Ένα ολόκληρο άλογο κρέμεται από την οροφή, δεμένο με δερμάτινους ιμάντες και σκοινί. Ο λαιμός του λυγίζει προς τα κάτω, τα άκαμπτα πόδια του δείχνουν το πάτωμα και το σώμα του μοιάζει να υπακούει ακόμη στη βαρύτητα, παρότι δεν μπορεί να πέσει. Είναι το Novecento, το έργο του 1997 που ο Μαουρίτσιο Κατελάν φέρνει τώρα στη Neue Nationalgalerie του Βερολίνου για τη NIGHT. Η έκθεση ανοίγει για το κοινό στις 10 Σεπτεμβρίου και θα διαρκέσει έως τις 7 Μαρτίου 2027.
Ο τίτλος του έργου σημαίνει «εικοστός αιώνας» και η εικόνα αναποδογυρίζει την παλιά παράδοση των έφιππων μνημείων. Δεν υπάρχει αναβάτης, βάθρο ή νικηφόρα κίνηση προς τα εμπρός. Το ζώο που συνήθως κουβαλά τον ήρωα έχει μείνει μόνο του στον αέρα, ανίκανο να τρέξει ή έστω να σταθεί. Ο ίδιος ο Κατελάν έχει περιγράψει το άλογο ως ένα είδος αυτοπροσωπογραφίας από μια περίοδο κατά την οποία ένιωθε γεμάτος ενέργεια, αλλά δεν μπορούσε να τη διοχετεύσει πουθενά, σαν κινητήρας που ανεβάζει στροφές στο νεκρό.
Το άλογο δεν είναι το μοναδικό σώμα που έχει ακινητοποιήσει ο Κατελάν. Στο Him του 2001, μια φιγούρα με το μέγεθος μικρού παιδιού γονατίζει με την πλάτη στον επισκέπτη. Όταν εκείνος περάσει μπροστά της, βλέπει το πρόσωπο του Αδόλφου Χίτλερ πάνω από ένα γκρίζο, καθημερινό κοστούμι. Το τέρας της Ιστορίας έχει μικρύνει και βρίσκεται στα γόνατα, χωρίς όμως να αποκαλύπτει αν προσεύχεται, ζητά συγχώρεση ή ετοιμάζεται να επαναλάβει το έγκλημά του.Στο La Rivoluzione siamo noi του 2000, ο ακινητοποιημένος άνθρωπος είναι ο ίδιος ο καλλιτέχνης. Ένα μικρό ομοίωμά του, ντυμένο με το γκρίζο κοστούμι από τσόχα που παραπέμπει στον Γιόζεφ Μπόις, κρέμεται από μια μεταλλική κρεμάστρα σχεδιασμένη από τον Μαρσέλ Μπρόιερ.
Ο τίτλος διακηρύσσει ότι «η επανάσταση είμαστε εμείς», αλλά ο υποτιθέμενος επαναστάτης θυμίζει εγκαταλελειμμένο ρούχο. Στο Untitled του 2003, πάλι, ο Όσκαρ Μάτσερατ από το Τενεκεδένιο ταμπούρλο του Γκίντερ Γκρας εμφανίζεται ως μηχανική παιδική φιγούρα: ένα αγόρι που αρνήθηκε να μεγαλώσει και εξακολουθεί να χτυπά το τύμπανό του.
Αυτό το σύνολο επιτρέπει μια διαφορετική ανάγνωση του Κατελάν από εκείνη του «προβοκάτορα με την μπανάνα». Τα έργα του κάνουν θόρυβο επειδή αναγνωρίζονται αμέσως, αλλά συχνά το σώμα στο κέντρο τους έχει χάσει ακριβώς τη δυνατότητα να δράσει: το άλογο δεν τρέχει, ο δικτάτορας δεν στέκεται, ο καλλιτέχνης δεν επαναστατεί, το παιδί δεν μεγαλώνει. «Με ενδιέφεραν πάντα οι μορφές εξουσίας και τι συμβαίνει όταν ραγίζει η βεβαιότητά τους», λέει ο Κατελάν με αφορμή τη νέα έκθεση. Στη NIGHT, αυτή η ρωγμή δεν περιγράφεται αφηρημένα αλλά εμφανίζεται στη στάση κάθε σώματος.
Στο Βερολίνο, οι εικόνες αποκτούν αναπόφευκτα μια δεύτερη ιστορική φόρτιση. Ο διευθυντής της Neue Nationalgalerie, Klaus Biesenbach, συνδέει τον γονατισμένο Χίτλερ του Him με μια άλλη γονυκλισία: εκείνη του Βίλι Μπραντ μπροστά στο Μνημείο των Ηρώων του Γκέτο της Βαρσοβίας, στις 7 Δεκεμβρίου 1970. Βλέπει επίσης στο μηχανικό αγόρι τη μεταπολεμική Γερμανία του Γκρας και στο τσόχινο κοστούμι του μικροσκοπικού Κατελάν την παρουσία του Μπόις. Δεν πρόκειται για οριστικές ερμηνείες των έργων, αλλά για τις συνδέσεις που ενεργοποιούνται όταν αυτά φτάνουν σε μια πόλη όπου η μνήμη παραμένει ορατή στους δρόμους, στα κτίρια και στα κενά ανάμεσά τους.
Ο χώρος της έκθεσης προσθέτει τη δική του αντίφαση. Η Neue Nationalgalerie, το τελευταίο μεγάλο έργο του Μις βαν ντερ Ρόε, άνοιξε το 1968 σαν ένα σχεδόν απόλυτα διαφανές γυάλινο περίπτερο. Η αίθουσα δεν προσφέρει πολλές επιφάνειες όπου ένα έκθεμα θα μπορούσε να κρυφτεί: το εσωτερικό της εκτίθεται στην πόλη και η πόλη παραμένει ορατή μέσα από τους τοίχους της. Απέναντι σε αυτή τη διαφάνεια, ο τίτλος NIGHT δεν υπόσχεται απλώς σκοτάδι. Όπως εξηγεί η επιμελήτρια Lisa Botti, το μειωμένο φως κάνει τις γνώριμες μορφές να φαίνονται παράξενες και αφήνει να διακρίνονται λεπτομέρειες που την ημέρα περνούν απαρατήρητες.
Στο κέντρο της παρουσίασης θα βρίσκεται ένα νέο έργο σχεδιασμένο ειδικά για το μουσείο, ενώ στην είσοδο έχει προαναγγελθεί μια ακόμη κατασκευή βασισμένη σε σημαντικό μνημείο του Βερολίνου. Η ακριβής μορφή τους δεν έχει αποκαλυφθεί πριν από τα εγκαίνια. Γνωρίζουμε μόνο ότι η επέμβαση θα αλλάξει τη χρήση της επάνω αίθουσας και θα δώσει στο κτίριο, το οποίο συχνά αποκαλείται «ναός» του μοντερνισμού, κάτι από την ατμόσφαιρα εκκλησίας ή κοσμικού τόπου περισυλλογής. Εδώ βρίσκεται ίσως η ισχυρότερη ένταση της έκθεσης: ένα κτίριο που δείχνει τα πάντα θα υποδεχτεί έργα για όσα η Ιστορία δεν μπορεί ούτε να κρύψει ούτε να κοιτάξει χωρίς δυσκολία.
Η NIGHT είναι η πρώτη μεγάλη ατομική έκθεση του Κατελάν στη Γερμανία και αποτελεί τη φετινή διοργάνωση του Preis der Nationalgalerie, για το οποίο επελέγη από διεθνή επιτροπή. Είναι επίσης μια επιστροφή στο Βερολίνο είκοσι χρόνια μετά την τέταρτη Μπιενάλε της πόλης, την οποία συνδιοργάνωσε το 2006. Εκείνη η έκθεση είχε απλωθεί κατά μήκος της Auguststrasse, από μια εκκλησία μέχρι ένα νεκροταφείο, καταλαμβάνοντας διαμερίσματα, γραφεία, στάβλους και ένα πρώην εβραϊκό σχολείο που είχε χρησιμοποιηθεί από τους Ναζί ως σημείο συγκέντρωσης ανθρώπων προς απέλαση.
Το ευρύ κοινό έμαθε αργότερα τον Κατελάν από μια μπανάνα κολλημένη στον τοίχο, μια χρυσή τουαλέτα και τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β΄ πεσμένο κάτω από έναν μετεωρίτη. Η έκθεση του Βερολίνου τραβά το βλέμμα προς μια σκοτεινότερη γραμματική που υπήρχε εξαρχής στη δουλειά του: οικείες μορφές, εκτεθειμένες με χειρουργική ακρίβεια τη στιγμή που η εξουσία, η πίστη ή η δυνατότητά τους να κινηθούν έχει καταρρεύσει.
Δεν είναι μια ιστορία μόνο για τις προκλήσεις του Κατελάν. Είναι μια ιστορία για το τι απομένει από την εξουσία όταν το σώμα της δεν μπορεί πια να σηκωθεί.
Κάπου μέσα στη γυάλινη αίθουσα, το Novecento θα εξακολουθεί να δείχνει προς το έδαφος: ένας ολόκληρος αιώνας κρεμασμένος εδώ και σχεδόν τριάντα χρόνια στην ίδια αδύνατη κίνηση.
Με στοιχεία από Neue Nationalgalerie, Cultured Magazine
