Ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς μιλά από ένα κλιματιζόμενο δωμάτιο ξενοδοχείου στο Σόχο, ενώ έξω το Λονδίνο βράζει. Η εικόνα είναι σχεδόν υπερβολικά τέλεια για να ανοίξει μια συζήτηση για την κλιματική κρίση: ένας διάσημος ηθοποιός, προστατευμένος προσωρινά από τον καύσωνα, μιλά για έναν πλανήτη που γίνεται όλο και πιο δύσκολο να κατοικηθεί. Ο ίδιος το ξέρει. Η ειρωνεία, λέει, δεν ξεφεύγει σε κανέναν. Ζούμε ήδη μέσα στα αποτελέσματα της κλιματικής κατάρρευσης.
Αφορμή είναι το νέο του ντοκιμαντέρ How to Live on Earth, που θα είναι διαθέσιμο στο YouTube από τις 20 Σεπτεμβρίου. Ο Κάμπερμπατς το περιγράφει ως έναν οδηγό για έναν άλλο τρόπο σχέσης με τη Γη: λιγότερο αρπακτικό, λιγότερο εξαντλητικό, λιγότερο σίγουρο ότι η φύση υπάρχει μόνο για να καταναλώνεται. Στην ταινία εμφανίζεται μέσα στις μεγάλες αίθουσες του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου, ανάμεσα σε μικρότερες ιστορίες ανθρώπων που προσπαθούν να δείξουν ότι η αλλαγή δεν είναι απλώς σύνθημα.
Το ντοκιμαντέρ δεν ακολουθεί τη συνηθισμένη διαδρομή της οικολογικής καταστροφής ως ατέλειωτης απελπισίας. Πηγαίνει στην Αλάσκα, στον Αμαζόνιο και σε άλλους τόπους όπου ακτιβιστές, επιστήμονες, σεφ και ερευνητές δοκιμάζουν πρακτικούς τρόπους να σταματήσει η ανθρώπινη ζημιά. Υπάρχουν αυτόχθονες κοινότητες που παλεύουν για τον σολομό, ο πρώην σεφ του Μπαράκ Ομπάμα που δουλεύει πάνω σε εναλλακτικές πρωτεΐνες, και ο βιολόγος Dan O’Neill, ένας ερευνητής άγριας ζωής που περνά εβδομάδες σε απομονωμένα δάση μελετώντας μεγάλες γάτες.
Ο Κάμπερμπατς δεν μιλά σαν άγιος της οικολογίας. Και αυτό κάνει τη συνέντευξη πιο ενδιαφέρουσα. Για χρόνια προσπάθησε να αλλάξει τη δική του σχέση με τον πλανήτη. Έγινε vegan, άλλαξε συνήθειες, προσπάθησε να ζει πιο ήπια. Όμως στα γυρίσματα του The Courier, όπου υποδύθηκε τον Βρετανό κατάσκοπο Greville Wynne, χρειάστηκε να χάσει βάρος με ακραίο τρόπο. Του είπαν ότι τις τελευταίες δύο εβδομάδες δεν μπορούσε να τρώει φυτικές ίνες και ότι έπρεπε να περάσει σε άπαχο κρέας. Το σώμα του άρχισε να αντιδρά. Το σάκχαρό του έπεσε, αρρώστησε, και τελικά αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την αυστηρή vegan διατροφή.
Σήμερα λέει ότι προσπαθεί να τρώει κρέας με όσο το δυνατόν πιο ηθικό τρόπο, προτιμώντας ελάφι στη Βρετανία, όπου ο υπερπληθυσμός των ελαφιών απαιτεί ελεγχόμενη θήρευση. Δεν είναι μια καθαρή, εύκολη, Instagrammable απάντηση. Είναι περισσότερο η εικόνα ενός ανθρώπου που προσπαθεί να κρατήσει μια οικολογική στάση μέσα σε έναν κόσμο γεμάτο αντιφάσεις: σώμα, δουλειά, βιομηχανία, ταξίδια, απαιτήσεις ρόλων, προνόμιο, ενοχή, πρακτικές ανάγκες.
Από εκεί περνά και στο πιο ουσιαστικό σημείο για τη βιομηχανία του θεάματος. Ο Κάμπερμπατς συμμετέχει στο Green Rider, μια πρωτοβουλία που καλεί τους ηθοποιούς να ζητούν συγκεκριμένους όρους για τη μείωση της ρύπανσης και των εκπομπών στα γυρίσματα. Η ιδέα είναι οι οικολογικές δεσμεύσεις να μη μένουν σε επίπεδο καλής πρόθεσης, αλλά να περνούν στα συμβόλαια. Όχι γενικά «πράσινες αξίες», αλλά πρακτικές αλλαγές: μετακινήσεις, ενέργεια, τροφοδοσία, σπατάλη υλικών, καθημερινές αποφάσεις στο πλατό.
Ο Κάμπερμπατς λέει ότι η προσπάθεια βρίσκεται αυτή την περίοδο σε επαφή με τη Disney για παραγωγή των Avengers στη Βρετανία. Η συζήτηση φεύγει έτσι από το προσωπικό lifestyle των σταρ και περνά στη μεγάλη μηχανή των blockbusters. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν ένας διάσημος ηθοποιός χρησιμοποιεί ιδιωτικό τζετ ή αν τρώει κρέας. Είναι αν τα μεγάλα ονόματα του Χόλιγουντ μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη δύναμή τους για να αλλάξουν τις ίδιες τις συνθήκες παραγωγής.
Ο ίδιος απορρίπτει την εύκολη λογική του «υποκριτή». Λέει όχι στο ιδιωτικό τζετ, αλλά επιμένει ότι η συζήτηση δεν μπορεί να εξαντλείται στο να καταγγέλλουμε τους άλλους για τις αντιφάσεις τους. Η μόδα, η διατροφή, οι μεταφορές, η ψυχαγωγία, όλα εμπλέκονται στην ίδια καταναλωτική μηχανή. Το θέμα, για εκείνον, δεν είναι να βρεθεί ποιος έχει καθαρά χέρια. Είναι να αλλάξουν οι συνθήκες που κάνουν σχεδόν αδύνατη μια ζωή χωρίς περιβαλλοντικό κόστος.
Το How to Live on Earth προσπαθεί γι’ αυτό να μείνει αισιόδοξο. Ο σκηνοθέτης Jonnie Hughes αναζητά ανθρώπους που δεν μιλούν μόνο για απώλεια, αλλά για δυνατότητες. Ο Dan O’Neill, για παράδειγμα, λέει ότι χαίρεται που η ταινία θα βγει στο YouTube, γιατί έτσι μπορούν να τη δουν και κοινότητες σε απομακρυσμένα μέρη που συνήθως δεν έχουν πρόσβαση σε τέτοια έργα. Η ίδια η διανομή γίνεται μέρος του μηνύματος: αν μιλάς για τον πλανήτη, δεν μπορείς να απευθύνεσαι μόνο σε ένα προνομιούχο κοινό φεστιβάλ ή πλατφόρμας.
Υπάρχει και μια πιο καθημερινή, σχεδόν αστεία στιγμή στην ταινία. Ο O’Neill, ύστερα από καιρό χωρίς σήμα στο δάσος, ανοίγει ξανά το κινητό του και κατακλύζεται από μηνύματα. Η επιστροφή στον ψηφιακό κόσμο μοιάζει σχεδόν σαν μικρή καταστροφή. Ο Κάμπερμπατς αναγνωρίζει αυτή τη σχέση αγάπης και απέχθειας με την οθόνη. Λέει ότι εδώ και μήνες δεν έχει αντέξει να κοιτάξει τον αριθμό των αναπάντητων μηνυμάτων και email του. Είναι χιλιάδες. Δεν μπορεί να τα διαχειριστεί.
Κάπου εκεί, το οικολογικό θέμα ακουμπά και την ψυχική εξάντληση της εποχής. Η φύση δεν εμφανίζεται μόνο ως κάτι που πρέπει να σωθεί «εκεί έξω», στα δάση, στους πάγους ή στους ωκεανούς. Εμφανίζεται και ως κάτι που χρειαζόμαστε για να ξαναβρούμε ρυθμό, προσοχή, σώμα, χρόνο. Ο Κάμπερμπατς μιλά για τις βόλτες με τον σκύλο του, το ποδήλατο, τα μέσα μεταφοράς, την άγρια κολύμβηση στο Hampstead Heath. Δεν το παρουσιάζει ως λύση για όλους. Το παρουσιάζει ως έναν τρόπο να μη χαθεί εντελώς η αίσθηση του θαύματος.
Η πιο φιλόδοξη ιδέα του ντοκιμαντέρ είναι οικονομική και σχεδόν ουτοπική: ότι η ζωντανή φύση πρέπει να λογίζεται ως πιο πολύτιμη από τη νεκρή φύση. Ένας ελέφαντας ζωντανός αξίζει περισσότερο από τους χαυλιόδοντές του. Ένα δάσος όρθιο αξίζει περισσότερο από τον χρυσό που μπορεί να υπάρχει από κάτω του. Το δύσκολο είναι να φτιαχτεί ένα οικονομικό μοντέλο που να πληρώνει τη φύση για όσα κάνει ήδη δωρεάν για τους ανθρώπους: αέρα, νερό, σκιά, έδαφος, ισορροπία, ζωή.
Ο Κάμπερμπατς μιλά για την «τελευταία αρπαγή» της εποχής της εξόρυξης και συνδέει αυτή την επιμονή στην εκμετάλλευση με τον λαϊκισμό και τον εθνικισμό. Δεν παρουσιάζει την κλιματική κρίση μόνο ως περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ως πολιτισμική και πολιτική επιλογή: τι θεωρούμε αξία, τι θεωρούμε πρόοδο, τι είμαστε διατεθειμένοι να καταστρέψουμε για να συνεχίσει να κινείται η ίδια μηχανή.
Στο τέλος, το ενδιαφέρον της συνέντευξης δεν είναι ότι ο Μπένεντικτ Κάμπερμπατς κάνει ένα οικολογικό ντοκιμαντέρ. Είναι ότι προσπαθεί να μετακινήσει το κλίμα από την ατομική ενοχή στην πρακτική αλλαγή: από τη διατροφή και τα ταξίδια ενός σταρ στα συμβόλαια των ηθοποιών, από την οικολογική ανησυχία στα γυρίσματα των Avengers, από την εικόνα της καταστροφής στην ερώτηση πώς θα μπορούσε ακόμη να υπάρξει ένας άλλος τρόπος ζωής πάνω στη Γη.
Με στοιχεία από The Guardian
