αργότερα και στη μόδα του, δείχνοντας ότι για τον Νταλί το φόρεμα μπορούσε να είναι πίνακας, φετίχ, αστείο και ψυχικό σύμπτωμα μαζί.
Ιδιαίτερο ρόλο έχει και η Γκαλά. Η έκθεση τη βλέπει όχι μόνο ως μούσα, αλλά ως μοντέλο και στρατηγό της εικόνας. Μαζί με τον Νταλί συγκρότησε ένα ζευγάρι όπου η εμφάνιση δεν ήταν ιδιωτική υπόθεση, αλλά δημόσια γλώσσα. Ρούχα των Dior και Gucci από τις προσωπικές τους γκαρνταρόμπες θα παρουσιαστούν μαζί με αρχειακό υλικό, φωτίζοντας πώς το ζευγάρι χρησιμοποιούσε την ένδυση για να κρατά ζωντανό τον δικό του μύθο.
Το πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι ότι η έκθεση δεν αντιμετωπίζει τη σχέση του Νταλί με τη μόδα σαν χαριτωμένο παράρτημα της ζωγραφικής του. Τη διαβάζει ως κανονικό πεδίο της καλλιτεχνικής του πρακτικής. Τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα εξώφυλλα, οι φωτογραφίες και οι συνεργασίες με μεγάλους οίκους δεν βρίσκονται έξω από το έργο του· βρίσκονται μέσα στον ίδιο μηχανισμό που παρήγαγε τα λιωμένα ρολόγια, τα αλλόκοτα σώματα, τα αντικείμενα που κοιτούν πίσω και τις σκηνές όπου το όνειρο γίνεται διαφήμιση.
Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η έκθεση του Μιλάνου θα συμπέσει εν μέρει με τη μεγάλη έκθεση του Victoria and Albert Museum για τη Σκιαπαρέλι στο Λονδίνο. Επειδή εκεί θα βρίσκεται το αυθεντικό φόρεμα με τον αστακό, στο Palazzo Reale θα παρουσιαστούν η αρχική φωτογραφία και το σχέδιό του, μαζί με μεταγενέστερη εκδοχή του Ντάνιελ Ρόουζμπερι για τον οίκο Schiaparelli.
Το Dalí e la Moda πιάνει τον Νταλί από ένα σημείο που συχνά θεωρήθηκε δευτερεύον, αλλά σήμερα φαίνεται απολύτως κεντρικό. Πριν η μόδα γίνει μουσείο, πριν το celebrity styling γίνει βιομηχανία, πριν η περσόνα γίνει καθημερινή εργασία της εικόνας, ο Νταλί είχε ήδη καταλάβει ότι το σώμα μπορεί να φορεθεί σαν έργο τέχνης.
Και ότι μερικές φορές ένα φόρεμα με αστακό λέει για τον μοντέρνο κόσμο όσα δεν χωρούν σε έναν πίνακα.
Με στοιχεία από The Times, Palazzo Reale Milano
